Prof. Dr. Vullnet Ameti/
Gëzuar Pashkët të gjithë vëllezërve ortodoksë!
Ka figura që i përkasin historisë, dhe ka të tjera që i përkasin ndërgjegjes. Fan Noli është nga ato të rrallat që nuk mund të kufizohen në kohë, sepse ai nuk jetoi thjesht në një epokë por u bë vetë boshti rreth të cilit filloi të rrotullohej vetëdija shqiptare.
Ta quash “qendër sizmiologjike” nuk është metaforë e rastësishme. Noli ishte ai që ndiente lëkundjet më të holla të shpirtit të kombit, ato që të tjerët as i dëgjonin e as i kuptonin.
Ai regjistroi në thellësi shekujsh dhimbjen, përçarjen, mungesën e vetëdijes, por njëkohësisht edhe mundësinë e ringritjes dhe si çdo sizmograf i vërtetë, ai nuk i krijoi këto dridhje por i përktheu, i bëri të lexueshme, i shndërroi në thirrje.
Atëbotë e karakterizuar nga konservatorizëm i varfër, Noli erdhi si një çarje në qiell. Emri i tij, Theofan “shfaqja e Zotit” duket sikur nuk ishte rastësi, por një paralajmërim i një shfaqjeje më të madhe: shfaqjes së mundësisë që shqiptari të bëhej i vetëdijshëm për veten.
Ai nuk ishte thjesht themelues i Kishës Autoqefale Shqiptare por themelues i një mënyre të re të të menduarit. Duke e sjellë liturgjinë në gjuhën shqipe, ai bëri një akt që në thelb ishte filozofik, e ktheu fenë nga një rit i huaj në një përjetim të brendshëm. Ai e zbriti hyjnoren në gjuhën e njeriut dhe e ngriti njeriun drejt dinjitetit të vet.
Por madhështia e tij qëndron pikërisht tek fakti se ai nuk u kuptua plotësisht. Si çdo figurë që ecën përpara kohës, ai u duk i tepërt, i çuditshëm, madje i rrezikshëm. Sepse Noli nuk ofronte rehati, ai kërkonte transformim.
Nuk pranonte kompromis me të keqen e zakonshme, me atë që shoqëritë e dobëta e quajnë “realitet”.
Në të vërtetë, drama e Fan Noli është drama e vetë ndërgjegjes shqiptare: një luftë e përhershme mes idealit dhe cinizmit, mes dritës dhe hijes, mes guximit për të ndryshuar dhe frikës për të mbetur po ai që je.
Ai përktheu Shekspirin, Servantesin, Bethovenin e shumë të tjerë, por përkthimi i tij më i madh ishte vetë Shqipëria nga një ide e paqartë në një projekt shpirtëror. Ai besoi se një komb nuk ndërtohet vetëm me kufij, por me vetëdije.
Sot, në këtë festë të Ringjalljes, figura e tij merr një dimension edhe më të thellë. Sepse Noli ishte, në mënyrën e tij, një apostull i ringjalljes shqiptare. Ai besoi tek një rilindje që nuk vinte nga jashtë, por nga brenda njeriut shqiptar nga drita e mendjes dhe pastërtia e shpirtit.
Dhe ndoshta pyetja më e madhe që na lë ai nuk është çfarë bëri për ne, por nëse ne jemi ende të aftë të dëgjojmë ato dridhje që ai regjistroi dikur.
Nëse po, atëherë Pashkët nuk janë vetëm një festë. Janë një kujtesë se ringjallja është gjithmonë e mundur për një njeri, për një shpirt dhe për një komb.
Dhe në fund, kur largohesh nga ajo hapësirë e mbushur me histori dhe shpirt, kupton se nuk je ti ai që e le pas atë vend por është ai vend që nuk të lë më ty.
Sepse Fan Noli nuk qëndron në muret e një kishe, as në faqet e librave, as në datat përkujtimore. Ai jeton në atë pjesë të heshtur të ndërgjegjes sonë, aty ku lind pyetja më e vështirë: a kemi guximin të jemi më të drejtë, më të thellë, më të vërtetë?
