Dita e katërt e “Javës së Kulturës Hungareze”, përtej eventeve të planifikuara në qytetin e Korçës, u karakterizua dhe nga dy evente të rëndësishme dhe substanciale në Tiranë. Paradite u mbajt një simpozium i dedikuar, ndërsa në mbrëmje erdhi një performancë e jashtëzakonshme e Korit Hungarez.

Në Qendrën Kombëtare të Librit dhe Leximit në Tiranë u mbajt “Petofi në botë dhe thatësia kulturore e sotme”, nën moderimin e mjeshtërisë së fjalës së gazetarit dhe poetit të njohur Aleksandër Çipa.

Referues në simpozium ishin mjaft figura të dalluara: Erion Kristo, gazetar, pedagog dhe përkthyes me mjaft përvojë; Manjola Lumani, gjuhëtare me perspektiva të thella mbi ndërveprimin kulturor të gjuhës; Kleo Lati, shkrimtar dhe përkthyes i mjaft librave, veprat e të cilit përshkojnë kufijtë kulturorë; dhe Behar Gjoka, një nga kritikët dhe studiuesit letrar bashkëkohor më produktiv, analizat e të cilit pasurojnë dialogun letrar.

Pika qendrore e këtij diskutimi ishtë trashëgimia me ndikim e poetit kombëtar të Hungarisë, Sándor Petőfi, dhe shtresëzimet e rëndësishme të romantizmit, rrymës së cilës i përkonte shkrimtari i madh. Folësit u fokusuan në elemente të ndryshme të influencës së Petőfit, që nga konteksti historik dhe ai letrar, te veçoritë stilistikore dhe gjuhësore të autorit, deri te impakti i tij parë në realitetin më të gjerë letrar të shekullit të XIX. Takimi u çel me një fjalë hapëse të Adam Lovassy, të Ngarkuarit me Punë nga Ambasadës e Hungarisë, dhe u përmbyll me fjalën e diplomates Mira Hoxha, ish-Ambasadore e Shqipërisë në Hungari.

Në Liceun Artistik në Tiranë, erdhi Kori Hungarez BujArt, nën drejtimin brilant të mjeshtrit Bujar Alliu, me një përzgjedhje mikse nga repertori hungarez dhe shqiptar. Drejtimi i Alliut ishte jashtëzakonisht frymëzues, duke shfaqur aftësinë e tij në harmonizimin e traditave të ndryshme muzikore dhe në realizimin e një përvojë dëgjimore kohezive që nderoi të dyja kulturat.

Duke iu shtuar performancave të shkëlqyera të natës, flautistja Jonela Golemi zbukuroi skenën me kryevepra të përzgjedhura nga Zoltan Kodaly dhe Bela Bartok. Golemi, e njohur për përsosmërinë e saj teknike dhe interpretimet emocionuese, solli në jetë kompozimet e ndërlikuara, duke ofruar një interpretim sublim që lidh trashëgiminë muzikore me dhuntinë e saj artistike. Njëkohësisht, baritoni i mirënjohur shqiptar Sokol Hidersha, me zërin e tij të pasur dhe komandues, u thellohet në repertorin shqiptar. Performanca e tij pasqyroi thellësinë dhe vrullin e perlave muzikore të Shqipërisë. Soliste në piano në këtë performancë ishte artistja e mirënjohur ndërkombëtarisht Almira Emiri. Talenti i saj pianistik jo vetëm plotësoi gamën e performancave, por edhe i lartësoi ato, duke siguruar një përvojë gjithëpërfshirëse për audiencën.

Surprizë e mbrëmjes ishte dhe celebrimi i 150-vjetorit të Budapestit me fragmente të zgjedhura chanson të interpretuara nga talenti i ri hungarez Laszlo Horvath. Pjesëmarrja e Horvath-it ishtë një nderim i përshtatshëm për këtë moment historik të rëndësishëm.

Java e Kulturës Hungareze” mbërriti në ditën e saj të katërt në qytetin historik të Korçës, ku shënoi jo thjesht një vazhdim, por një kulm të një karvani kulturor që ka përcuar deri më sot programacionin e pasur nëpër Tiranë, Vlorë dhe Pogradec. Në aktin e saj të katërt, Korça u bë skena ku rrahjet kulturore të Hungarisë pulsuan përmes një sërë ngjarjesh të kuruara me kujdes.

Qyteti, i mbështjellë në përqafimin e historisë dhe trashëgimisë kulturore, u paraqit me ekspozitën “Petőfi: Rreth botës”, kushtuar poetit kombëtar të Hungarisë, i cili këtë vit ka 200-vjetorin e lindjes. Petőfi, një maestro i fjalëve, festohet larg atdheut të tij, teksa vepra e tij jehon në salla, prek shpirtrat dhe lidh kombet përmes gjuhës universale të poezisë.

