Luan Rama/
Nuk mund të ndërtohet e ardhmja mes dy popujve tanë fqinj pa e pranuar këtë njollë historike.
Në arkivin e United Nations, një mori fotografish fëmijësh mu shfaqën papritur duke vështruar përtej viteve, përtej kohës. Janë të mbijetuarit, të handakosurit, ata që mundën ti shpëtojnë masakrës barbare të kolonel Zervës dhe kolonel Kamaras, që në shoqërinë e peshkopit të Filatit i shohim të zbresin të armatosur kalldrëmeve të qytezave çame në atë prag të fundit të luftës, në mars të vitit 1944 dhe në shtatorin e vitit 1945. Zbrisnin për zgjidhjen finale të çështjes çame : « Në Greqi këtej e tutje nuk do të dëgjohet më fjala shqipe » – betohej Zervas. « Në Greqi duhet të banojnë vetëm grekë dhe asnjë komunitet tjetër jo grek ! » Ishte « çështja finale » që na kujton barbari të tjera të kohës së vjetër dhe të mesit të shekullit XX në Europë.
Fotografitë kanë mbishkrimet e tyre : S-0800-001-03-2. United Nations Archives. UNRRA… S-0800-001-13-3 UNRRA; S-0800-001-13-4 UNRRA… Disa prej tyre janë pa emrin e autorëve, por vetëm me kode, pra të fotografuara nga fotografë zyrtarë të dërguar nga UNRRA. Të tjera janë me titujt “Chams refugees in Kavaja”, march 1945 ». Të tjera fotografi janë fiksuar në Vlorë… Fotografët përtej Atlantikut ishin dërguar në kampin e refugjatëve të ngritur në Kavajë për të fotografuar në fundin e vitit 1945. Madje disa prej tyre mbajnë dhe emrin e fotografit të njohur shqiptar Vasil Ristani, siç shkruhet poshtë fotografive.
Vështrojini fotografitë, vështrojeni trishtimin dhe dhimbjen e thellë të syve të atyre fëmijëve, shumica këmbëzbathur e pa ngrënë, pa patur kohë të marrin rroba e bukë në arratinë e madhe. Janë mijra fëmijë të një eksodi që askush nuk e kishte menduar se kjo mund të ndodhte në mbarimin e luftës çlirimtare, në mesin e shekullit XX. Shumica janë jetimë. Duket sikur mbartin në kurriz ende prindërit e tyre masakruar me thika dhe armë dhe hedhur pastaj në gropa. Supet u rëndojnë nga tragjedia që mbartin ende. Ju mungojnë nënat dhe baballarët, gjyshe apo gjyshër që s’do të mund ti shohin më, veç në ëndërr. Në sytë e tyre tashmë është ngjizur veçse një histori krimi, madje ngjizur gjer në ashtin e tyre të njomë që mjerisht ata do të rriten me këtë kujtim të pashqitur që një ditë s’do ta shohin më veç pas vdekjes së tyre. Dhe me pafajsinë e tyre në celuloidin e filmit ata akuzojnë! Histori të tilla nuk mund të shuhen. Për to nuk mund të heshtet. Populli menjëherë e ngre martirin në këngë. Dhe populli çam, edhe pse i ç’rrënjosur nga barbaria e një republike greke, këngët e këtij eksodi i ka të shumta, sepse njerëzit jetuan dhe jetojnë ende me tragjeditë dhe dramat e popullit të tyre.