Kjo jo është therja më e madhe sepse Noli nuk na mungon si figurë… na mungon si standard.
Në këtë dritë të Pashkëve, ndërsa flasim për ringjalljen, ndoshta e vërteta më e dhimbshme është se ai është ende gjallë… por a jemi ne?
Vizita në Boston, në Katedralja Ortodokse Shqiptare e Shën Gjergjit, nuk ishte thjesht një vizitë por një përballje me historinë, me gjuhën, me vetveten. Sepse ka vende ku hyn si vizitor… dhe del prej andej si njeri tjetër.
Brenda atyre mureve, ku dikur fjala shqip u ngrit për herë të parë si lutje, ndjeva diçka që nuk përshkruhet lehtë. Ishte një përjetim i rrallë, thuajse i pashpjegueshëm, ku për një çast të vetëm ndjeva se koha ishte pezulluar dhe se Fan Noli nuk i përkiste së shkuarës, por ishte aty, i gjallë, i pranishëm, i heshtur dhe njëkohësisht i fuqishëm.
Teksa jehona e liturgjisë në gjuhën shqipe mbushte hapësirën, nuk dukej sikur dëgjoje vetëm një ritual fetar. Ishte si një dialog i thellë mes brezave, një vazhdimësi që kapërcente historinë. Në atë çast kuptova se disa figura nuk vdesin kurrë, sepse nuk kanë jetuar vetëm në trup, por në vetë strukturën shpirtërore të një kombi.
Noli nuk ishte vetëm një klerik, një politikan apo një shkrimtar. Ai ishte një ndërgjegje. Një “qendër sizmiologjike” që ndiente dridhjet më të thella të shpirtit shqiptar dhe i kthente ato në fjalë, në ide, në veprim.
Ai e kuptoi se një komb nuk humbet vetëm kur humb territorin por humbet kur harron të mendojë, kur pushon së ndjeri, kur pranon të jetojë pa dinjitet.
Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e tij.
Ai e solli Zotin në gjuhën e popullit, por njëkohësisht e ngriti popullin drejt një ideje më të lartë për vetveten.
Ai përktheu Ungjillin, por në të vërtetë përktheu shqiptarin tek shqiptari. Ai nuk ndërtoi vetëm një kishë ndërtoi një pasqyrë, ku një komb mund të shihte për herë të parë fytyrën e vet pa frikë.
Të ndjesh Fan Noli si të gjallë do të thotë të kuptosh se ai nuk është një kapitull i mbyllur, por një pyetje e hapur. Një sfidë që i bëhet çdo brezi: a jemi ne të denjë për atë vetëdije që ai kërkoi të zgjojë?
Në këtë kuptim, ai mbetet një sizmograf i përhershëm jo më për të regjistruar dridhjet e kohës së tij, por për të matur heshtjen tonë, kompromiset tona, largimin tonë nga ideali.
Dhe pikërisht këtu, në këtë festë të shenjtë të Pashkëve, figura e tij merr një dimension tjetër. Sepse ringjallja që ai predikoi nuk ishte vetëm shpirtërore në kuptimin fetar; ishte një ringjallje e mendjes, e dinjitetit, e guximit për të qenë më shumë se ç’jemi.
Nga ajo ditë në Boston, më mbeti një bindje e qartë: disa njerëz nuk jetojnë për të kaluar, por për të mbetur si dridhje e përhershme në ndërgjegjen e një kombi.
Fan Noli është pikërisht ajo dridhje që ende pret të dëgjohet.
A jemi gjallë mjaftueshëm për të mbajtur peshën e asaj që ai la pas?
Dhe ndoshta kjo është e vërteta që dhemb më shumë:
Sepse në fund, nuk do të gjykohemi për atë që kujtuam nga Fan Noli…por për atë që bëmë me atë që ai na mësoi dhe nëse një ditë dikush do të pyesë çfarë mbeti nga ne le të mos jetë heshtja përgjigjja.