Teza # 2.

“Çamët ishin bashkëpunëtorë të nazistëve”

Një nga akuzat më të përhapura dhe më keqdashëse për të justifikuar krimet kundër shqiptarëve të Çamërisë është pretendimi se çamët ishin bashkëpunëtorë të pushtuesve nazistë dhe italianë gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Kjo tezë synon të zhvendosë fajin nga agresori tek viktima dhe të legjitimojë masakrat, përdhunimet, dëbimin dhe konfiskimin e pronave. Por kjo është një gënjeshtër që vret dy herë: një herë me armë në vitin 1944, dhe një herë me propagandë për dekada.

Por kjo tezë është historikisht e rreme, politikisht manipuluese dhe moralisht kriminale.

1. Bashkëpunimi” u shpik për të justifikuar një politikë të nisur më herët

• Që nga viti 1913, shteti grek ndoqi një strategji për homogjenizimin etnik të Epirit të Jugut, përmes:

• ndalimit të gjuhës shqipe në shkolla,

• ndërrimit të toponimeve,

• shpronësimeve të mbështetura në ligje si Ligji 307/1926 dhe Ligji 136/1937,

• dhe kolonizimit të trojeve shqiptare me popullsi ortodokse greke.

• Lufta u përdor si pretekst për të finalizuar këtë proces.

2. Çamët nuk u dëbuan për shkak të luftës, por për shkak të përkatësisë etnike dhe fetare.

• Dëbimi ndodhi në fund të vitit 1944 dhe fillim të vitit 1945 kur forcat gjermane ishin tërhequr nga Çamëria dhe nuk kishte më operacione ushtarake.

• Forcat nacionaliste greke të EDES-it, nën komandën e Napoleon Zervës, kryen masakra, djegie, përdhunime dhe dëbime në shkallë të gjerë ndaj shqiptarëve myslimanë.

• Spastrimi nuk kishte lidhje me ndonjë bashkëpunim real, por me përkatësinë etnike dhe fetare të viktimave.

3. Nuk pati gjyqe të drejta. Pati vetëm dëbim dhe një farsë ligjore

• Asnjë gjykatë ndërkombëtare nuk ka shpallur komunitetin çam si bashkëpunëtor.

• Në vitin 1945–1946, në qytetin e Janinës, autoritetet greke organizuan një gjyq në mungesë ndaj rreth 1930 çamëve, duke i akuzuar për bashkëpunim me pushtuesit.

• Të gjithë u shpallën fajtorë, pa mbrojtje ligjore dhe pa prova individuale.

• Ky proces u përdor si pretekst ligjor për të sekuestruar përfundimisht pronat e tyre, duke i shpallur “prona të armikut”.

• Ky nuk ishte një gjyq për drejtësi, por një instrument politik për të vulosur krimin e mëparshëm: dëbimin kolektiv.

4. Burimet ndërkombëtare dhe faktet historike rrëzojnë këtë tezë

Raporti britanik i vitit 1945 (SOE)

I hartuar nga Captain Chris Woodhouse, përshkruan në detaje:

“Shqiptarët myslimanë të Epirit u dëbuan pa dallim, për arsye etnike, jo për arsye politike apo ushtarake.”

Arkiva britanike FO 371/43679

Përmban dëshmi të drejtpërdrejta për mungesën e çdo organizimi çam në bashkëpunim me nazistët, dhe përshkruan dhunën ekstreme të ushtruar nga forcat greke nacionaliste.

Qeveritë greke të kohës ishin vetë fashiste ose kolaboracioniste

• Qeveria e Ioannis Rallis (1943–44), e instaluar nga gjermanët, krijoi Tagmata Asfaleias, forca bashkëpunëtore që luftuan në krah të nazistëve.

• Më herët, regjimi i Metaxás (1936–41) ndaloi liritë civile, shtypi minoritetet dhe ishte ideologjikisht pranë fashizmit italian dhe gjerman.

Zerva u përmend si bashkëpunëtor në Nuremberg

• Emri i Napoleon Zervës, komandantit të EDES-it, u përmend në dosjet e gjyqeve të Nurembergut si person që kishte bërë marrëveshje taktike me nazistët në Epir për përfitime politike kundër EAM-it (komunistëve grekë).

• Ndërsa Zerva u nderua në Greqi, viktimat e tij u etiketuan si bashkëpunëtorë pa prova.

5. Në të vërtetë, çamët luftuan kundër pushtuesve

• Batalioni Çamëria në Konispol tregoi anën që çamët mbajtën në luftë.

• Çamët luftuan në krahë të grekëve për të cliruar vendin nga nazistët, duke krijuar Batalionin IV “Ali Demi” nën regjimentin e 15-të të EAM (Ushtria çlirimtare greke)

• Por për shtetin grek të kohës, mjaftonte të ishe shqiptar dhe mysliman që të ishe armik.

6. Dënimi kolektiv është krim, jo drejtësi

• E drejta ndërkombëtare ndalon shprehimisht dënimin kolektiv të një popullsie për veprime të supozuara të individëve.

• Dëbimi pa gjykim të drejtë, pa hetim individual dhe pa të drejtë mbrojtjeje, përbën krim kundër njerëzimit (Konventa e Gjenevës, Statuti i Romës).

Si përfundim: Çamët nuk ishin bashkëpunëtorë. Ata ishin viktima.

Ata nuk u gjykuan por u dëbuan. Ata nuk u hetuan por u masakruan dhe kur gjithçka kishte mbaruar, u ngrit një gjyq i vonuar në mungesë, për t’u vënë një vulë ligjore një krimi të kryer me zjarr e hekur.

Ndërsa qeveritë greke bashkëpunuan hapur me nazistët, ndërsa Zerva u përmend në Nuremberg si partner taktik i tyre, ishin çamët që u shpallën “fashistë” për të justifikuar zhdukjen e tyre nga harta.Nëse gjenocidi fshin trupin, gënjeshtra historike fshin kujtimin.