Njëkohësisht, në Korçë erdhi ekspozita “Freedom of Love”, një sonet vizual nga Anna Konya, artistja hungareze e cila ka zgjedhur Shqipërinë për të jetuar prej vitesh tashmë. Arti i saj abstrakt, një odë e dashurisë së saj për Shqipërinë, është një vallëzim ngjyrash dhe formash, duke krijuar një simfoni harmonike me emocionet dhe perceptimet e vetë shikuesve.

Pjesë e vizitës së “Javës së Kulturës Hungareze” në Korçë nuk mund të mos ishte trupa teatrore, e drejtuar nga dyshja e shquar Pëllumb dhe Xhulieta Kulla, e cila solli në jetë rrëfimin e dashur të “Djemtë e rrugës së Palit” të Ferenc Molnár. Interpretimi i tyre është një ri-imagjinim mjeshtëror, duke e shndërruar prozën në një tablo të gjallë, që kap thelbin e rinisë dhe miqësisë.

Së fundmi, Korça ishte dhe destinacioni i fundit i turit në Shqipëri të ansamblit të valleve popullore “Szinvavölgyi”. Ky grup fantastik mishëroi frymën e gjallë të vallëzimeve hungareze me përzgjedhjen “Vallet Petőfi”. Performanca e tyre është e para e këtij lloji që zbukuroi skenat e Shqipërisë, duke ndezur ajrin me bollëkun e trashëgimisë kulturore të atdheut të tyre. Padyshim ata do largohen nga Shqipëria me një kujtim të bukur nga vendi ynë, ndërkohë që artdashësit shqiptarë patën mundësi të shijonin performancën e tyre unike në qytete të ndryshme përgjatë kësaj jave.

Festimet e ditës së kulturës hungareze në Korçë, të mbajtura në Qendrën e Kulturës së qytetit, ofruan një pasaportë falas për një eksperiencë ku u festua dhe shijua mirëfilli shpirti hungarez. Kjo ngjarje e mrekullueshme ishte gjithaq një mozaik i shprehjes artistike, thurur nga fijet e dy kombeve, dhe një dëshmi e bukurisë dhe unitetit të shkëmbimit kulturor.

Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave/

Kjo datë hapi një faqe të re në historinë e qendresës shekullore antiosmane. Zoti i Arbërisë, ashtu siç Gjergj Kastrioti e nënshkroi veten, la fushëbetejën e Nishit, për t’iu drejtuar Krujës në krye të 300 kalorësve.

Me të mbërritur, u bë sundimtar i Krujës, duke ringjallur Principatën e Kastriotëve. “Lirinë nuk jua solla unë po e gjeta këtu në mes tuaj”, citohet (“Historia e Skëndebeut” nga Marin Barleti) të ketë thënë heroi ynë kombëtar duke iu drejtuar turmës entuziaste, më 28 nëntor 1443, kur për herë të parë në histori, në Krujë u ngrit flamuri kuq e zi.

Që prej këtij viti e gjersa u shua, qëndroi i pathyeshëm në krye të Shqipërisë në luftën 25-vjeçare kundër osmanëve. Emri i tij na përfaqëson denjësisht në rrafshin e historiografisë botërore, si një figurë kyçe që i lidh shqiptarët me Perëndimin, botën e qytetëruar europiane.

#ArkivatFrymëzojnë

#ArkivatKujtojnë

#GjergjKastriotiSkënderbeu

#FototekaAQSH

Nderon edhe Presidenti Begaj!

Agron Prebibaj

Në Iballë të Pukës u festua 120 vjetori i shkollës së parë shqipe (laike) kjo shkolla e parë në veri, por edhe njëra nga katër shkollat shqipe në Shqipëri.

Organizatorët, – intelektualët e burrat nga Iballa, e ngritën festën e shkollës në altarin e diturisë kombëtare, hapja e muzeut, dhe simpoziumi “120 vjet shkollë shqipe në Iballë”, pasimi dhe promovimi që vjen nga elita e cila nderon elitën, ndërsa festa me këngë e valle ndezi harenë pukjane e miqëve nga gjithë Shqiptaria.

Presidenti Sh.t.z.Bajram Begaj nderoi dhe e ndoçi nga afer këtë 120 vjetor, i cili vlerësoi shkollën Iballë si djep diturie e njëra ndër shkollat e para shqipe.