Shumë nga këta fëmijë të këtyre fotografive sot janë 85-90 vjeçare. Disa prej tyre i kam takuar. I kam dëgjuar në funerale apo në dasma, në dëshmitë e tyre të filmuara. Ata nuk i kanë harruar ato ditë dhe nuk duan ti harrojnë. Janë fjalë amaneti për brezat. Të tjerë “fëmijë-90 vjeçarë” do ti gjeni në filmat e realizuar për tragjedinë çame. Ata flasin dhe dëshmojnë aty për atë ç’kanë parë dhe udhëtimin e tyre të tmershëm për të mbijetuar dhe ardhur drejt nënëmadhes Shqipëri, në Qafë Botë apo drejt Koskës, për të arritur në Vërvë, Dishat, Sopot, Konispol, të tjerë drejt Murzinës për të zbritur në Sarandë dhe fjetur më së fundi në fushat e Shqipërisë. Si mund ta harronin atë eksod? Si? Bahije Memko nga Paramithia, që atëherë ishte veçse 9 vjeç, ende e kujton kur kishte përballë fytyrën e Zervës me mjekrën e gjatë dhe sytë e tij të egër, skuqur nga gjaku. Gjithçka e ka të gjallë, vrasjen e babait, masakrën dhe trupat e të vrarëve mbledhur në shtëpinë e madhe të Tahir Muhamedinit. “Unë isha 7 vjeç, – thotë Fadil Nuriu, po nga Paramithia dhe sytë i lëshojnë lot. – Burrat i çuan në thertoren e qytetit. Atje i vranë. Nënën time e dogjën dhe disa ditë më vonë ajo vdiq duke na thënë: Shkoni, ikni, shpëtoni sa më parë! Pastaj ne morrëm arratinë për të ardhur në Shqipëri”. – Dhe unë isha 8 vjeç, – thotë Kadrie Osmani, nga Spathari. – “Rruga kur iknim drejt Sajadhes ishte mbushur me kufoma…” – “Ndërsa unë isha 9 vjeç, thotë Nafije Nafizi nga Arpica. – Mijra herë e kam parë fshatin në ëndërr dhe shpesh qaja dhe në gjumë”. Sejko Hasani kujton puset e Mazrekut dhe të vrarët… Qindra dëshmi janë mbledhur nga gazetarja Luli Progni. Të gjithë kujtojnë atë largim të tmerrshëm dhe shpirti u kullon ende plagë. Edhe pse në fund të jetës, ata kujtojnë dhe i dëshmojnë sot historisë.
Eksodi nuk harrohet, ashtu siç nuk e harrojnë hebrenjtë eksodin e tyre biblik, siç nuk e harrojnë eksodin qindra mijra armenë që morrën rrugën e shpëtimit; siç nuk e harrojnë dhe popuj të tjerë. Por ndryshe nga ta, eksodi çam ndodhi në kohë paqeje, ndodhi nga një vend fqinj që mbahej si republikë, një vend ku shqiptarët u bashkuan me grekët për të luftuar fashizmin dhe ushtrinë hitleriane. Po, ky ishte një eksod i vërtetë, një spastrim etnik. Dhe sytë e fëmijëve në këto fotografi e thonë menjëherë këtë. Janë sy që dëshmojnë për barbarinë. Një nga këta fëmijë e takova në Salem të Bostonit. “Doja të kthehesha të shihja shtëpinë në Çamëri, – më pohoi, por grekët më thanë: “Ti ke qenë fashist dhe s’ke më vend në Greqi!” – “Unë fashist, një 6 vjeçar?”, – qeshi hidhur ai.