Kjo është vrasja e dytë!

Alket VELIU

Gjon F. Ivezaj/

Gazeta “Dielli” është një ndër gurët themeltarë të ndërtesës së identitetit kombëtar shqiptar në mërgatë. E themeluar në Boston më 15 shkurt 1909, ajo nuk ka qenë thjesht një mjet informacioni, por një tribunë e fuqishme për mbrojtjen e çështjes shqiptare, për ruajtjen e gjuhës amtare, për nxitjen e unitetit mbarëkombëtar dhe për përfaqësimin dinjitoz të shqiptarëve në arenën ndërkombëtare.

Themelimi i saj nuk ishte i rastësishëm. Shqiptarët e Amerikës në fillim të shekullit XX — kryesisht patriotë të ardhur nga të gjitha trevat e Shqipërisë Etnike — e kuptuan se përballë rreziqeve të mëdha që i kanoseshin kombit: copëtimi nga shtetet fqinje, ndalimi i gjuhës shqipe dhe mungesa e përfaqësimit diplomatik, ishte e domosdoshme të krijohej një mjet i fuqishëm informimi dhe organizimi. Kështu lindi Dielli, nën kujdesin e shoqatës “Besa-Besë”, e cila pak vite më vonë u bashkua me Federatën Pan-Shqiptare “Vatra”, duke u kthyer në organin e saj zyrtar.

Në krye të saj qëndruan disa nga figurat më të ndritura të mendimit dhe kulturës shqiptare: Fan S. Noli, Faik Konica, Kristo Kirka, Kostandin Chekrezi, Nelo Drizari, Xhevat Kallajxhi dhe shumë të tjerë. Këta burra nuk ishin thjesht dijetarë, por intelektualë me vizion, të cilët luftuan me penë e shpirt për lirinë dhe përparimin e kombit shqiptar.

Fan Noli, themelues i Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare dhe figurë e shquar politike, përdori gazetën Dielli si mjet për përçimin e mesazhit të unitetit kombëtar, për të treguar se shqiptarët janë një popull me gjuhë, kulturë dhe histori të vetën. Gazeta, nën penën e tij dhe të Konica-s, arriti nivele të larta letrare e politike, duke u bërë model për shtypin shqiptar të kohës.

Gjatë gjithë shekullit XX, Dielli u shndërrua në dritaren kryesore kombëtare të mërgatës shqiptare në SHBA. Faqet e saj pasqyruan me saktësi dhe përkushtim ngjarjet madhore të kombit: që nga Shpallja e Pavarësisë më 1912, ku delegatët e Vatrës e mbështetën fuqishëm aktin themelues të shtetit shqiptar, deri te Konferenca e Paqes në Paris më 1919, ku Dielli botoi artikuj e thirrje të fuqishme për mbrojtjen e trojeve shqiptare të rrezikuara nga synimet ekspansioniste të fqinjëve.

Por Dielli nuk u mjaftua me patriotizëm emocional. Shkrimet e saj ishin të thelluara, të dokumentuara dhe të mbështetura në argumente historike, juridike dhe ndërkombëtare. Ajo u bë një gazetë burimore, që dokumentonte në mënyrë të paanshme dhunën, shkeljen e të drejtave dhe padrejtësitë ndaj shqiptarëve në Kosovë, Maqedoni, Çamëri, Mal të Zi dhe kudo tjetër në Ballkan.

Gjatë regjimit komunist në Shqipëri, Dielli nuk u përkul përballë propagandës. Ajo denoncoi me guxim krimet e diktaturës së Enver Hoxhës: përndjekjen e klerikëve, ndalimin e fesë, shtypjen e fjalës së lirë, internimet dhe burgosjet politike. Për shqiptarët në mërgatë, kjo gazetë u kthye në një dritare shprese dhe zëri të lirë, në një urë midis vendlindjes dhe tokës së lirisë — Amerikës.

Për mërgatën, Dielli ishte më shumë se një gazetë: ishte shkollë kombëtare, institucion kulturor, parlament i shpirtit shqiptar në mërgim. Ajo mbajti gjallë kujtesën historike, gjuhën, besimin dhe zakonet e popullit tonë në diasporë.

Dielli u bë gjithashtu një mjet diplomatik i fuqishëm, duke përfaqësuar zërin e shqiptarëve përpara institucioneve amerikane. Artikujt në gjuhën angleze, memorandumet drejtuar Kongresit dhe letrat zyrtare dërguar Presidentëve të SHBA-së e vendosën gazetën si një faktor të njohur dhe të respektuar.

Në dekadat e fundit, Dielli ka vijuar të ndriçojë rrugën e mërgatës shqiptare. Nën drejtimin e publicistëve si Dalip Greca dhe aktualisht Sokol Paja, ajo ka ruajtur frymën e mendimit të lirë, të mbrojtjes së interesave kombëtare dhe të edukimit të brezit të ri me vlerat e kulturës dhe të gjuhës shqipe.

Gazeta ka ndjekur nga afër luftën në Kosovë, ka përkrahur lëvizjet për liri dhe ka dokumentuar betejat për sovranitet në të gjitha trevat shqiptare: Preshevë, Malësi e Madhe, Maqedoni, Çamëri, dhe kudo ku jetojnë shqiptarët. Ajo nuk ka heshtur asnjëherë përballë padrejtësive.

Dielli ka mbetur gjithmonë në mbrojtje të gjuhës shqipe. Ajo u ka dhënë hapësirë shkrimtarëve, studiuesve, klerikëve, artistëve dhe patriotëve për të shprehur lirshëm mendimin e tyre në një gjuhë të pastër, të bukur dhe të dashur për çdo shqiptar.