Në këtë festë të arsimit shqiptar mori pjesë politikani kosovarë Ramush Haradinaj, kryebashkiaku i F. Arrës Hil Curri, e plotë zyrtarë e përsonalitete të tjera.

Simpoziumi shkencor organizuar nga Kol Dedaj, i një niveli të lartë shkëncor, nën kumtesat e përshëndetjet e përsonaliteteve Prof.Dr Rexhep Uka, Prof.Dr.Neritan Ceka, Dr.Mark Palnikaj, publicisti Preç Zogaj, konsulli i nderit të Austrisë Gjergj Liçejza, Prof.Pashk Leka, Dr.Nezir Bata, studiuesi Gjelosh Nikolla, prosori Gëzim Dema, etj, duke e përmbyllur studiuesi (organizatori) ing. Kol Dedaj me kumtesën ” Iballa, vater dije e atdhetarie”!

Kishte me dhjetra mesazhe nga diaspora të cilat ngohën këtë 120 vjetor arsimi shkolle shqipe, ndërsa unë do veçoj mesazhin e Dr.Sokol Farroku nga Amerika: “Aty mbarova shkollën e mesme, dhe jam krenar se nga ajo shkollë sot kemi elitarë, profesorë, akademikë, artistë, sportistë dhe intelektualë të të gjitha fushave. Zoti e bekoftë shkollën shqipe e arsimimin shqiptar! Iballa-Pukë, pasuri e shkollës shqipe!

Zymer Neziri/

Në Pejë u shënua 55-vjetori i demonstratave në këtë qytet, më 19 tetor 1968, ku rreth shtatë mijë demonstrues kishin kërkuar Republikë, Ku­­shte­tutë dhe Vetëvendosje për Kosovën dhe viset e tjera shqiptare, që ishin rreth tre milionë banorë. Organizuese e këtij për­vje­tori ishte Sho­qata e të Burgosurve Politikë e Kosovës, Dega në Pejë, kurse drejtues i programit ishte dr. sc. Dardan S. Lajçi. Tubimi u mbajt në sallën e mbushur përplot të kinoteatrit ‘’Jusuf Gër­valla’’, që me një minutë heshtje i nderoi pjesëtarët e brezit ‘68 që nuk janë në jetë. Të pranishëm pati edhe prej viseve tona të largëta: Kraja, Ana e Malit, Ulqini, Tuzi, Plava e Gucia, Struga, Kërҫova, si dhe nga viset e ndryshme të Kosovës.   

Fjalë përshëndetëse kanë mbajtur Ali Lajҫi, kryetar i Degës, Shefik Sadiku, kryetar i Kryesisë së Shoqatës, Gjergj Camaj, nga Grupi i Prizrenit, më 1968. Janë pritur me duartrokitje edhe telegramet përshëndetëse, të dërguara prej kryeministrit të Qeverisë së Kosovës, z. Albin Kurti, si prej prof. Meriman Brahës, nga kreu i Lëvizjes Studentore të Demonstratave të tetorit 1968 në Rrafshin e Dukagjinit: Prizren, Therandë e Pejë.  

Referat për Pejën ‘68 dhe për demonstratat e saj më 19 tetor të atij viti mbajti Rexhep Ferizi, anëtar i Grupit të Normales së Pejës, që ishte grupi më aktiv ndër grupet e vogla të këtij qyteti, ku bënin pjesë edhe Gjimnazi, Ekonomikja, Kapeshnica, Shkolla e Lartë Komerciale. Në krye të tyre ishte Grupi i qytetit të Pejës: studentët Zy­mer Neziri, Xhemajl Gashi e Ramadan Blakaj, si dhe Isa De­m­aj, koo­rdinator, nga Grupi i Rrafshit të Du­kagjinit.  

Prizreni, Theranda e Peja, ne tetor 1968, me demonstarta për republikë, kushetutë e vetëvendosje për rreth tre milionë banorë të të gjitha viseve shqiptare në ish – Jugosllavi, kanë hapur rrugën aspak të lehtë edhe për demonstratat e nëntorit në Prishtinv, Ferizaj, Gjilan, Besianë, Mitrovicë, si dhe pak më vonë edhe në Tetovë me Ulqin.  

Në  fjalën e mbylljes, Zymer Neziri përmendi emrat e atyre të brezit 1968, që nuk jetojnë e që ishin nga grupet e Prizrenit, të Therandës e të Pejës: Isa Demaj, Salajdin Braha, Rafet Rama, Pashk Laҫi, Haxhi Maloku, Haxhi Bajraktari, Mikel Kuzhnini, Xhemajl Gashi, Riza Smaka, Sa­­dri Kelmendi, Murat Gorani, Rexhep Berisha, Ali Azem Lajҫi, Mi­ftar Tishuku, Hasan Ma­k­suti, Hajrije Ahmetgjekaj. Nderim i për­je­t­shëm dhe lavdi e përhershme!  