I shoh sot këto fotografi të arkivit të UNRRA-s dhe ndjej një dhimbje të madhe. Ja një fëmijë 7 vjeçar që mban në kurriz një vogëlush 2 vjeçar. Me siguri jetim, me siguri është vëllai i tij që ka mbajtur rrugës duke ardhur në Shqipëri. Imagjinoni një çast këtë fëmi në rrugëtimin e gjatë mes zjarresh e krismash me dhjetra e dhjetra kilometra, përmes natës së errët duke kapërcyer atë luginë që më pas hyri në historinë e re me termin “Lugina e Vdekjes”. Oh, ç’udhë e përgjakur, përmes vdekjes dhe stuhisë për të mbërritur në tokën e shpëtimit. Të tjera fotografi parakalojnë para syve të zbathur, të xhveshur, fytyra të përhumbura që ende nuk e besojnë se përse ndodhi kjo gjëmë, kjo hata, ndërkohë që tek dikush bëhej dasëm, diku tjetër flinin ku një nënë përgatiste një fli për të nesërmen, një tjetër ujiste mullagat dhe borzilokun në parvazet e shtëpisë…
Përse ata ushtarë të popullit fqinj zbarkonin ashtu si skifterë të zinj dhe therrnin këdo, përdhunonin, sakatosnin, prisnin trupat e njerëzve të pafajshëm dhe gjaku kullonte mbi lumin Kalama, në brigjet e Çamërisë së paqtë buzë Jonit. Përse? Përse intelektualët e shquar të Greqisë nuk e ngritën dorën dhe zërin kundër barbarisë, përse nuk shkruan një pamflet të paktën për këtë akt të barbarisë që kryhej para syve të tyre. Një ditë ata e kanë kuptuar këtë, por u ka ardhur turp ta pranojnë fajin e tyre. Ishte gjeografia e madhe dhe e tmerrshme e krimit nga Paramithia në Margëlliç, Igumenicë, Margëlliç, Filat, Lopës, Varfanj…
I vështroj këta fëmijë ashtu në turma, dhe më ngjan se ata pyesin: “Po tani? – thonë sytë e tyre, vallë a do të kthehemi në shtëpitë tona? Kërkëllimat e armëve nuk dëgjohen më, as zërat e çjerrë të kolonel Zervës, Samaras,Vitos apo Harrallambopullos. Stuhia e tmerrshme duket se ka pushuar!”
Në një nga fotografitë fëmijët qeshin. Nuk qeshin me fatin e tyre por me fotografin e huaj që po i fotografon. Askush si duket nuk i ka fotografuar më parë dhe kjo e qeshur nuk është e qeshura e lumturisë, nuk është fytyra e gëzimit por fytyra e kureshtjes. Nuk di nëse ata njerëz që kam njohur dhe më kanë treguar për atë kohë krimi kur fëmijë nxitonin drejt Shqipërisë, gjenden midis këtyre fotografive. Arkivat flasin edhe pse në arkivat greke nuk i tregojnë këto foto të krimit… Por a mund të fshihet historia? A mund të fshihen nga kujtesa e botës këto fytyra të Exodus?… ”Chams refugees. March 1945 ». S- 13.07, S-13.08… S. 13.28.
Çfarë duhet më tepër për ta pranuar krimin dhe për të kërkuar pardonin e madh?
Gjithë këta fëmijë janë aty, ngjizur në celuloidin e filmit dhe dëshmojnë me ekzistencën e tyre. Ti shpëtosh vdekjes së sigurtë është në fund të fundit dëshmija më direkte dhe e pakundërshtueshme edhe pse Republika greke mohon gjithçka, hesht për gjithçka dhe nuk do të përmendet më emri “çam”, “Çamëri” !
Tashmë shumë dhjetvjeçarë kanë kaluar dhe këta fëmijë të dikurshëm e të mbijetuar me shijen e hidhur të shkrumit dhe të zjarrit po vdesin një nga një, gjersa një ditë s’do të mbesi më askush nga ata. E megjithatë në sytë e tyre kanë mbetur të ngjizura ditët dhe netët e eksodit ku një kosë vdekjeje i ndiqte nga pas. Por edhe kështu, përmes fotografisë ata dëshmojnë gjithnjë. Ata akuzojnë. “Exodus” është një referencë për kohën që jetojmë, për atë që s’duhet të ndodhë më.
Sytë e këtyre fëmijëve na shfaqen sot nga gjumi i arkivave dhe duket sikur na thonë: “Po ju pse heshtni? Përse nuk flisni? Keni kaq kohë që nuk flisni!…
Ju grekë, shqiptarë, ballkanas, europianë, popuj të botës, përse kjo indiferencë dhe heshtje e gjatë për këtë krim që u është fshehur. Çdo eksod është njê plagê e pashërueshme në zemër të njerëzimit! Nuk mund të ndërtohet e ardhmja mes dy popujve tanë fqinj pa e pranuar këtë njollë historike, këtë krim të pashoq në historinë midis grekëve dhe shqiptarë. Në histori, luftrat e përbashkëta na kanë bashkuar, krimet na kanë ndarë. Por tashmë është koha e pardonit dhe e të ardhmes sonë të përbashkët.