Sot, në kohën e integrimeve globale, të asimilimit kulturor dhe sfidave të identitetit, Dielli qëndron ende si një dritë e pashuar në horizontin kombëtar. Për çdo shqiptar larg atdheut, kjo gazetë nuk është thjesht një letër me lajme – por flamuri i shpirtit kombëtar që valvitet pa u ndalur. Është libri i përditshëm i kujtesës sonë kolektive. Është testamenti i gjallë i ndërgjegjes shqiptare.

Gazeta Dielli është lavdia e mërgatës shqiptare, dinjiteti i kombit në diasporë, dhe më së shumti — fjala e shqipes në mërgim.

Në nderim të përjetshëm për të gjithë ata që me penë, mendje e shpirt, mbajtën gjallë zërin shqiptar përmes gazetës Dielli — dritës që nuk u shua kurrë.

Albin Kurti/

Adem Demaçi është disidenti më i madh evropian që nga Lufta e Dytë Botërore. 28 vjet në burg – i pathyeshëm, i palodhshëm, i pandalshëm. Pas secilës burgosje e dënonin më shumë, e mbanin më gjatë: fillimisht 3 vjet, pastaj 10 vjet, mandej 15 vjet!

Adem Demaçi ishte mendja e fuqishme dhe zëri i guximshëm i cili si askush tjetër i artikuloi interesat kombëtare dhe politike të shqiptarëve në ish Jugosllavi, gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX. Kur nuk kishin shkolla shqiptarët, Adem Demaçi ishte mësuesi, kur nuk kishin universitet ishte intelektuali i tyre, e kur nuk kishin ushtri ai ishte luftëtari.

Si luftëtar i mendimit dhe i fjalës së lirë dhe si mbrojtës i të drejtave dhe lirive të njeriut, më 4 dhjetor 1991, me nismën e deputetes Doris Pack, Parlamenti Evropian ia dha Adem Demaçit, Çmimin “Sakharov”. Ai i kishte kaluar plot 28 vite në burg, krahasueshëm me fituesin e parë të Çmimit “Sakharov”, Nelson Mandelan, aktivistin jugafrikan që kishte qenë 27 vite i burgosur. Njësoj sikur Mandela në Afrikën e Jugut, Adem Demaçi do të kundërshtonte apartheidin dhe segregacionin e Serbisë në Kosovë, edhe si kryetar i Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në vitet 1991 – 1995. Në fjalimin e tij kur e mori çmimin Sakharov Adem Demaçi tha ‘’logjika e blloqeve e bllokon logjikën’’ ai angazhohej për bashkëpunim dhe paqe, Adem Demaçi ishte kështjella që e donte urën dhe luftëtari që e donte paqen.

Përveç kontributit të pamatshëm për çështjen kombëtare, nga ditët studentore në vitet e ‘50-ta e deri te përfaqësimi politik i UÇK-së në vitet e ‘90-ta, Adem Demaçi la edhe shumë vepra të shkruara. Gjeneratave të reja iu sugjeroj që leximin ta fillojnë me librin “Dashuria kuantike e Filanit” pastaj me “Libër për Vetëmohimin” dhe sigurisht me “Gjarpërinjtë e Gjakut”.

Adem Demaçi ishte vetëmohim me paramendim. Ai e dinte që populli i shtypur ekziston për aq sa reziston. Ai është veprimtari më unik që kemi pasur sepse është veprimtari më autentik që mund ta imagjinosh. Prehet i qetë sepse jetoi përnjëmend.

Prof. Romeo Gurakuqi/

Vijon nga numri i kaluar

Një vend të veçantë autori i kushton rrënimit të Italisë në Shqipëri në pranverën, verën dhe vjeshtën e vitit 1943, shpërbërjes së Ushtrisë Mbretërore Italiane, lënies së divizioneve në Shqipëri, pa asnjë urdhër të qartë nga Roma (tanimë vetë në kaos komande dhe kontrolli), dramën e oficerëve dhe ushtarëve të thjeshtë të lënë në mëshirë të fatit me 9 shtator 1943. Këtë tragjedi italiane brenda tragjedisë shqiptare, Nigris e trajton në mënyrë të hollësishme, të bashkëngjitur me dramën e civilëve, teknicienëve, që u bënë target për plaçkitje i forcave paramilitare të Xhafer Deves në muajt e parë të pushtimit gjerman.

Një vëmendje të posaçme i kushtohet dezintegrimit të qeverisjes së fundit të Ekrem Libohovës, kohës së pushtimit gjerman që pasoi, regjimit të përkohshëm që ata krijuan pas rënies së Italisë, anarkitë që kapërthyen vendin, veprimtaritë e partive politike shqiptare, për t’u përqendruar në mënyrë intensive në muajt, korrik, gusht, shtator, tetor dhe nëntor 1944, pra në kohën e zjarrtë të përmbysjes katastrofike të vendit, rënies së përshpejtuar në formë kaskade të qeverive të njëpasnjëshme kuislinge (të ashtuquajturit “patriotë tradhtarë”, siç historiografia perëndimore i klasifikon këtë bashkësi politikanësh kolaboracionistë, që u munduan të shpëtonin vendin duke amortizuar goditjen fatale të regjimeve fashiste mbi popullin), të invadimit komunist të Shqipërisë së Veriut të paprekur deri në këtë kohë nga kaosi i gjithanshëm i Jugut, instalimit të diktaturës partizane me preferencë jugosllave dhe përmbajtje antinacionale.

