Dr. Paulin Marku/
Athanas Gegaj është një figurë e rëndësishme në historinë e Federatës “Vatra” për angazhimin e tij në drejtimin e gazetës “Dielli”. Gjatë periudhës që drejtoi gazetën përpiqej të lartësonte me profesionalizëm linjën editoriale, trajtonte me përkushtim tema historike e kulturore. Editori Athanas Gegaj informonte opinionin publik nëpërmjet gazetës për situatën politike, ekonomike e shoqërore në atdhe. Ai herë pas here shfaqte shqetësime për gjendjen politike në Shqipëri, edhe pse përpiqej të mos e përfshinte shumë gazetën me politikë por pasioni dhe interesi për atdheun e shtynë të shkruante për gjendjen dhe vështirësitë e popullit shqiptar. Athanas Gegaj ishte formuar në perëndim dhe kishte mbrojtur gradën shkencore, doktor shkencash. Ai ishte njohës shumë i mirë i historisë sepse ka kryer studime të thelluara për historinë dhe kishte publikuar në revista e gazeta të ndryshme. Po ashtu, ishte aktiv në organizime e manifestime të ndryshme, patriotike e politike. Dr. Gegaj njihte disa gjuhë të huaja. Këto veçori intelektuale e profesionale e karakterizonin editorin e ardhshëm të gazetës më të vjetër të diasporë, “Dielli”, cili do ta drejtonte për tetë vite (1963-1971) duke u përballur me sfida dhe vështirësi të ndryshme.
Athanas Gegaj ishte një veprimtarë e intelektual i njohur në komunitetin shqiptarë në emigracion, fillimisht në Evropë e pastaj në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ai kishte qenë aktiv në jetën komunitare shqiptare të diasporës duke u angazhuar në lëvizje të ndryshme patriotike e politike, si: Blloku Indipendent, sekretar e redaktor i gazetës L’AlbanieLibre; organizator në lëvizjen Balli Kombëtar; për pak kohë Komiteti Shqipëria e Lirë, etj…, dhe në shtator të vitit 1963 zgjidhet editor i gazetës “Dielli”. Dr. Gegaj kishte jetuar në Itali deri në vitin 1960, pastaj në Francë qëndroi për dy vite, deri në 1962, dhe pastaj u largua për në Amerikë me ndihmën dhe bashkëpunimit e shqiptarëve të Amerikës, ku fillimisht për pak kohë u angazhua tek “Shqipëria e Lirë” dhe pastaj zgjidhet për të drejtuar gazetën “Dielli”.
Mbledhja e 18 gushtit 1963, e mbajtur në zyrën e “Vatrës” në Boston nga Komisioni Qendror për të zgjedhur kryetarin e Federatës dhe më pas një komision tjetër i përbërë nga KristoThanas, Antoni Athanas, Peter Cikos, Dr. Hamdi Oruci dhe Selaudin Velaj zgjedhën editor të gazetës “Dielli” Dr.Athanas Gegën.
Zgjedhja e tij u bë dhe me pëlqimin e Fan Nolit. Ai e njihte prej kohësh dhe kishte konsideratë për të edhe për faktin se i bashkonte fusha e studimeve për historinë kombëtare dhe se të dy kishin kryer studime të thelluara për heroin kombëtar, Gjergj Kastrioti, Skënderbeun.
Drejtimi i gazetës ishte një sfidë e madhe për pasuesin e Diellit, Qerim Panariti, i cili ishte i vetëdijshëm për përgjegjësinë dhe për sulmet që do t’i vinin nga faktori politik, të nxitura nga qeveria komuniste dhe fabrikimi i akuzave ndaj profilit të editorit të sapo zgjedhur. Pikërisht, ashtu ndodhi siç dr. Athanas Gegaj e kishte parashikuar në shkrimet e tij. Sulmet dhe shantazhet nuk munguan dhe ato ishin të vazhdueshme që nga dita që u zgjodh editor dhe deri në largimin e tij nga gazeta “Dielli”. Sipas dokumenteve arkivore të Vatrës, rezulton se Sigurimi i Shtetit i asaj kohe i kishte ndjekur me përparësi zhvillimet në “Vatër, përfshirë dhe zgjedhjen e editorit të ri në vitin 1963. Gjithashtu, ishte urdhëruar që të mblidhen sa më shpejt materiale për editorin e gazetës “Dielli” Athanas Gega me të dhëna përkatëse, si: gjeneraliteti, kur është larguar nga vendlindja, ku ka studiuar, ku ka qëndruar në emigracion, aktiviteti i tijpatriotik e politik, si dhe kërkohej që të mblidhen sa më shumë informacione për lidhjet e tij.
