Dr. Dorian Koçi/
Të mbartur ndër shekuj nga kultura arbërore, arbrit nuk qëndruan jashtë zhvillimeve të mëdha të qytetërimit europian, edhe pse rrethanat historike i vunë përballë sfidave të jashtëzakonshme politike, fetare dhe kulturore. Përkundrazi, përmes ruajtjes së gjuhës, traditës dhe kujtesës historike, ata arritën të ndërtojnë ura të qëndrueshme lidhjeje me botën kulturore të Perëndimit. Një nga dëshmitë më të hershme dhe më domethënëse të kësaj lidhjeje është përkthimi dhe botimi i Mesharit të Gjon Buzukut, më 5 janar 1555, vepra e parë e njohur e shkruar në gjuhën shqipe.
Meshari përbëhej nga 110 fletë, por kopja e vetme e ruajtur deri në ditët tona është e cunguar: i mungojnë 16 faqet e para, përfshirë edhe faqja e titullit dhe parathënia e plotë. Ky fakt e rrit edhe më shumë vlerën e librit si relike kulturore dhe monument gjuhësor. Sipas botimit faksimilar të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, teksti përfshin pjesë të liturgjisë katolike, si mesha, psalme, lutje dhe rite të tjera fetare, të përkthyera me kujdes në një shqipe të pasur dhe të strukturuar gjuhësisht.
Gjon Buzuku ishte prift katolik, famullitar i një kishe në Shqipërinë Veriore, me shumë gjasë në hapësirën e dioqezës së Sapës ose Shkodrës. Ai konsiderohet një nga lëvruesit më të rëndësishëm të hershëm të gjuhës shqipe, jo vetëm për faktin se botoi librin e parë në shqip, por sepse me veprën e tij konsolidoi traditën e shkrimit të shqipes me alfabet latin, duke e përshtatur atë me nevojat fonetike të gjuhës. Kjo vepër monumentale nuk lindi në izolim, por si pjesë e rrymave intelektuale të Rilindjes Europiane. Rilindja, me idealet e saj për humanizmin, kthimin tek burimet, dinjitetin e individit dhe përhapjen e dijes, la gjurmë të thella edhe në hapësirat periferike të Europës, përfshirë Ballkanin Perëndimor. Vendimi i Buzukut për të shkruar në gjuhën amtare pasqyron një nga shtyllat themelore të mendimit rilindas: përdorimin e gjuhëve popullore në vend të latinishtes, për ta bërë fenë dhe dijen të kuptueshme për besimtarin e thjeshtë.
Në këtë kontekst, Meshari i Buzukut duhet parë jo vetëm si tekst fetar, por si akt kulturor dhe politik, në kuptimin e gjerë të fjalës. Ai shënon një hap vendimtar drejt vetëdijes gjuhësore dhe kulturore të shqiptarëve, duke e ngritur shqipen në nivel gjuhe shkrimi dhe liturgjie. Siç thekson Eqrem Çabej, “Buzuku nuk shkruan thjesht për të përkthyer tekstin kishtar, por për të ndërtuar një normë të qëndrueshme shkrimi”
Në thelbin e veprës së tij qëndron përkushtimi për ndriçimin shpirtëror dhe intelektual të bashkëkohësve të vet. Kjo përpjekje është në përputhje të plotë me frymën e Rilindjes Europiane, e cila i dha rëndësi edukimit, përgjegjësisë individuale dhe formimit moral përmes dijes. Përkushtimi i Buzukut për të ruajtur dhe lartësuar gjuhën shqipe shkon paralelisht me lëvizjet kulturore në Itali, Gjermani dhe Francë, ku autorët rilindas kërkonin të ringjallnin gjuhët kombëtare dhe trashëgiminë e lashtë. Meshari reflekton gjithashtu ndikimin e Reformacionit, një lëvizje bashkëkohore e Rilindjes, e cila nxiste përkthimin e teksteve të shenjta në gjuhët popullore dhe përfshirjen direkte të besimtarëve në praktikën fetare. Edhe pse Buzuku mbetet brenda traditës katolike, përdorimi i shqipes në liturgji përfaqëson të njëjtin ideal themelor: afrimin e fjalës së Zotit me popullin.
Fjalët e Gjon Buzukut në përfundim të Mesharit përbëjnë një testament të rrallë për vetëdijen e autorit mbi peshën historike të veprës së tij. Ai i drejtohet lexuesit me përulësi, duke kërkuar ndjesë për gabimet dhe duke theksuar vështirësitë e punës së kryer “me shumë mund e djersë”. Kjo pasthënie është një nga dokumentet më të hershme të ndërgjegjes autoriale në letërsinë shqipe dhe dëshmon për rolin e Buzukut si figurë kyçe në formimin e kulturës sonë të shkruar . .Meshari i Gjon Buzukut përfaqëson një pikë themelore të kryqëzimit midis kulturës shqiptare dhe qytetërimit europian. Ai nuk është thjesht libri i parë në shqip, por akt themelues i identitetit kulturor shqiptar, një dëshmi e qartë se arbrit ishin pjesë aktive e proceseve të mëdha intelektuale të Europës së shekullit XVI. Fjalët e Gjon Buzukut në përfundim të Mesharit janë një testament për përkushtimin dhe përulësinë e tij:
“U doni Gjoni, biri i Bdek Buzukut, tue u kujtuom shumë herrë se gluha jonë nukë kish gjë të ëndigluom ën së shkruomit shenjëtë, ën së dashunit së botësë s’anë, desha me u fëdigunë, për së mujta me ditunë, me zhdritunë pak mendetë e atyne qi të ëndiglonjinë…”
Ai pranon me përulësi sfidat që hasi, duke vënë në dukje se kjo vepër ishte një përpjekje e parë dhe e vështirë:
“E se për fat në keshe kun ënbë ëndonjë vend fëjyem, u duo tuk të jetë fajtë, ai qi të jetë më i ditëshim se u, ata faj e lus t’a trajtonjë ënde e mirë; për-se nukë çuditem se në paça fëjyem, këjo tue klenë më e para vepërë e fort e fështirë për të vepëruom ënbë gluhët t’anë.”
Përmes Mesharit, Gjon Buzuku mishëroi shpirtin e Rilindjes dhe e përshtati atë në kulturën shqiptare. Vendosmëria e tij për të promovuar gjuhën shqipe dhe ndriçuar mendjet e shqiptarëve e vendosi atë si një figurë kryesore në historinë e letrave dhe identitetit kombëtar. Më 5 janar 1555, filloi një rrugëtim i ri për gjuhën dhe kulturën shqipe, një rrugëtim që vazhdon të frymëzojë brezat e sotëm përmes fjalëve të pavdekshme të Gjon Buzukut.
Tablo, Gjon Buzuku nga Danish Jukniu