Duke qenë se në muajt e fundit ai ka qëndruar më së shumti në Shkodër ku gjendej edhe rezidenca e tij, Nigris, në pjesën fundore përshkruan me detaje ngjarjet në këtë qytet në këto ditë të jashtëzakonshme, çorientimin e përgjithshëm të popullatës, dezintegrimin institucional, krijesat e reja diktatoriale krahinore si përpjekje për shpëtimin e Shqipërisë Veriperëndimore nga invadimi partizan dhe jugosllav, ikjet e të targetuarve, strehimet e filogjermanëve që deshtën të mbanin shtetin nacional në këmbë, frikën dhe anarkinë, terrorin e gjithanshëm dhe të shumëngjyrshëm, sjelljen dhe raprezaljet gjermane, posaçërisht vrasjet masive në kampin e Prishtinës, fatin e Kosovës, Mirditës dhe malësive të Veriut, largimin e gjermanëve nga Shkodra dhe nga vendi (duke na dhënë madje me saktësi datën dhe orën e ikjes së tyre nga qyteti i veriut, çështje aq shumë e debatuar me kotësi në 30 vitet e tranzicionit parademokratik në vend), planin gjerman të tërheqjes, hyrjen e partizanëve në qytetin dhe krahinën e lënë pa asnjë kontroll politik dhe ushtarak legal, epilogun e vendosjes së pushtetit komunist në Shqipëri, Malësi dhe Kosovë.

KTHIMI I PAVARËSISË

Gjermania, në shtatorin e vitit 1943, ia riktheu Shqipërisë pavarësinë, neutralitetin dhe veteqeverisjen, por kjo pavarësi ishte fiktive, përderisa kishte një ushtri pushtuese gjermane në vend dhe jo të gjitha vendimmarrjet ishin sovrane dhe të përcaktuara nga Regjenca, Asambleja dhe qeveria, institucione këto të krijuara rishtazi dhe të shkëputura nga trashëgimia e pushtimit italian. Këto institucione kishin më së shumti një pushtet fiktiv se sa real, përndryshe komunistët, nën komandën serbe, nuk e pranonin konceptin e shtetit kombëtar të rikthyer në kornizën kushtetuese të 1 shtatorit 1928 dhe në kufijtë etnikë të të gjithë trevave të banuara nga popullsia shqiptare, siç u mundësua në vitin 1941. Autori ia ka dalë të tregojë me mjaft realizëm dy qasje të përkundërta politike dhe ushtarake, pjesë e luftës së brendshme civile që kulmoi në kohën e pushtimit gjerman: nga njëra anë është elita intelektuale dhe shtetformuese e vendit, pjesa e pakompromentuar me pushtuesit italianë, që përpiqet të ristabilizojë mbi ligjshmëri shtetin e paraluftës, ta shpërbashkojë entitetin shtetërorë nga vendet fashiste në tërheqje, në mënyrë që ditën e tërheqjes së ushtrive të vendit të dytë pushtues nga Shqipëria, vendi të kishte institucione përfaqësuese të gatshme për mbajtur në këmbë ngrehinën e sferës publike.

Nga ana tjetër janë partizanët e LNÇsë dhe PKSH, të drejtuar nga Enver Hoxha dhe emisarët jugosllave me një agjendë krejt tjetër, që nuk ndalen para asgjë, jo vetëm në goditjen e rrugëve të kalimit të gjermanëve në tërheqje, por para së gjithash në marrjen e pushtetit, goditjen e pamëshirshme të shoqërisë deri atëherë në pritje të Gegnisë dhe shpërbërjen e shtetit nacional të krijuar në viti 1941. Nigris e thoshte qartë se serbët po kryenin një veprimtari shpërbërjeje kombëtare, po kultivonin qëllimin e tyre të fshehtë të shkatërrimit të vlerave morale të shqiptarëve, me qëllimin për të krijuar alibinë se ai popull nuk vlen si unitet etnik. Në këtë ballafaqim midis arsyes shtetërore të brezit të vjetër të elitës dhe mendjes revolucionare e internacionaliste të rinisë, të kapërthyer nga komanda komuniste e Enver Hoxhës dhe Dushan Mugoshës, rezultati final ishte i qartë shumë herët: askush nuk mund ta shpëtonte Shqipërinë e krijuar nga Etërit e Kombit nga përdorimi jugosllav dhe sovjetik, veç një ndërhyrjeje të vendosur të aleatëve perëndimore, zbarkim masiv ky, që nuk dukej askund në horizont.

ANARKIA POLITIKE

Për kohën e regjimit të krijuar nga gjermanët, Nigris dallon shfaqjen e shtatë anarkive: anarkinë politike, anarkinë e ministrive, anarkia e forcave të sigurisë publike, anarkia e rendit publik, anarkia ushtarake, anarkia administrative lidhur me rolin e dyfishtë të gjermaneve. Ai shpjegon hollësisht prapaskenën e autorizimit të Padër Antonit për t’u përfshirë ne regjencë; na ndihmon të kuptojmë krizat e brendshme të regjimit kuisling, ose të përkohshëm nacionalist, konfliktet brenda katërshes së Regjencës, rolin e Gjeneralit Neubacher, ndërhyrjet e Fiqiri Dines dhe Gjon Markagjonit, rolin e çetave private të Lumës, Dibrës, Krujës, Pukës; rolin e forcave të Ministrisë së Punëve të Brendshme të Xhafer Devës; mposhtjet e përkohshme të aktivitetit të Nacional-Çlirimtares për shkak të kombinimit të operacioneve spastruese të gjermanëve dhe reparteve të caktuara të Ballit; çështjen e Arit Shqiptar në Reichsbank, grabitur në Romë nga nazistët; çështjet e mbrojtjes nga arrestimet dhe të shpëtimit të hebrenjve, rolin e vendimtar të politikanëve shqiptarë në shmangien e tragjedive, duke respektuar “Besën” dhe “Mikpritjen” për familjet dhe individë të martirizuar ndër vend e të tjera, etj..