Prizreni, Theranda e Peja, në tetor 1968, me demonstrata për republikë, kushtetutë e vetë­ven­do­sje, për rreth tre milionë banorë të të gjitha viseve shqiptare në ish – Jugosllavi, kanë hapur rrugën aspak të lehtë edhe për demonstratat e nëntorit në Prishtinë, Ferizaj, Gjilan, Besianë, Mitrovicë, si dhe pak më vonë edhe në Tetovë e Ulqin. 

Demostratat e vitit 1968 ishin shumë të drejta e të domosdoshme, por edhe të përgjakshme. Në Prishtinë u vra i riu Murat Mehmeti, nxënës i Shkollës e Mesme Teknike të Prishtinës. Aty pati edhe dhjetëra të plagosur, por shumica u shëruan fshehurazi nga policia. Pra, rinia, studentët, zejtarët e bujqit, ishin ata që i ҫuan përpara kërkesat gjithëpopullore shqiptare, kur klasa jonë po­li­tike u ndal bashkë me disa intelektualë që kishim. Republika nuk u fitua, por fitorja nuk ishte as e vogël. U krijua edhe një hallkë e re e përpjekjeve për liri e bashkim. Në radhë ishin demonstratat shumë të përgjakshme të vitit 1981 dhe të viteve në vijim, deri te formimi i Ushtrisë Çlirimtare dhe të fitores së saj më 1999, me ndihmën amerikane dhe të vendeve të NATO-s.     

Pse hesht politika dhe politikanët shqiptar?

Kadri Tarelli/

Përpjekja për liri duhet të vazhdojë gjithnjë. Kauza e lirisë nuk duhet të marrë fund në mbarimin e një viti ose në mbarimin e një shekulli. Abraham Linkoln

