Jani Vreto është një nga figurat më përfaqësuese dhe më komplekse të Rilindjes Kombëtare Shqiptare të shekullit XIX, intelektual, mendimtar, polemist dhe veprimtar i palodhur i çështjes kombëtare. Ai lindi më 14 janar 1822 në fshatin Postenan, pranë Leskovikut. Arsimin e mesëm e kreu në gjimnazin e njohur “Zosimea” të Janinës, një nga institucionet arsimore më prestigjioze të Ballkanit të kohës, ku u formua një elitë e gjerë intelektuale e rajonit. Që në vitin 1847, gjatë ndjekjes së studimeve në këtë gjimnaz, Vreto shkroi poemën “Historia e Skënderbeut” dhe nisi të interesohej në mënyrë të vetëdijshme për gjuhën shqipe dhe për çështjen kombëtare. Pikërisht gjatë këtyre viteve ai provoi për herë të parë shkrimin letrar si mjet shprehjeje ideore, duke e shndërruar figurën e Skënderbeut në simbol të vazhdimësisë historike dhe identitetit kombëtar shqiptar. Ky formim klasik, filozofik dhe filologjik i fituar në Janinë u bë baza e qëndrueshme mbi të cilën do të ndërtohej më vonë veprimtaria e tij kulturore, politike dhe polemike.
Në vitin 1854, Jani Vreto u shpërngul me familjen në Stamboll, ku u integrua në rrethin e intelektualëve shqiptarë të kohës, të cilët angazhoheshin në avancimin e gjuhës shqipe, përmirësimin e arsimit dhe mbrojtjen e të drejtave kombëtare. Në kryeqytetin e Perandorisë Osmane, Vreto luajti një rol të rëndësishëm në zhvillimin e botimeve shqipe, përfshirë përkthime dhe tekste mësimore, që synonin të forconin identitetin kombëtar dhe të kultivonin ndjenjën e bashkimit mes shqiptarëve. Veprimtaria e tij kulmoi në vitin 1877 me pjesëmarrjen në Komitetin Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare, një moment vendimtar për çështjet territoriale dhe politike të Shqipërisë, kur shqetësimet për copëtimin e territoreve shqiptare po bëheshin gjithnjë e më të theksuara. Angazhimi i Jani Vretos dhe i bashkëpunëtorëve të tij nuk ndikoi vetëm në mbrojtjen e të drejtave kombëtare, por edhe në ngritjen e vetëdijes kulturore dhe shkencore shqiptare, duke lënë një trashëgimi të qëndrueshme për brezat e ardhshëm.
Së bashku me Ismail Qemalin, Hasan Tahsinin, Kostandin Kristoforidhin dhe Pashko Vasën, Jani Vreto kontribuoi në hartimin e Alfabetit të Stambollit, një projekt thelbësor për njësimin e shkrimit të gjuhës shqipe dhe për krijimin e bazës së arsimit kombëtar. Ky ishte një akt me rëndësi jo vetëm kulturore, por edhe thellësisht politike. Në planin ideor, veprat “Apologjia” (1878) dhe “Mirëvetija” (1886) shënojnë një kthesë të rëndësishme në kulturën shqiptare, duke themeluar etikën dhe polemikën si forma moderne të mendimit kombëtar. Në to, Vreto mbrojti tërësinë territoriale të Shqipërisë dhe projektoi figurën e qytetarit të lirë, të arsimuar dhe moralisht të përgjegjshëm, duke e lidhur fatin e kombit me dijen, arsimin dhe arsyen. Shkrimet e tij mbi fenë janë shpesh objekt keqleximesh në ditët e sotme. Ndërsa Jani Vreto ishte i përkatësisë fetare krishtere ortodokse, reflektimet e tij mbi fenë duhen kuptuar në kontekstin e shekullit XIX dhe të mendimit rilindës, jo të instrumentalizohen në mënyrë anakronike. Përpjekjet për të ekzagjeruar apo problematizuar këtë aspekt janë shpesh tentativa për të “gjetur gjilpërën në kashtë”, duke anashkaluar thelbin e veprimtarisë së tij.
