Arben Iliazi/
Gjithë bota ka dëgjuar për eksodin çam, të mbytur në lot, por nuk ka parë (ose nuk ka dashur të shohë) tragjedinë në sytë e fëmijëve, ku fati vizatoi çdo dhimbje. Poeti Luan Rama, me poemën e shkruar së fundi “Eksodi i “zogjve” të Çamërisë”, promovon sërish një ndjeshmëri tepër të mprehtë ndaj dhembjes në orët e apokalipsit që shpërtheu pas ferrit zervist.
Dashuria e poetit hyn në asocacion të plotë me këtë dhimbje, ku pikturohet një pikëllim i vërtetë dhe i pastër, që klith me gjithë forcën, një fatkeqësi e rëndë, e panatyrshme, makabre. Të rrallë janë poetët shqiptarë, që japin anatominë e dhimbjes në përmasa të tilla:
“Nga shkojnë këta engjëj ? – pyet nata,
ku zëri i mekur i nanave i kërkon
dhe në frymën e fundit
që puthjen s’mundën t’ua japin
puthjen e nxehtë që kanë ende në sy”.
Gjithçka përmbyset mes lotëve e psherëtimave. Ka ndodhur një gjëmë e madhe, një përmbysje e botës, që ka vrarë sytë e fëmijëve, lumturinë e tyre, arsyen e ekzistencës njerëzore.
“Oh, ç’sy të bukur, të vrarë dhe trupa që bien,
filizat këputen nga rruga e gjatë
me kokën e mbetur pas,
këmbët u rëndojnë plumb si të ecin mbi zjarr
harabelë, gushëkuqë, turtullesha përcëlluar
me ëndrrat që u shuhen si yjet në qiell
pikojnë e rrezëllijnë në qelqin e lotit
ku bijen si një shi i nxehtë…”
Nuk ka gjë që mund ta fashitë këtë krim të çmendur, që nuk ndodhi nga rastësia, por u projektua gjatë, pa asnjë shkak, me mllef antishqiptar. Me ëndërrën e fëmijës që fle symbyllur, me një buzëqeshje të ëmbël në buzët e përcëlluara…por që nuk zgjohet dot më, si në një hon zjarri, poeti hedh gjithë dhimbjen e botës, hedh një klithmë nga honi i thellësisë së vet, të krijuar nga trazimi dhe pështjellimi i unit të tij ekzistencial:
“Një fëmijë flë buzë udhës symbyllur
mes yjesh të shuar, kokën pështetur mbi dhé
tek dëgjon përrallën e vjetër të dashurisë
të sakrificës dhe të premtimit,
por ah, më së fundi dielli zhytet dhe bie pa zhurmë në sytë e tij,
ai nuk do të zgjohet më,
s’do ta ngjisë më bregoren e gjelbërt,
në sheshin e fshatit s’do të luajë më
dhe legjendën e pragjeve të etërve s’do ta dëgjojë,
tani gjithçka rënkon përreth
në natën që ka hedhur shaminë e zisë
është kalvari i një jete
honi i madh i gjithësisë”.
Duke mbështjellë të gjitha vuajtjet dhe trazimet, poeti, elegjinë eksodit, kërkon ta shndërrojë në bekim. Himni i dhimbjes shndërrohet në himn sublim për jetën, në një forcë të mrekullueshme dhe vullnet tejpamës, për të thënë që çamët do të ekzistojnë, do rikthehen përsëri në jetët e tyre, do shohin rrezen e diellit, shtëpitë e tryre të djeguara, do luajnë me gjitonët e tryre ortodoksë dhe do kërcejnë vallen e hareshme “Çamiko” dhe “Osman Takën”.
