Prof.Dr.Fejzulla BERISHA/
Gjuha shqipe nuk është kompromis: ajo është e drejtë e panegociueshme dhe themel i barazisë juridike. Gjuha është identitet. Për kombin shqiptar, ajo është më shumë se një mjet komunikimi – është vetë ekzistenca historike, kulturore dhe juridike e tij. Në këtë kuptim, çdo kufizim i përdorimit të gjuhës shqipe nuk është thjesht problem teknik apo institucional, por përbën cenim të drejtpërdrejtë të dinjitetit kombëtar dhe të rendit kushtetues.
Në Republikën e Maqedonisë së Veriut, kjo e drejtë është sanksionuar qartë me Marrëveshja e Ohrit, e cila vendosi themelet e barazisë ndërmjet komuniteteve dhe transformoi strukturën kushtetuese të shtetit. Megjithatë, zhvillimet e fundit në fushën e arsimit juridik, konkretisht lidhur me mohimin apo kufizimin e dhënies së provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe, dëshmojnë për një regres të rrezikshëm në zbatimin e këtyre parimeve.
Nga e drejtë kushtetuese në pengesë praktike – rasti i provimit të jurisprudencës
Dhënia e provimit të jurisprudencës nuk është një procedurë e zakonshme akademike. Ajo përbën:një filtër profesional për hyrjen në sistemin juridik;një kusht themelor për ushtrimin e profesioneve të lira juridike;një standard për funksionimin e shtetit të së drejtës. Nëse ky provim nuk mundësohet në gjuhën shqipe, atëherë kemi të bëjmë me:diskriminim të drejtpërdrejtë në bazë gjuhësore;kufizim të qasjes së barabartë në profesion;cenim të parimit të barazisë para ligjit. Në këtë kontekst, problemi nuk është vetëm arsimor – ai është thelbësisht kushtetues dhe juridik.
Shkelja e parimeve themelore kushtetuese
Moslejimi i dhënies së provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe bie ndesh me disa parime themelore:
1. Parimi i barazisë para ligjit
Çdo qytetar duhet të ketë mundësi të barabarta për të hyrë në profesionet juridike. Kufizimi gjuhësor krijon pabarazi strukturore.
2. Parimi i mosdiskriminimit
Diskriminimi në bazë të gjuhës është i ndaluar si nga Kushtetuta, ashtu edhe nga standardet ndërkombëtare.
3. Parimi i sigurisë juridike
Një sistem juridik nuk mund të funksionojë në mënyrë të drejtë nëse një pjesë e qytetarëve përjashtohen në mënyrë indirekte nga ai sistem.
4. Parimi i efektivitetit të të drejtave
Një e drejtë e garantuar në Kushtetutë duhet të jetë e zbatueshme në praktikë, përndryshe ajo mbetet iluzore.
Marrëveshja e Ohrit dhe obligimi për zbatim të plotë
Marrëveshja e Ohrit nuk është vetëm një kompromis politik i momentit, por një akt me fuqi të vazhdueshme juridike.
Ajo obligon shtetin që:të sigurojë përdorim të plotë dhe efektiv të gjuhës shqipe;të eliminojë çdo pengesë institucionale;të garantojë barazi reale, jo vetëm formale.
Moszbatimi i saj në sistemin arsimor dhe profesional juridik përbën një shkelje të drejtpërdrejtë të rendit kushtetues.
Standardet ndërkombëtare dhe përgjegjësia e shtetit
E drejta për përdorimin e gjuhës amtare është pjesë e standardeve ndërkombëtare të mbrojtjes së të drejtave të njeriut.
Institucione si:United Nations,Council of Europe,Organization for Security and Co-operation in Europe kanë vendosur qartë se shtetet duhet të garantojnë qasje të barabartë në arsim dhe në profesione, pa diskriminim gjuhësor. Në këtë kuptim, kufizimi i provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe nuk është vetëm problem i brendshëm, por edhe shkelje e detyrimeve ndërkombëtare.
Pasojat – nga diskriminimi individual te destabilizimi institucional
Mosrespektimi i kësaj të drejte prodhon pasoja të shumanshme:përjashtim të juristëve shqiptarë nga sistemi;ulje të besimit në institucionet shtetërore;krijim të pabarazive strukturore;tensione ndëretnike dhe politike.
Një shtet që nuk garanton barazi në qasjen në drejtësi, rrezikon të minojë vetë themelet e tij demokratike.
Gjuha nuk është pengesë, por e drejtë
Gjuha shqipe në Republikën e Maqedonisë së Veriut është:e garantuar me Kushtetutë;e vulosur me Marrëveshja e Ohrit;e mbrojtur nga standardet ndërkombëtare;e lidhur drejtpërdrejt me barazinë dhe drejtësinë. Prandaj, moslejimi i dhënies së provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe nuk është çështje teknike – është shkelje kushtetuese dhe diskriminim i hapur. Koha kërkon jo debat mbi të drejtat e fituara, por zbatim të plotë dhe të pakushtëzuar të tyre. Sepse një shtet i së drejtës matet pikërisht aty ku testohen të drejtat – dhe sot, ato po testohen në auditoret ku gjuha shqipe kërkon të drejtën e saj legjitime.