Dokumenti mbyllet që kërkohej me urgjencë që “të demaskohej figura e tij”, por në fakt qëllimi i propagandës komuniste dhe agjentëve të tyre ishte shantazhimin e opinionin publiki editorit, Dr.Athanas Gegaj.
Dr. Athanas Gega u zgjodh për të drejtuar gazetën “Dielli” falë vlerave intelektuale dhe formimit të tij në aspektin akademik dhe njohurive të gjera në fushën historike e mediatike, si dhe për shkak se ishte njohës i mirë i disa gjuhëve të huaja. Një tjetër arsye që e favorizoi atë për të marrë drejtimin e gazetës ishte edhe fakti se njihej për qëndrimet e tij antikomuniste. Të gjitha këto veçori ishin të rëndësishme dhe thelbësore për të fituar besimin për drejtimin e gazetës “Dielli” sepse duhet thënë se qeveria komuniste shqiptare përpiqej të depërtonte nëpërmjet formave dhe mjeteve të ndryshme në Federatën “Vatra” për peshën dhe rëndësinë që kishin shqiptarët e Amerikës. Dokumentet e kohës vërtetojnë se njerëz të posaçëm informoheshin në mënyrë të vazhdueshme dhe ndiqnin të gjithë veprimtarinë e shqiptarëve të Amerikës, duke i kushtuar vëmendje të veçantë shtypit të kohës.
Në Amerikë ishin krijuar disa grupime antikomuniste, kryesisht emigrantët politik merreshin me propagandë dhe shprehni haptazi qëndrimet e tyre kundër regjimit. Ata kishin arritur të organizonin manifestime e protesta kundër regjimit nëpërmjet klubeve shqiptare, shoqatave e organizatave të ndryshme në Amerikë. Qeveria shqiptare nuk kishte marrëdhënie diplomatike midis Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Shqipërisë por Tirana zyrtare kishte njerëz të besueshëm në Amerikëqëndiqninaktivitetet e shqiptarëve dhe linjën editoriale të gazetës “Dielli”. Nëpërmjet formave të ndryshme regjimi bënte përpjekje të vazhdueshme për të bërë për vete shumë figura të ndritura shqiptare në Amerikë, si dhe të ushtronte propagandën e saj për të goditur personalitete shqiptare me ndikim të madh në komunitet, përfshirë edhe drejtues të “Vatrës” dhe të “Diellit”, si: Qerim Panariti, Refat Gurrazezi, Athanas Gegaj, Antoni Athanas, etj…
Athanas Gegaj, ishte shumë i angazhuar me mbarëvajtjen e gazetës por krahas punës editoriale ai përpiqej të bashkëpunonte me komunitetin shqiptar në Amerikë për të organizuar dhe forcuar “Vatrën”. Ai udhëtonte herë pas here nga Bostoni për në New York dhe nëpër shtetet përreth, për të organizuar degët e “Vatrës” dhe për të takuar intelektualët shqiptar. Sipas dokumenteve të kohës, evidentohet se ai ishte i përkushtuar në krye të gazetës “Dielli”, dhe kishin konsideratë për editorin dhe e falënderonin dr. Athanas Gegën për punën e tij të palodhur dhe për bashkimin e shqiptarëve pa dallim feje dhe krahine. Por krahas, vlerësimeve dhe konsideratës kishte edhe pakënaqësi ndaj tij, nga dy kategori njerëzish: së pari, sepse ishte kritik ndaj qeverisë komuniste; dhe së dyti, përplasjet midis grupeve në “Vatër” e rendonin pozitën e editorit të gazetës. Ai kishte komunikim dhe bashkëpunim të vazhdueshëm me ish editorin e “Diellit” Rifat Gurazezi, ku kishte këshilla dhe letërkëmbime të vazhdueshme, ndonjëherë me replikat thumbuese midis tyre duke ruajtur një komunikim me ironi dhe humor të hollë.
Në një letër të Athanas Gegës dërguar Rifat Gurazezit, ndër të tjera ai i pohonte se, “nuk më intereson politika por flas e shkruaj për politikë (shoqërore) siç bajshi ju kur e kishit “Diellin” në dorë. Dhe e vijonte letrën e tij duke iu përgjigjur se: “për kuriozitet shfletova numrat kur ishit editor, e ç‘politikë”, duke i dhënë të kuptoj se edhe Gurazezi shkruante për politikë gjatë kohës që drejtonte gazetën.