“Fëmijët e eksodit janë fëmijët e barkut tënd
dhe ashtu të xhveshur kanë hiret e Feniksit,
hiret e lulëkuqeve që shndrisin në ballin e hënës
që askush të mos i shkelë më…
dhe ju gurë e shtëpi të djegura që lamë pas
na prisni në ditën fatlume,
vitin tjetër do të kthehemi,
do zgjojmë të vrarët nga gjumi i gjatë
nanat dhe tatat, motrat dhe vëllamët
harabelët që nuk kënduan më.
Që me fluturimin e parë qielli do na njohë
manxurana do drithërojë që larg në fllad,
do trokasim në portën e gjitonit:
– Eja Krisulla të lozim, dhe ti Thanasis, Jorgos,
të vazhdojmë lojën tonë të vjetër
të mbjellim sërish fidanët e ullinjve të dashurisë,
të thurrim kurora dafinash,
zemrat tona janë shegë të hapura
shiheni të kuqen e zemrës sonë,
vallen do ta hedhim përsëri
një çamiko me mandolinë purpuri,
do lahemi përsëri në brigjet e humbura
do ngjisim shtigjet e kështjellave të vjetra
me këngën e Janino-s në gojë
dhe këmbën do vemë në gjoksin e Osman Takës
të kërcejmë dhe etërit t’i zgjojmë,
zogjtë nuk i harrojnë foletë e tyre
që frymojnë ende…
Poema e plotë
Eksodi i “zogjve” të Çamërisë…
—–
– Nga shkojnë këta fëmijë të xhveshur ? – pyet era.
– Janë evlatë çamë që vijnë nga Paramithia,
nga Margëlliçi, Filati, Varfanji e Mazreku,
harabelë të plagosur nga Lopësi e Igumenica,
zogj zjarri të përzhitur gjithë plagë
ikur me erën,
trumba-trumba kapërcejnë lumin e skuqur të Kalamas
dhe çajnë përmes mjegullës e stuhisë,
krahë djegur shkojnë, me kosën e vdekjes pas
mijra zemra zogjsh gulçojnë e dihasin nëpër natë
ndjekur nga çizme ushtarësh
hije e emblema, kolonelësh e mitropolitë
krisma dhe kuaj të harbuar që rendin pas tyre
si në kohë të gjëmës së madhe…
Nga shkojnë këta engjëj ? – pyet nata,
ku zëri i mekur i nanave i kërkon
dhe në frymën e fundit
që puthjen s’mundën t’ua japin
puthjen e nxehtë që kanë ende në sy.
Dikush i përgjumur ka vënë veshin në tokë,
– Ç’bën o Myrto ziu, ngriju !
– Dëgjoj lumin që shkon nën këmbët tona
dëgjoj rënkime e zëra që na kërkojnë
tatat kanë mbetur pa frymë.
– Eja Myrto, orakulli i Dodonës ka kohë që fle
nuk është kohë perëndish e orakujsh,
eja të ndjekim yllin e mëngjezit,
ngriju dhe merre me vete plagën që rrjedh
fytyrën e atit dhe vështrimin e tij të fundit
merre këngën e lumenjve,
elegjinë e të mbyturve që të njomin sytë,
aromën e portokaleve
dhe stuhinë e marrosur që fryn pas nesh,
ngriju dhe ti Safo
merr një grusht dhé
gurrët e varreve që kurrë mos ti harrosh
atë dorë gruri të hambarit do ta mbjellim në kthim
në Tokën e Premtuar
të baltës dhe bukës sonë të bekuar…
Oh, ç’sy të bukur, të vrarë dhe trupa që bien,
filizat këputen nga rruga e gjatë
me kokën e mbetur pas,
këmbët u rëndojnë plumb si të ecin mbi zjarr
harabelë, gushëkuqë, turtullesha përcëlluar
me ëndrrat që u shuhen si yjet në qiell
pikojnë e rrezëllijnë në qelqin e lotit
ku bijen si një shi i nxehtë:
Oh, ç’natë e tmerrëshme!
Na prisni, ju pragje, thonë ata,
ti bajamja ime ku përkundesha gjithnjë
odaja e vjetër, bota e përrallave
si mund ti harrojmë të vdekurit tanë ?