Një vit më parë, në pranverë të vitit 2022, në Durrës u përurua libri: “Vendbanimet në hapësirën historike Shqiptare të Çamërisë”. Me Autor Prof. dr. Selman Sheme, ku edhe unë pata nderin te flas, duke e quajtur librin: “TESTAMENT TRASHËGIMIE”, për botën shqiptare. Botuar në: Gazeta “Bota sot” në Dardani, Gazeta “Dielli” në SHBA, portali “Fjala e lire”, Londër dhe “Zemra shqiptare”, Zvicër.
Ndërsa sot kam nderin të flas para jush, këtu në qytetin e Kavajës, për librin më të ri: Odeon. “Çështja Çame. Perspektiva e zgjidhjes, perspektivë e integrimit”, të cilin e vlerësoj: ”Libër shkencor me përmasa kombëtare”.
Analiza shkencore e librit i takon specialistëve dhe lexuesit të interesuar, ku veç kënaqësisë, mund të gjejë vetveten, duke vlerësuar mesazhet që përcillen në këto kohë të trazuara të botës në tërësi dhe botës Shqiptare në veçanti, ku natyrisht çështja çame vazhdon të mbetet problem i pa zgjidhur, duke u zvarritur pafundësisht nga politika jonë dhe e fqinjëve. Një çështje të cilës autori i kushton kapitujt: “Pengesat për ripërtritjen e njohshmërisë së identitetit “Çam”, “Çështja çame. Perspektiva e zgjidhjes, perspektivë e integrimit”, në vazhdim edhe “Çështja çame nuk ka krahasim me asnjë çyshte tjetër”, etj.
Duke qenë njohës i fushës së shkencave histori-gjeografi, mendoj se është një ndërfutje e fuqishme mes dy shkencave, madje unë i mëshoj idesë, se të dhënat gjeografike, me aq bollëk sa janë, i shërbejnë më shumë historisë, që vetiu pickon dhe shpon politikën, të shkuarën, dhe ca më shumë të tashmen, që të tundet e të shkundet nga rutina apo nga plogështia jonë, si dukuri të pafalshme, kur bëhet fjalë për çështje kombëtare.
Çdo lexues, sado pak i vëmendshëm qoftë, do të dallojë thirrjen, madje më zë të lartë të autorit, që pa frikë ve gishtin mbi plagë, mbi qëndrimin disi të çuditshëm të politikës dhe politikanëve tanë, si para 90-tës, ashtu edhe në ditët e sotme. Të them të drejtën sikur janë gjuhë lidhur, apo me gjuhë të prerë, aq sa u thahet pështyma në gojë dhe belbëzojnë sikur në gojë kanë zhavorr lumi. Nuk e di ku fle e panjohura dhe pse duhet të tutemi, të heshtim për një të drejtën tonën? Politikanët tanë që ndërrohen vazhdimisht në këto 30 vite, sikur druhen nga frika se mos na zemërohen grekët dhe na bëjnë hatanë. Këtu pyetja: pse, pse, pse? Mbetet retorikë pa përgjigje, por që ka brenda shumë dhimbje.
Unë e vlerësoj dhe e përshëndes qëndrimin e profesorit tonë, që guxon të thotë hapur mendimin e tij, në kërkesë të të drejtës njerëzore, kombëtare dhe politike, të çamëve dhe Çamërisë në tërësi, të drejta të njohura ndërkombëtarisht. Ai si njohës shumë i mirë i këtij problemi, jep pa ndrojtje edhe udhët e zgjidhjes, që natyrisht nuk janë të lehta. Por qëndrimi i politikës dhe politikanëve tanë është i çuditshëm dhe le shumë për të dëshiruar, për të mos thënë le shumë dyshime.
Një pyetje që mbin në buzë të cilitdo nga ne, lexues apo dëgjues: Si është e mundur që qeveria Greke njeh minoritetin turk dhe maqedonas, ndërsa çështjen Çame as e ze në gojë, nuk e shtron për zgjidhje, nuk e pranon në asnjë bisedë qeveritarësh me shqiptarët, madje ca më keq, nuk heq “Ligjin e luftës”, mbetur si gjemb gorrice, që shpon sa herë e prek apo e shkel?
Mendoj dhe dëshiroj, që ky libër duhet të zerë vend në tavolinën e punës të çdo mësuesi të historisë dhe gjeografisë, në çantën e nxënësve të shkollave të mesme dhe studentëve të shkencave shoqërore. Pjesë të tij të përfshihen edhe në programet mësimore në shkollat 9-vjeçare, ca më shumë në tekstet e shkollave të mesme. Njohja e kësaj çështjeje është domosdoshmëri atdhetarie, jo thjesht kulture historie.
Ngul këmbë, si domosdoshmëri edhe për politikanët, diplomatët dhe deputetët, të cilët, nëse dinë të shkruajnë e të leçisin shqip, të mundin të lexojnë e dëgjojnë mesazhin e thënë qartë e prerë, duke kumbuar me zë të lartë: “Mësoni ç’kemi humbur, kur jemi të përçarë dhe të dimë ç’të kërkojmë nëse bëhemi të bashkuar, për të përmbushur të drejtën dhe ëndrrën tonë kombëtare, të shkelur, të mohuar dhe të paharruar, por ende të pa zgjidhur.
Dëshiroj të ve në dukje se ky libër, ka përmasat e një enciklopedie për Çamërinë dhe tokat që u shqyen nga trungu shqiptar, pikërisht nga fuqitë e mëdha në vitin 1913, duke kënaqur lakminë shekullore të fqinjëve verior dhe jugor. Por historia e përgjakur e Çamërisë dhe gjenocidit Çam nuk mbyllet këtu, pasi gjatë viteve janë shumë përpjekje politike dhe ushtarake, për të larguar këtë popullsi autoktone. I gjithë studimi mbështetet mbi të dhëna shkencore të padiskutueshme dhe të patjetërsueshme.
Në vazhdim të këtij mendimi, dëshiroj që kuvende të tilla të ketë në mbarë trojet shqiptare. Është një ndër mënyrat më të mira për ta mbajtur ndezur zjarrin e atdhetarizmit. Ndjenja kombëtare nuk duhet lënë të venitet, as të fashitet.
Urime profesor i nderuar! Nëpërmjet këtij libri zëri yt të dëgjohet në mbarë shqiptari, në trevat Arbnore dhe në mërgatën shqiptare të shpërndarë nëpër botë. Ju jeni një shembull për të gjithë intelektualët tanë, sidomos gjeografët dhe historianët, që duhet me forcë ta thonë mendimin e tyre shkencor, në mbrojtje të çështjes sonë. Kur jemi shumë dhe te bashkuar zëri ynë do dëgjohet më fort, më larg dhe më fuqishëm.
I nderuar Prof. Dhe Dr. Selman Sheme! Historia na mëson se kombi u ngre monumente përjetësie jo vetëm “Heronjve” që falin gjakun për mëmëdhe, por edhe atyre që nuk kursehen të punojnë e të shkrihen për komb e atdhe.
Faleminderit dhe mirënjohje, për vepra të tjera me po kaq vlera shkencoren e atdhetare.

Shënim: Fotografitë u bënë dhe u punuan nga Muharrem Shqarri.