Por ç‘është e vërteta, Dr. Gegaj, kritikonte politikën e brendshme të qeverisë komuniste dhe e konsideronte politikë shtypëse, ndërsa për mënyrën e bërjes së politikës së jashtme në marrëdhënie me Perëndimit, e veçanërisht me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ishte kundër asaj qasjeje diplomatike dhe shprehej se po i bëhej një dëm i madh Shqipërisë. Po ashtu, ai pohonte se kishte pakënaqësi të madhe në komunitetin shqiptar për shkak të izolimit të vendit dhe të mos lejimit të emigrantëve shqiptarë për t’u kthyer në atdhe për të takuar të afërmit e tyre.
Ndonëse për këtë çështje “Vatra” në vitin 1969 iu drejtua Organizatës së Kombeve të Bashkuara për t’u angazhuar që shteti shqiptar të zbatonte ndaj shtetasve të tij parimet dhe të drejtat që përcaktonte Karta e OKB, por asgjë nuk ndryshoi dhe shqiptarët nuk lejoheshin të kthehen në vendlindje. Gazeta nuk ishte vetëm organ informimi për komunitetin por ishte një zë i fortë për të mbrojtur të drejtat e shqiptarëve në mërgatë.
Referuar dokumenteve të kohës rezulton se qeverisë komuniste tentonte në forma dhe mënyra të ndryshme për kapjen dhe vënien nën kontroll të “Vatrës” dhe të gazetës “Dielli” por nuk i arriti objektivat, ndonëse shkaktonte probleme të ndryshme. Duhet thënë seregjimi arriti të krijonte njëfarë përçarje dhe të nxiste mosmarrëveshje midis vatranëve por Federata “Vatra” vijoi me veprimtarinë patriotike sepse ishte organizata më e vjetër në Amerikë dhe kishte mbledhur rreth saj, shumë intelektual e patriot të shquar që ishin antikomunist. Edhe editori i gazetës, Dr. Athanas Gegaj ishte një ndër kundërshtarët e qeverisë komuniste dhe nuk u kompromentuam nga regjimi dhe drejtonte gazetën “Dielli” me profesionalizëm dhe përkushtim. Gjatë periudhës që drejtonte gazetën ai u përball edhe me vështirësi ekonomike për të mbuluar shpenzimet dhe botimin e gazetës.
Në komunikimin e vazhdueshëm që kishte me ish editorine gazetës, Rifat Gurazezi përveç se evidentohet bashkëpunimi për shkrime në gazetën “Dielli” në letërkëmbimet e tyre diskutohet edhe përgjendjen e vështirë ekonomike që po kalonte gazeta. Ish-editori, Gurazezi i shprehte keqardhje për vështirësitë ekonomike që po kalonte gazeta “Dielli”dhe i shkruante se “e mora letrën tënde dhe se jam tepër i shqetësuar për gjendjen e vështirë ekonomike të “Vatrës” dhe për vështirësitë që keni për botimin e gazetës. Ç’mund të bëjmë! Besoj të erdhi radha ty të punosh për “Vatrën” pa marr rrogë sikur punova dhe unë vjet me radhë.”
Në një tjetër letërkëmbim, të dërguar më 6 nëntor 1971 Athanas Gegaj i pohonte Rifat Gurazezit se ishte i shqetësuar për situatën e brendshme në “Vatër” dhe për mos pagesat e anëtarësisë, të cilat kishin shkaktuar vështirësi financiare për botimin e gazetës “Dielli”. Letra e tij mbyllet: “unë do të kryej detyrën deri në pikën e fundit, dhe nuk do të veproj, në asnjë mënyrë, që organizata të pësojë përçarje. Sot jam, nesër nuk jam më. Por “Vatra” duhet të vazhdojë, sepse është gjëja më e bukur që ka komuniteti ynë. Është një trashëgim madhështor, për Ne të gjithë. I vetmi trashëgim. Ti mos u bëj merak, nuk do të sjellë turbullime e përçarje.” Pavarësisht vështirësive financiare që po kalonte gazeta asokohe, Athanas Gegaj vijonte me të njëjtin përkushtim punën si editor i gazetës dhe për botimin e saj.
Dr. Athanas Gegaj drejtoi gazetën për tetë vite me profesionalizëm dhe integritet të lartë duke kultivuar vlerat kombëtare shqiptare në diasporën e largët. Ai nuk e ndaloi veprimtarinë e tij atdhetare në drejtimin e gazetës “Dielli” për asnjë arsye, as nga sulmet politike dhe as atëherë kur “Vatra” kishte vështirësie konomike. Ai u largua në vitin 1971 nga drejtimi i gazetës “Dielli” me dorëheqje, duke lënë një trashëgimi të shkruar në shtypin e kohës, i cili trajtonte jetën dhe aktivitetin e shqiptarëve në Amerikë, tema historike dhe kulturore si dhe informonte për situatën politike, ekonomike e shoqërore në vendlindje, duke qenë një zë i fuqishëm në opinionin publik.