Qeveria e fundit në kohën e pushtimit gjerman, ajo e Ibrahim Biçakçiut nuk ishte gjë tjetër veçse një qeveri simbolike, e krijuar në mënyrë të detyruar si përpjekja e fundit për mos me i dhanë pushtetin të gatshëm komunistëve. Në rrethanat e dekadencës së plotë, e vetmja shpresë që kanë pasur Lef Nosi, Padër Antoni, Mehdi Frashëri dhe Cafo Beg Ulqini ka qenë zbarkimi i angloamerikanëve. Ndonëse e përhapur në të gjithë vëllimin, një analizë të veçantë autori i kushton komunizmit, shkaqeve të lindjes së tij dhe rolit servitor, të përkundërt me interesat kombëtare, të organizatës partiake që uzurpoi Frontin Nacional-Çlirimtar të të gjithëve. Komunizmi, shkruan Nigris, doli nga strehat e shkollave, vërshoi tek nëpunësit dhe punëtorët dhe nga një fenomen i pak vetëve, u shndërrua në një lëvizje masive luftarake në Jug, mori një qëndrim të dhunshëm dhe të paarsyeshëm, kreu shume akte terroriste. Përforcimin e komunistëve në Jug të vendit, Nigris e lidh, ashtu në mënyrë të shpërndarë, si me pasojat e Luftës Italo-Greke që rrënoi vendin, me pandjeshmërinë e autoriteteve shtetërore të Tiranës dhe Romës për kompensimin e të dëmtuarve nga lufta, ashtu si edhe me mosangazhimin e mjaftueshëm të forcave ushtarake nga ana e gjermanëve ndër operacione pastruese, duke lejuar në këtë mënyrë, që kjo lëvizje të përdorte shtratin e varfërisë ekstreme dhe të rrënimit të krijuar nga italianët në atë krahinë, për përthithje të plotë të njerëzve, familjeve, fiseve fshatrave dhe krahinave të tëra, në një regjimentim çlirimtar dhe akaparues, që në fakt do të kishte pasoja afatgjata për të ardhmen e Shqipërisë.

Kaosi i nacionalistëve në muaj e fundit të pushtimit gjerman, ngurrimi i tyre për të luftuar okupatorin, lufta e filluar mjaft vonë, në shtatorin 1944, e cila përfundoi në tallje, qëndrimet e dyanshme të Abaz Kupit dhe Muharrem Bajraktarit, vendosmëria e pathyeshme e Marka Gjonit, përpjekjet e nacionalistëve për gjetjen e një rrugë shpëtimi, mosbesimet reciproke ndaj njeri tjetrin, ndërkohë që komunistët marshonin mbi Mirditë, Dibër, Lumë, Mat, Has, të gjitha këto vlerësime, lexuesi do t’i gjejë si shpjegime çelës për të kuptuar zbrazëtirën e krijuar në udhëheqësinë qendrore të shtetit dhe dramën që pasoi më pas Shqipëria e lënë pa udhëheqësi.

Sa më sipër është e mjaftueshme për të kuptuar, pse botimi i këtij dokumenti të rëndësishëm arkivor do të ndihmojë, studiuesit, studentët shqiptarë lexuesit e zakonshëm dhe historishkruesit e teksteve universitare dhe shkollore, për të kuptuar më mirë Shqipërinë me Kosovën, Malësinë, Dibrën, Ulqinin në kohën e Luftës së Dytë Botërore dhe dramën që pësoi kombi i rindarë pas saj, nën diktaturat dhe frymëzime që nuk i përkisnin nacionit dhe traditës shqiptare.

/Gazeta Panorama

PROF. ROMEO GURAKUQI/

Doli në qarkullim libri ”Shënime mbi ngjarjet në Shqipëri, 1938-1944″ i Delegatit Apostolik Leone Nigris, nën kujdesin e Frano Kullit. Ky libër përbën një burim shumë të rëndësishëm dokumentar për kuptimin e periudhës së Historisë së Shqipërisë, që përfshin vitin e fundit të mbretërimit të Ahmet Zogut, Luftën e Dytë Botërore dhe muajt e parë të vendosjes së diktaturës partizane në Shqipëri, pas 17 nëntorit 1944.

Për një studiues të historisë bashkëkohore, kjo përmbledhje e shkruar në mbyllje të konfliktit botëror, është një dokument parësor për të kuptuar brendinë e këtyre tre kohëve, gjegjësisht, shtetin indipendent në kulmin e vet zhvillimor, dezintegrimin e pavarësisë shtetërore, pushtimin, kolonizimin dhe varësitë italo-shqiptare brenda perandorisë fashiste, invadimin gjerman të shoqëruar me indipendencë dhe neutralitet formal të shtetit, por edhe startet përvijuese të një epoke të re, që po skicohej mbi qiellin e një vendi të paarrirë nga pikëpamja strukturore nacionale, kur është fjala për Shqipërinë në fund të konfliktit të armatosur botëror dhe në hapje të kohës së Luftës së Ftohtë.

Në fund të kësaj kohe, ideologjia komuniste, bartësit e saj, ekipi njëkrahinor që mori komandën e punëve, rigjallëroi urrejtjet dhe partikularizmat e nukleve të paformësuara nacionalisht përkundër bashkësive tradicionale të nacionit, që i përkisnin Kulturës së Lartë, duke e vendosur Shqipërinë si një njollë të errët në bashkësinë e kombeve të robëruara nga diktaturat në Europën Lindore. Për një numër arsyesh, ky dokument është një dëshmi e pakrahasueshme për dy pushtimet e Shqipërisë në Luftën e Dytë Botërore. Pse i japim një rëndësi të tillë këtij dokumenti? Së pari, përmbledhja është dëshmi e një personaliteti religjioz e diplomatik, që ia ka dalë të lexojë me një mprehtësi spektakolare, zhdërvjelltësi dhe gjykim mahnitës, ngjarjet politike, strukturat sociale, sjelljet institucionale, karakteret individuale të personazheve të përfshirë aktivisht në këtë kohë të vrullshme dhe të trazuar shndërrimesh të befta dhe me pasoja afatgjata për vendin tonë; së dyti, për shkak të paanësisë së plotë të shkruesit të raportit dhe të shtetit që ai përfaqësonte në këtë anë të Adriatikut, ndaj palëve shqiptare, italiane dhe gjermane, aktorëve veprues dhe vendimmarrës të këtyre tri kohëve të thyerjes së Shqipërisë Tradicionale; së treti, kjo përmbledhje është shkruar nga diplomati i një shteti që në kohën e dhunave diktatoriale, ruante imunitetin dhe paprekshmërinë karshi diktatorëve dhe sistemeve politike e policore që ata kontrollonin. Për rrjedhojë, mendojmë se dëshmitë, gjykimet, analizat dhe përfundimet e arritura nga ana e tij, nuk kanë ngurrime në përcjelljen e të vërtetës, kanë qenë të çliruara në një pjesë të madhe nga ngarkesat politike të aktorëve veprues të kohës, presionet pushtetore. Gjithsesi, kjo nuk do të thotë se pesha e kohës së sapokaluar, strukturat e ligjerimit të kohës së regjimit autoritar fashist nuk kanë ndikuar aspak në formulimet e gjykimeve.

