Analizë nga Rafael Floqi
Debati për strehimin në Shtetet e Bashkuara është kthyer në një nga çështjet më të ndjeshme sociale dhe politike të këtyre viteve. Kriza e përballueshmërisë së banesave, rënia e numrit të blerësve të rinj, mungesa strukturore e inventarit dhe roli gjithnjë e më i madh i aktorëve financiarë në tregun e shtëpive një familjare kanë krijuar një situatë që prek drejtpërdrejt ëndrrën amerikane të zotërimit të shtëpisë. Në këtë sfond, deklarata e presidentit Donald Trump se do të ndërmarrë hapa për të ndaluar investitorët institucionalë nga blerja e shtëpive njëfamiljare përbën një lëvizje të fortë politike, ekonomike dhe simbolike.
Trump e artikuloi mesazhin e tij thjesht dhe goditshëm: “Njerëzit jetojnë në shtëpi, jo korporatat.” Me këtë fjali, ai përpiqet të prekë një nerv të thellë publik – ndjenjën e zhgënjimit të miliona amerikanëve që shohin çmimet e banesave të rriten, ndërsa pagat nuk e ndjekin të njëjtin ritëm dhe interesat e kredive hipotekare mbeten të larta. Realiteti është i ashpër: më shumë se 75% e shtëpive në SHBA konsiderohen të papërballueshme për shumicën e amerikanëve, ndërsa vetëm 24% e blerësve në vitin 2024 ishin blerës të parë, krahasuar me 50% në vitin 2010. Tregu po mbyllet pikërisht për ata që më parë konsideroheshin zemra e tij – familjet e reja, punëtorët me të ardhura mesatare, qytetarët që kërkojnë stabilitet.
Në këtë kontekst, vendosja e fajit te investitorët institucionalë duket e natyrshme dhe politikisht tërheqëse. Ka pamje të dukshme: kompani gjigante, fonde investimi, trasta financiare që blejnë blloqe të tëra pronash dhe i kthejnë në portofol me qira, duke e vënë familjen e thjeshtë në pozitën e qiramarrëses së përhershme.
Reagimi i tregut financiar ndaj deklaratës së Trump-it ishte i menjëhershëm: aksionet e kompanive kryesore të menaxhimit të shtëpive ranë ndjeshëm, me Invitation Homes që humbi mbi 7% dhe American Homes 4 Rent mbi 6%. Ky reagim tregon se njoftimi nuk është thjesht retorikë; ai prek interesa të mëdha ekonomike dhe perceptohet si kërcënim real për modelin aktual të biznesit.
Megjithatë, pyetja thelbësore është: a është ky veprim zgjidhje reale për krizën e strehimit, apo thjesht një gjest populist që shënjestron një armik të përshtatshëm politik?
Së pari, duhet vënë në dukje se investitorët institucionalë zotërojnë rreth 1% të totalit të strehimit njëfamiljar në nivel kombëtar. Në disa tregje si Atlanta, Dallas apo Houston përqindjet janë më të larta, por sërish larg dominimit masiv. Kjo nënkupton se fajësimi ekskluziv i tyre për rritjen dramatike të çmimeve të banesave është i tepruar.
Shkaqet janë më strukturore: mungesa kronike e ndërtimit të banesave të reja, kufizimet urbanistike, burokracitë e lejeve, rritja e kostove të materialeve të ndërtimit dhe interesat e larta të kredive.
Goldman Sachs ka vlerësuar se SHBA ka nevojë për 3 deri në 4 milionë shtëpi shtesë mbi ritmin normal të ndërtimit për të ulur presionin mbi çmimet. Pra, problemi kryesor është oferta e pamjaftueshme, jo thjesht kërkesa nga investitorët.
Nga ana tjetër, është e vërtetë se në zonat ku investitorët institucionalë janë të përqendruar, ata mund të ndikojnë në rritjen e qirave dhe çmimeve të banesave. Raportet e Zyrës së Përgjegjësisë Qeveritare në 2024 treguan se në tregje të caktuara efektet janë reale dhe të dhimbshme për konsumatorin. Për një familje që humbet një shtëpi përballë një fondi investimi që blen me para në dorë dhe e nxjerr menjëherë me qira, diferenca midis statistikës dhe përvojës personale është e madhe. Ndaj reagimi emocional ndaj nismës së Trump është i kuptueshëm: shumë e shohin atë si përpjekje për ta kthyer tregun nga logjika e Wall Street-it te nevojat e Main Street-it.