Fakti që Jani Vreto ishte bashkëthemelues i Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip, së bashku me shqiptarë të besimit katolik, mysliman dhe bektashi, dëshmon qartë se identiteti i tij kombëtar ishte i kristalizuar dhe i pakushtëzuar. Për të, kombi ishte mbi dallimet fetare, dhe bashkëpunimi ndërfetar ishte jo vetëm i mundur, por i domosdoshëm për ndërtimin e një kulture dhe shoqërie kombëtare.
Në këtë kontekst veprimtarie kulturore dhe ideore, Jani Vreto u angazhua edhe në botimin e revistës “Drita”, e cila më pas mori emrin “Dituria”. Revista u botua në Konstandinopojë nga gushti i vitit 1884 deri në korrik të vitit 1885 dhe përfaqëson një nga përpjekjet më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare për përhapjen e dijes, gjuhës shqipe dhe mendimit kombëtar. Në faqet e saj trajtoheshin çështje të arsimit, gjuhës, historisë dhe etikës qytetare, duke synuar formimin e një publiku të arsimuar dhe të vetëdijshëm për identitetin kombëtar. “Dituria” shërbeu si një platformë intelektuale ku kultura, arsimi dhe atdhedashuria ndërthureshin në funksion të projektit rilindës, duke e vendosur shtypin shqiptar në qendër të përpjekjeve për emancipim shoqëror dhe kombëtar.
Pas mbylljes së Gazetës “Dituria”, ai udhëtoi në Egjipt dhe në Rumani, ku organizoi degët e Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip. Me ndihmën e bashkatdhetarëve, ngriti një shtypshkronjë dhe nisi botimin e një numri të konsiderueshëm librash në gjuhën shqipe, të cilët u përhapën në shkollat dhe rrethet atdhetare në Shqipëri, duke kontribuar drejtpërdrejt në përhapjen e arsimit dhe të vetëdijes kombëtare.
Po në këtë periudhë, më 1884, Jani Vreto ndërmori një nga përpjekjet e para për të shqipëruar vargje nga vepra e Xhorxh Gordon Bajronit, duke u ndalur veçanërisht te poema romantike Shtegtimet e Child Haroldit, e cila kishte luajtur një rol të rëndësishëm edhe në bashkësitë e tjera shqiptare në Evropë, në Rumani dhe gjetkë. Vreto shqipëroi vargje nga Kanto II, kushtuar Shqipërisë, dhe i përfshiu ato në ligjëratën e tij të mbajtur në Bukuresht, duke iu drejtuar jo vetëm shqiptarëve, por edhe elitave europiane të interesuara për proceset e zgjimit të identiteteve kombëtare në Ballkan. Përmes këtij akti kulturor, ai e vendosi Shqipërinë në një horizont europian të romantizmit politik dhe historik, duke e lidhur kauzën kombëtare shqiptare me diskursin më të gjerë të lirisë dhe identitetit të kombeve:
“Moj Shqipëri! Moj leondare,
që ke pjellë leondarë,
përse s’i kthen sytë
edhe nga ne?”
Ky shqipërim dhe përdorimi i poezisë bajroniane shërbeu si një urë ndërmjet traditës kulturore europiane dhe aspiratave kombëtare shqiptare, duke theksuar jo vetëm trimërinë si cilësi të shqiptarëve që Bajroni kishte vënë re, por edhe duke i bërë një thirrje Evropës së atëhershme për të njohur virtytet e tjera të shqiptarëve. Shqipërimi i këtyre vargjeve bajroniane dhe përdorimi i tyre në ligjëratat e Vretos në Koloninë Shqiptare në Bukuresht përfaqëson një thirrje të qartë për angazhim patriotik, për të lidhur të kaluarën heroike me të ardhmen kombëtare, dhe përforcon rolin e kulturës dhe letërsisë si mjete të pavdekshme të vetëdijes dhe identitetit shqiptar.
Sot, përkujtimi i Jani Vretos është më shumë se një akt nderimi historik: është një kujtesë e fuqishme se Rilindja Kombëtare Shqiptare ishte një projekt i thellë kulturor, etik dhe qytetar. Dilemat identitare të përcaktuara nga indetiteti fetar që ndonjëherë i imponohen sot figurës së tij janë më tepër stårhollime kins “intelektuale” të së tashmes, jo të Jani Vretos, i cili e kishte zgjidhur prej kohësh përkatësinë e tij kombëtare — me fjalë, me vepra dhe me vizion.
Nga Dr. Dorian Koçi ,Gazeta Nacional -24 Janar, 2026