PROPAGANDA KOMUNISTE

Është shumë e rëndësishme të theksojmë se, ndryshe nga çfarë propaganda komuniste, ose grupi politik i regjimit të vendosur në 1945 ka pretenduar, Nigris na rezulton një personalitet, që nuk u shërbeu vendimmarrësve fashistë të Romës, as të deleguarve të tyre në Shqipëri dhe aq më pak klasës së kolaboracionistëve vendas, ose protagonistëve të sjelljes së terrorizmit komunist–filosllav, që ia dolën të jenë triumfues mbi një komb të vrarë gjithanshmërisht. Përkundrazi, ai ka ruajtur nga dita e parë, deri në largimin e tij të imponuar nga Enver Hoxha, pozicionin e vet prej diplomati që merrte informacion të gjithanshëm, përpunonte, analizonte dhe ua raportonte eprorëve në Vatikan, në fund linte edhe një dëshmi historike tërësore që vjen sot në shqip për lexuesit shqiptarë, si një thirrjemendje në kuptimin e drejtë të të kaluemes sonë. Pra ai, ia doli të lërë pas një dëshmi të tillë ndriçuese dhe të besueshme për Shqipërinë shtetërore, që ende sot nuk gjen forca për të lexuar pa ngarkesa reminishencas diktatoriale këtë kohë kapërcyell dhe merret ende në mënyrë të programuar, me misionin e pafamë të ngurtësimit mbi teza të tejkaluara të “anës së duhur të historisë” së imponuar nga komunizmi servitor.

Nigris ka qenë një kritik i rreptë dhe i pamëshirshëm i pushtimit fashist të Shqipërisë, i kastës që klika romake sajoi, ose solli rishtazi në Shqipëri; i sjelljes politike dhe institucionale të një numri të madh personazhesh të elitës fashiste në vendin e varfëruar dhe të shtypur në mënyrë të gjithanshme. Që në fillim të dëshmisë së tij, Nigris shpjegon me realizëm mënyrën se si popullit të këtij vendi, iu ndërpre jeta indipendente dhe paqësore shtetërore; iu zhbalancua ekuilibri i brishtë ndërkrahinor i arritur me aq mundim në 22 vitet jetë të Pavarësisë së Dytë, edhe pse diktatori romak, dhëndri i tij ambicioz dhe kukullat e tyre të vendosura në krye të punëve në Tiranë, krijuan një regjim autoritar dhe mbretërorë formalisht të veçantë, me fasada qytetëruese, kombëtarizuese dhe zhvillimore.

Jo vetëm kaq, por Nigris është ndër të paktët analizues të historisë politike të Shqipërisë që parashikoi herët, hodhi tezën, se pushtimi fashist, duke ndërprerë jetën shtetërore indipendente, duke prishur rendin politiko-institucional dhe administrativ, duke shkatërruar me rrënjë organet e sigurisë vendore të formuara me aq mundim në dy dekada nën mbikëqyrjen britanike, hapi rrugën prishjes së një strukture të gjithanshme të krijuar prej viteve rritëse të indipendencës, në pikëpamje shoqërore, duke krijuar terrenin e përhapjes, zhvillimit të komunizmit dhe depërtimit të agjenturës jugosllave në kupolën komanduese të LNÇ-së, gjatë dhe pas luftës.

KOHA E LUFTËS

Përmbysja e kohës së luftës ka qenë aq e thellë dhe e pamendueshme për njerëzit normalë dhe elitën, sa autori arrin në përfundimin se Shqipëria e vitit 1944, nuk njihej më nga Shqipëria e vitit 1938. Pas aq shumë shndërrimesh, ky vend, sipas tij, paraqiste simptoma të frikshme vdekjeje, edhe si komb, edhe si bashkësi thjeshtë njerëzore. Dhe kjo është një e vërtetë tronditëse e papranuar ende me guxim nga historigrafët zyrtarë, që sot kryejnë veç lustrime amatore empirike, pa shkuar dot në analiza strukturore profesionale të historisë së shekullit XX. Nga një vend normal i Adriatikut, me rend publik të stabilizuar, administratë publike të qëndrueshme, hierarki të vlerave shoqërore dhe intelektuale, me sistem kombëtar të edukimit dhe formësimit të rinisë me ndjenjën e dashurisë për nacionin dhe vetëdijën arbnore kastriotase, brenda një kohe të shkurtër, toka jonë u shndërrua në një vatër trazire, me Jugun në kryengritje të plotë, komunizmin e përhapur kudo, me kaos në çdo sektor të jetës, me luftë vëllavrasëse, jetë private të qytetarëve të vendosur para pikëpyetjeve të mëdha, përmbysje të orientimit politik të jashtëm, kapërthim strategjik nga qendra të jashtme përherë armiqësore ndaj Shqipërisë.