Kështu rrodhi gjaku i marsit
e një vit më pas ai i shtatorit
gulçonin e kullonin ende damarët e Çamërisë
një botë gjaku në sy fëmijësh të vrarë
trëndafilë përzhitur e mavi
koshere kthyer në qivurë
me bletë që s’do riktheheshin kurrë më,
më kot presin lejmonët e partokajtë.
Nga shkojnë kështu evlatët tanë? – pyet hëna
harabelë e lauresha përzhitur me baltën e gjakun
pa mundur të kuptojnë pse pas i ndjekin skifterë të zinj,
ndër gryka kapërcejnë trupa të vrarësh
ku këmisha e shqyer e bakallit të mjerë ,
dergjet tutje si një flamur i mjerë
brumi ka mbetur ende në duart e bukëpjekësit
që bukën s’arriti ta pjekë,
këpucari s’do ti ndreqë më këpucët e botës,
dervishi tutje përpëlitet me fjalët e habisë në fyt :
Zoti im, përse kjo hata ?!
Një fëmijë flë buzë udhës symbyllur
mes yjesh të shuar, kokën pështetur mbi dhé
tek dëgjon përrallën e vjetër të dashurisë
të sakrificës dhe të premtimit,
por ah, më së fundi dielli zhytet dhe bie pa zhurmë në sytë e tij,
ai nuk do të zgjohet më,
s’do ta ngjisë më bregoren e gjelbërt,
në sheshin e fshatit s’do të luajë më
dhe legjendën e pragjeve të etërve s’do ta dëgjojë,
tani gjithçka rënkon përreth
në natën që ka hedhur shaminë e zisë
është kalvari i një jete
honi i madh i gjithësisë.
– Ku shkojnë këta vocrakë të vetmuar? – pyet Ylli i Mëngjesit.
– Nxitojnë për kapur Qafën e Botës,
shkojnë drejt Vërvës, Dishatit, Konispolit e Murzinës
që më së fundi të mbërrijnë në Kllogjer,
në pragun e martirëve
me dritën e fortë të agut në sy
atje ku toka do rënkojë në njëmijë vjet.
– Më së fundi erdhëm nënëmadhja jonë,
ja ku i ke fëmijët e tu,
lulet e tua të marsit dhe shtatorit të plagosur kaq shumë
aromë qumështi e dheu,
ja lulet e tua të zjarrit
lulet e së nesërmes që afrohet,
fëmijët e eksodit janë fëmijët e barkut tënd
dhe ashtu të xhveshur kanë hiret e Feniksit,
hiret e lulëkuqeve që shndrisin në ballin e hënës
që askush të mos i shkelë më,
dhe ju gurë e shtëpi të djegura që lamë pas
na prisni në ditën fatlume,
vitin tjetër do të kthehemi,
do zgjojmë të vrarët nga gjumi i gjatë
nanat dhe tatat, motrat dhe vëllamët
harabelët që nuk kënduan më.
Që me fluturimin e parë qielli do na njohë
manxurana do drithërojë që larg në fllad,
do trokasim në portën e gjitonit:
– Eja Krisulla të lozim, dhe ti Thanasis, Jorgos,
të vazhdojmë lojën tonë të vjetër
të mbjellim sërish fidanët e ullinjve të dashurisë,
të thurrim kurora dafinash,
zemrat tona janë shegë të hapura
shiheni të kuqen e zemrës sonë,
vallen do ta hedhim përsëri
një çamiko me mandolinë purpuri,
do lahemi përsëri në brigjet e humbura
do ngjisim shtigjet e kështjellave të vjetra
me këngën e Janino-s në gojë
dhe këmbën do vemë në gjoksin e Osman Takës
të kërcejmë dhe etërit t’i zgjojmë,
zogjtë nuk i harrojnë foletë e tyre
që frymojnë ende…