Dr. Afrim Shabani/
Le ta fillojmë me një pyetje të thjeshtë, por thellësisht filozofike: çfarë dëgjojmë, kur mendojmë se po dëgjojmë muzikë? A dëgjojmë vetëm tinguj të organizuar, apo dëgjojmë një vend, një kohë, një mënyrë jetese? Pikërisht këtu hyn në lojë koncepti i peizazhit tingullor – soundscape – një ide që na fton të mendojmë muzikën jo si një objekt të izoluar, por si një shfaqje kulturore e rrënjosur në hapësirë, histori dhe përvojë njerëzore.
Një peizazh tingullor lind nga tri elemente të pandashme: mjedisi ku prodhohet tingulli, vetë tingulli si material akustik dhe domethënia që komuniteti ia atribuon atij. Muzika, në këtë kuptim, nuk është vetëm art; ajo është dëshmi. Është një dokument i gjallë që udhëton nëpër male, fusha, qytete dhe epoka, duke lidhur hapësira të largëta dhe njerëz që ndoshta nuk janë takuar kurrë.
Merrni si shembull këngët e fytit nga Azia e Brendshme, të cilat për dekada me radhë u konsideruan lokale, madje periferike. Sot, ato dëgjohen në sallat më prestigjioze të botës, duke provuar se një peizazh tingullor nuk mbetet kurrë i mbyllur. Ai lëviz, transformohet dhe rinegociohet vazhdimisht, duke hyrë në dialog me teknologjinë, globalizimin dhe shijet e reja estetike.
Por le të afrohemi pak më pranë nesh.
Edhe muzika shqiptare është një peizazh tingullor i thellë dhe kompleks. Ajo nuk mund të kuptohet jashtë kontekstit të terrenit, gjuhës dhe jetës shoqërore që e ka prodhuar. Iso-polifonia e Jugut nuk është thjesht harmoni vokale; ajo është frymëmarrje kolektive, organizim social dhe filozofi bashkëjetese. Kënga epike e Veriut nuk është vetëm narrativë heroike; ajo është jehonë e maleve, e kullave, e dimrave të gjatë dhe e kodeve të nderit. Edhe këngët urbane të qyteteve shqiptare bartin brenda tyre ritmin e jetës qytetare, ndikimet osmane, mesdhetare dhe perëndimore, duke krijuar një identitet akustik të dallueshëm.
Në këtë kuptim, muzika shqiptare nuk është statike. Ajo ka udhëtuar me emigrantët, është regjistruar, është riformësuar dhe është kthyer sërish në atdhe në forma të reja. Peizazhi i saj tingullor është zgjeruar, por nuk është zhdukur. Përkundrazi, ai ka fituar shtresa të reja kuptimi.
Dhe kjo na çon në një përfundim të rëndësishëm: peizazhet tingullore nuk janë kurrë të ngrira në kohë. Ato janë gjithmonë në lëvizje. Ndryshojnë me teknologjinë, me migrimin, me mënyrën se si njerëzit dëgjojnë dhe interpretojnë botën përreth tyre. Por, edhe kur ndryshojnë, ato ruajnë një bërthamë identitare që i lidh me origjinën e tyre.
Si studiues, pedagogë apo thjesht dëgjues të vëmendshëm, detyra jonë nuk është vetëm të dëgjojmë tingullin, por të lexojmë peizazhin që ai përfaqëson. Sepse në fund të fundit, kur dëgjojmë muzikë, ne po dëgjojmë historinë e njerëzve që e kanë krijuar atë.
Dhe kjo, ndoshta, është forma më e thellë e dëgjimit.