Autori është dëshmitar i këtij ndryshimi dramatik dhe të paimagjinueshëm të fytyrës së Shqipërisë pas pushtimit, shpërfytyrimit të saj, shkatërrimit të elitës drejtuese dhe intelektuale, vendosjes së komandës politike ndër koka me pamjaftueshmëri intelekti, me shpirt aventurier dhe me komandë antishqiptare. Përmbledhja përmban një numër të madh faktesh të panjohura dhe të paregjistruara me aq saktësi kronologjike sa i ka regjistruar ai, në dokumentet historike. Në sitën e hollë të këtij “dëshmitari” të kualifikuar dhe të “pamëshirshëm” në rrëfimin e së vërtetës për këdo, kanë kaluar të gjithë, siç ishin, njerëz me të mira dhe cene, faje të vetëdijshme dhe naive, mëkatarë të zgjuar dhe dinakë, fajtorë të rastësishëm të marrë para prej rrymave të marrëzive të kësaj kohe tatëpjetash, kolaboracionistë rastësorë dhe antifashistë jo-komunistë, pacifistë largpamës dhe çlirimtarë të vendosur, komunistë rrënimtarë, liridashës të sinqertë, idealistë dhe të përkushtuar, sakrifikues, shpëtimtarë por edhe bashkëpunëtorë puthadorë të Titos, që rrënuan bashkimin nacional dhe të gjithë elitën e vjetër që ndërtoi Shqipërinë etnike me “Tokat e Lirueme” në shtet në vitin 1941-1945, etj. etj..

ANALIZA E NIGRIS

E gjitha analiza e Nigris fillon me kohën e ardhjes së tij në krye të misionit diplomatik të Vatikanit në vitin 1938, vit në të cilin Shqipëria ishte një shtet normal. Sipas tij, Mbreti i kishte dhënë fund banditizimit, rendi burokratik, ministritë dhe prefekturat funksiononin rregullisht, shkollat publike të pakta ishin cilësore. Mbreti ruante shtetin afetar, me asnjë privilegjim për tre besimet dhe po kryente një proces modernizues dhe perëndimizues të një shoqërie që vinte pas traumës otomane, pas përpjekjeve të esadistëve dhe ehlikjamistëve, copëtimeve të përsëritura të kohës së Luftës së Parë Botërore dhe pas saj, represioneve ndaj popullsisë së krishterë të Gegnisë në vitin 1926-1927. Nga ana tjetër ai nuk ngurron të tregojë edhe faqen tjetër të medaljes së “stabilitetit mbretëror”: korrupsionin e një grushti njerëzish rreth Mbretit, tradhtinë e një numri personazhesh rreth tij, që u vendosën në shërbim të Italisë përkundër interesit shtetërorë.

Nigris shquan grupin e komplotistëve italianë, me Jakomonin, Melonin, Gjiron, si dhe ndihmësit e tyre shqiptarë. Sipas tij, vendi ishte i hapur ndaj të gjitha shteteve perëndimore në aspektin e asistencës teknike drejt procesit modernizues, ndërkohë që ai verën se njëra prej tyre, Legata Italiane e drejtuar nga Françesko Jakomoni, përtej caqeve të lejuara nga e drejta ndërkombëtare diplomatike, po përgatiste komplotin e rrënimit të Shqipërisë: ajo seli, në vend që të kryente funksionet e një qendre të promovimit të miqësisë dhe zhvillimit të një raporti historik bazuar në reciprocitet e drejtësi, ishte shndërruar gradualisht, në mënyrë të vendosur, në një çerdhe intrigash dhe një grumbulli të fshehtë të njerëzve të paskrupuj. Autori arrin në përfundimin se të gjithë normalitetin e funksionimit të shtetit shqiptar, raportin e brendshëm shoqëror, shekullar, ndërkulturorë, ndërkrahinor e prishi pra Italia Fashiste. Vendi që vetë kishte marrë përsipër të mbikëqyrte dhe ruante pavarësinë e Shqipërisë me 9 nëntor 1921, e përdori në mënyrë të kamufluar këtë klauzolë të pranuar me aq ngurrim nga fuqitë e tjera të mëdha, fituese në luftën e parë, duke u bërë shkatërruesi i indipendencës dhe lirisë së Mbretërisë Shqiptare, më, 7 prill 1939.

Në këtë mënyrë, në kujtimet e tij, Nigris analizon veprimin e panevojshëm të pushtimit italian të Shqipërisë, ndërkohë që asaj, edhe për dobi të vet, do të duhej t’i mjaftonin marrëveshjet miqësore të fqinjësisë së mirë mes dy shteteve, garantimi i statusit shtetëror të përcaktuar në marrëveshjet e hershme mes fuqive të pas luftës, etj.etj.. Mirëpo synimi i klikës së Musolinit, ëndrrat e paprera të hierarkëve të lartë romakë ishin perandorake: Shqipëria duhej të bëhej sateliti i parë në orbitën e një perandorie të menduar mjaft mirë, sipas një plani të hartuar nga Hitleri dhe të bashkëndarë nga Musolini. Për rrjedhojë, fati i këtij vendi ishte i paracaktuar të ishte ndër viktimat e para të tragjedisë europiane, që po shfaqej në horizont. Interesant është fakti se kur pushtimi u bë një fakt i kryer, Nigris, me 7 prill 1939, nuk ngurroi, por menjëherë i këshilloi hierarkët më vërejtje, që të ruhej në maksimum autonomia e Shqipërisë; të mos importohej fashizmi, mbasi ky veprim do të interpretohej veçse si pushtim i mirëfilltë politik pas atij ushtarak; së fundi, ai paralajmëroi klikën që të kishte kujdes nga arrivistët dhe përfituesit, që shumë shpejt do të ndërronin këmishat dhe padronët, siç edhe ndodhi në mënyrë masive.