Por ekspertë si Edward Pinto paralajmërojnë për pasojat e padëshiruara. Investitorët institucionalë shpesh blejnë dhe rinovojnë shtëpi të amortizuara, duke i kthyer në banesa funksionale dhe duke kontribuar, në një formë, në rritjen e ofertës cilësore. Ndalimi i tyre mund të ngadalësojë qarkullimin e pronave, t’i nxisë t’i mbajnë asetet ekzistuese dhe të reduktojë investimet në rinovim. Për më tepër, kufizimet drastike në një segment të tregut mund të deformojnë dinamika të tjera dhe të krijojnë hapësira për abuzime ose për zëvendësim nga aktorë më pak të rregulluar.
Invitation Homes, që është qiradhënësi më i madh i shtëpive njëfamiljare në vend, ra me 6%. Aksionet e Blackstone, një kompani investimi që zotëron dhe jep me qira shtëpi njëfamiljare, ranë mbi 5%. Edhe firma e kapitalit privat Apollo Global Management u ul me mbi 5%. Çmimi mesatar kombëtar i shtëpive ekzistuese njëfamiljare ishte 426,800 dollarë në tremujorin e tretë të vitit 2025, pasi arriti një rekord prej 435,300 dollarësh në verë, sipas Shoqatës Kombëtare të Agjentëve të Pasurive të Paluajtshme. Norma mesatare e hipotekës 30-vjeçare me interes fiks është aktualisht 6.19%, sipas Mortgage News Daily. Trump nuk dha detaje se si do të zbatohej një ndalim i tillë. Ai tha se planifikon të paraqesë propozime shtesë për strehimin dhe përballueshmërinë gjatë një fjalimi në Forumin Ekonomik Botëror në Davos pas dy javësh.
Senatori Tim Scott, kryetar i komisionit që mbikëqyr strehimin në Senat, tha se ndërsa e mirëpret nismën e Trump për përballueshmëri, mënyra më e mirë për të ecur përpara do të ishte projektligji i tij dypartiak “ROAD to Housing”. “Viti 2026 duhet të jetë viti kur ta zgjidhim siç duhet përballueshmërinë e strehimit për familjet punëtore. Mirëpres dëshirën e Presidentit Trump për të kërkuar mënyra për të krijuar më shumë pronarë shtëpish, veçanërisht pronarë për herë të parë,” tha Scott në një deklaratë për CNBC.
Zgjidhjet e mundshme afatgjata nuk qëndrojnë vetëm te ndalimet. Pikërisht këtu qëndron dilema: politika ndëshkuese kundrejt politikave nxitëse. Pinto sugjeron masa si lehtësimi i tatimit për qiratë brenda shtëpisë dhe inkurajimi i shteteve për të ndërtuar më shumë banesa. Po ashtu, reformimi i rregullave urbanistike, lejet më të shpejta të ndërtimit, stimulimi i ndërtimit të banesave të përballueshme dhe mbështetja e blerësve të parë me politika fiskale efektive mund të kenë ndikim më të drejtpërdrejtë sesa thjesht ndalimi i një grupi aktorësh tregu.
Megjithatë, nuk mund të injorohet dimensioni moral dhe simbolik i nismës së Trump. Në një kohë kur për shumë njerëz shtëpia është shndërruar nga hapësirë familjare në instrument financiar, sloganin
“Njerëzit jetojnë në shtëpi, jo korporatat” e lexojnë si rikthim të një vlerë të humbur. Ndalimi i blerjeve masive nga fondet e mëdha përçon mesazhin se politika po i vë kufi financiarizimit ekstrem të jetës së përditshme. Ajo mobilizon mbështetjen e pronarëve potencialë, organizatave të mbrojtjes së pronarëve dhe segmenteve të gjera të klasës së mesme të presionuar.
Në fund, vlerësimi realist kërkon të pranojmë dy të vërteta të njëkohshme: po, investitorët institucionalë mund të përkeqësojnë problemet e përballueshmërisë në zona të caktuara; por po, ndalimi i tyre nuk mjafton për të zgjidhur krizën strukturore të strehimit. Ky është një problem që kërkon politikë të shumëanshme, ku ndërtimi, planifikimi urban, kreditimi, taksimi dhe roli i aktorëve financiarë duhen parë në paketë.
Nëse nisma e Trump mbetet thjesht instrument retorik për Davos apo shndërrohet në legjislacion konkret, mbetet për t’u parë. Por ajo tashmë ka bërë një gjë të rëndësishme: e ka vënë strehimin në qendër të debatit publik dhe e ka detyruar politikën t’i përgjigjet pyetjes së madhe të kësaj dekade – kush do të jetojë në Amerikë: pronarët e shtëpive apo qiramarrësit e përhershëm?
Nëse përgjigjja do të japë më shumë shpresë apo vetëm më shumë premtime, kjo do të varet nga guximi për të shkuar përtej gjesteve simbolike dhe për të prekur rrënjët e vërteta të problemit.