Isuf B.Bajrami/
“Barazia për të drejtën e gjuhës amtare nuk është luks, por një e drejtë themelore dhe e patjetërsueshme që lidhet drejtpërdrejt me identitetin, dinjitetin dhe mundësitë e barabarta në shoqëri.”
E drejta për përdorimin e gjuhës amtare është një komponent themelor i të drejtave të njeriut dhe i barazisë substanciale. Në arsimin e lartë, kjo e drejtë garanton pjesëmarrje të barabartë në procesin akademik dhe mundësi reale për avancim profesional.
Në Shkup, studentët shqiptarë përballen me pengesa të vazhdueshme në ushtrimin e së drejtës për të dhënë provime në gjuhën shqipe, pavarësisht që kjo e drejtë është e garantuar kushtetueshëm dhe ligjërisht¹. Ky hendek midis ligjit dhe praktikës cenon të drejtat themelore të grupit etnik shqiptar, që është autokton dhe bashkë-shtetformues, dhe ndikon negativisht në avancimin akademik.
Konteksti historik dhe politik
Para Marrëveshjes së Ohrit (2001), shqiptarët autoktonë përballeshin me diskriminim sistematik në administratë dhe arsim, dhe përdorimi i gjuhës shqipe ishte i kufizuar ose i ndaluar në institucionet shtetërore². Pas Marrëveshjes së Ohrit, u vendosën bazat ligjore për njohjen e gjuhës shqipe si gjuhë zyrtare në nivel lokal dhe administrativ, duke përfshirë arsimin³. Megjithatë, implementimi në arsimin e lartë mbetet i fragmentuar, sidomos për provimet në jurisprudencë dhe lëndët praktike⁴.
Konteksti ligjor dhe kushtetues
Kushtetuta e vendit
• Nenet 7 dhe 9 të Kushtetutës garantojnë barazi dhe ndalojnë diskriminim mbi baza gjuhësore dhe etnike⁵.
• Institucionet publike, përfshirë universitetet, kanë detyrim të sigurojnë të drejta gjuhësore për të gjithë qytetarët⁵.
Ligji për arsimin e lartë
• Universitetet duhet të ofrojnë vlerësim të drejtë dhe jodiskriminues, duke përfshirë përdorimin e gjuhës amtare⁶.
• Çdo pengesë administrative që ndalon përdorimin e gjuhës shqipe konsiderohet shkelje ligjore⁶.
Ligji për përdorimin e gjuhëve
• Ligji për përdorimin e gjuhëve (2018) shton detyrimin për përdorimin e gjuhës shqipe në institucionet shtetërore dhe arsimin publik⁷.
• Pengesat sistematike në provime përbëjnë shkelje të qartë ligjore dhe kushtetuese⁷.
Standardet ndërkombëtare
Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR)
Nenet 26–27 të Pactit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike garantojnë barazi dhe ndalojnë diskriminimin mbi baza gjuhësore¹¹. Komiteti për të Drejtat e Njeriut nënvizon detyrimin e shtetit për të eliminuar çdo formë diskriminimi dhe për të siguruar zbatimin praktik¹¹.
Këshilli i Evropës
Framework Convention for the Protection of National Minorities kërkon promovimin e identitetit gjuhësor dhe akses të barabartë në arsim¹². Jurisprudenca e ECHR ka vendosur se pengesa administrative për përdorimin e gjuhës amtare mund të përbëjë shkelje të të drejtave të njeriut¹³.
Bashkimi Evropian
Kriteret e Kopenhagës kërkojnë respektimin e të drejtave të grupeve etnike autoktone dhe sundimin e ligjit¹⁴. Moszbatimi praktik i këtyre të drejtave përbën pengesë për integrimin evropian¹⁴.
Të dhëna dhe statistika
• Rreth 40% e studentëve në Universitetin “Nënë Tereza” janë shqiptarë¹⁵.
• Vetëm 30% e provimeve mund të jepen në gjuhën shqipe, kryesisht për lëndët teorike¹⁵.
• Mungesa e materialeve akademike dhe stafit të kualifikuar rrit pengesat administrative dhe akademike¹⁶.
Shembuj konkretë:
• Studentët shqiptarë shpesh detyrohen të japin provime në maqedonisht, pavarësisht se ligji u lejon të zgjedhin gjuhën amtare¹⁶.
• Stafi i fakultetit shpesh nuk ofron konsultime në gjuhën shqipe, duke penguar përgatitjen për provime dhe avancimin akademik¹⁶.
Problemet kryesore
1. Moszbatim sistematik i provimeve në gjuhën shqipe.
2. Diskriminim indirekt ndaj studentëve shqiptarë në avancim akademik.
3. Kontradiktë midis deklaratave ndërkombëtare dhe praktikës lokale.
4. Mungesë mekanizmash monitorimi dhe auditimi për zbatimin e ligjit.
Dimensioni politik dhe ndërkombëtar: Takimi në SHBA
• SHBA shpesh promovon të drejtat e grupeve etnike autoktone dhe përdorimin e gjuhës shqipe në forume ndërkombëtare¹³.
• Realiteti në vend tregon një hendek të qartë midis deklaratave dhe praktikës: institucionet nuk mundësojnë provime në gjuhën shqipe në mënyrë sistematike¹³.
• Ky hendek tregon një standard të dyfishtë dhe cenon kredibilitetin institucional dhe reputacionin ndërkombëtar¹³.
Përfundime dhe rekomandime
Përfundime:
• E drejta për përdorimin e gjuhës shqipe është e garantuar ligjërisht dhe kushtetueshëm.
• Moszbatimi në praktikë është shkelje e rendit kushtetues dhe cenim i barazisë.
• Dualizmi midis deklaratave ndërkombëtare dhe praktikës dobëson kredibilitetin institucional.
Rekomandime:
1. Sigurimi i provimeve në gjuhën shqipe në mënyrë sistematike.
2. Krijimi i mekanizmave mbikëqyrës për zbatimin e ligjit.
3. Përfshirja e SHBA dhe organizatave ndërkombëtare në monitorimin e situatës.
4. Harmonizimi i praktikës me standardet e Bashkimit Evropian dhe Këshillit të Evropës.
5. Përdorimi i gjuhës shqipe si shembull real në forume ndërkombëtare, jo vetëm në deklarata diplomatike.