Mirëpo, a mund të pranoheshin këshilla të tilla nga një klikë që ishte në kulmin e euforisë, krenarisë dhe errësimit ? A mund të pranonin ideatorët e korruptimit të elitave të një vendi të varfër, të respektonin dinjitetin dhe lirinë e një populli të vogël, shtresave të vuajtura të popullsisë, rinisë me aspirata liridashëse? Në fakt, asgjë e tillë nuk u mor parasysh prej hierarkëve fashistë, deri kur humnera e pushtetit të tyre u shfaq krejt qartë përpara në fillim të vitit 1943. Por atëherë gjithçka do të ishte shumë vonë për të gjithë.

Rrënimin nuk mund ta ndalte dot as sjellja e Parianit në krye të Mëkëmbësisë, këtij miku të sinqertë i shqiptarëve, që nuk vonoi të shihte personalisht dekadencën e plotë të punëve, që paraardhësi i tij, i kishte sjellur Shqipërisë, të cilën ai e respektonte me të gjitha nderimet prej ushtaraku fisnik. Pra, autori na e sjell me shumë kujdes dhe realizëm sjelljen kontrastuese me Jakomonin, të Gjeneralit Pariani, ushtarakut me misionin e reformatorit (të vonuar do të thoja) politiko-institucional të Shqipërisë së periudhës mars-shtator 1943. Ai erdhi në një kohë kur ndryshimi nuk mund të arrihej më, misioni ishte i pamundur, koha e pamjaftueshme, rënia e pushtetit italian në vend e pandalshme, vendi që u bë viktimë e parë fashistëvë i rënë tanimë në fund të greminës, rrënimi i Italisë në Shqipëri i gjithanshëm, drama e civilëve dhe ushtarakëve italianë, në prag të kohës së mbërritjes së ushtrisë gjermane, e pandalshme.

GABIMET E PUSHTIMIT

Nigris rreshton gabimet që shoqëruan pushtimin Italian të Shqipërisë që sipas tij janë: Tradhtia, mbajtja e klikës së vjetër që pësoi transformizëm; rrënimi moral dhe ekonomik i popullit shqiptar; lufta kundër Greqisë që shkretoi Jugun; përgatitja për luftë kundër Jugosllavisë; marrëzia politike në Shqipërinë e Jugut ardhur prej moskujdesit shtetëror ndaj rrënimit të popullsive të këtyre anëve nga lufta italo-greke; politika e rremë fetare, që përmbysi tërësisht qasjen e paanësisë së ndjekur nga Mbreti Zog (Jakomoni, në kontrast me balancat që kishte krijuar Zogu në vitet 1930’, krijoi ngatërresa dhe diferencime mes komuniteteve fetare); tradhtia ndaj Duçes, kuptuar si ndjekje jo besnike e qëllimeve individuale të kastës që u vendos në Shqipëri; korrupsioni sistematik (në qoftë së përfituesit në dëm të interesit publik në kohën e Zogut ishin të pakët, nën Jakomonin u bënë grupim që shpërdoronte miliona para publike); mungesë zgjuarsie në trajtimin e çetave të rezistencës; silurimi i të ndershmeve dhe të aftëve; përcaktimi i përshpejtuar i kufijve të rinj të shtetit; shkatërrimi i Kosovës në kuptimin e ndarjes së saj mes Serbisë dhe Bullgarisë, lënia e lirë e zhvillimit të hakmarrjeve reciproke mes shqiptarëve dhe serbëve në krahinë, çështja e tokave të bejlerëve të shpronësuar më 1926 me reformën jugosllave, që pas ardhjes së italianëve kërkuan rikthmin e pronave.

Ai përshkuan me realizëm, me radhë, një numër personazhesh: Ernest Koliqin, Maliq Bushatin, Mustafa Krujën, Gjon Marka Gjonin dhe të birin e tij Markun, Kolë Bib Mirakën, Ekrem Libohovën, Fejzi Alizotin, Omer Fortuzi, Terenc Toçi, Don Lazer Shantoja, At Bernardin Palaj; qeveritë e krijuara nga Italia dhe me theks të veçantë në ato që u krijuan në rrjedhën e vitit 1943, pas rënies së qeverisë së Mustafa Krujës, politikën e të cilit ai e konsideronte si rrënimtare në krijimin e qetësisë për shkak të gjallërimit të muajt e fundit të udhëheqjes së tij, të aktivitetit të çetave nacionalçlirimtare të drejtuara nga komunistët. Nga ana tjetër, rrëfimi i Nigris shigjeton bashkëpunëtorët kryesorë të Jakomonit: Salvatore Meloni-n, Vincenzo Rocco-n, Giussepe De Angelis, Manolio Gabrieli-n, Simmaco Califano-n, Nicola Lo Russo Attoma-n, etj. Kritikat e tij janë të tharta për të gjithë aventurierët që Konti Çiano solli në Shqipëri. Ai depërton në brendësi të veseve të tyre, blerjeve, ryshfeteve dhe epilogut të tyre final: largimit të turpshëm nga Shqipëria, së bashku me kasetat e sendeve me vlerë të mbledhura ilegalisht në vendin e projektuar për kolonizim afatgjatë.

Ndryshe nga çfarë ka pretenduar historiografët më vonë, Nigris dëshmon se Jakomoni, dora e zgjatur e Musolinit në Shqipëri, ndoqi një politikë jombështetëse ndaj katolikëve, pavarësisht se që nga kjo kohe, grupet radikale të majta, duke përdorur si alibi disa nga emrat e treguar më lart si agjentë të pushtimit, do të etiketonin katolikët shqiptarë në bllok, si thirrësit dhe mikpritësit e Italisë fashiste, gjë që nuk korrespondon me të vërtetën e fakteve të sjellura mjaft qartë në këtë raport final. Mirëpo teza prozhmuese do të përdorej nga Enver Hoxha pas luftës për të justifikuar planin për “zgjidhjen finale të çështjes katolike”, përmes një represioni të pangjashëm që kapërcente në tejskajshmëri kohën otomane në goditjen e nuklit të Kulturës së Lartë të nacionalizmit shqiptar.

Vijon nesër …/Gazeta Panorama