Nga Mihal Ciko
Gazetar
Historia e intelektualit shqiptar në shekullin XX është shpesh një histori heshtjeje, sakrifice dhe kërkimi të vazhdueshëm për liri shpirtërore. Për dekada me radhë, sistemi komunist në Shqipëri ndërpreu lidhjet natyrore kulturore me botën shqiptare jashtë kufijve, duke izoluar jo vetëm njerëzit, por edhe kujtesën historike. Në këtë kontekst, pas viteve ’90, shumë intelektualë shqiptarë u kthyen drejt burimeve të identitetit, duke kërkuar në histori, gjuhë dhe traditë atë që ishte mohuar për një kohë të gjatë.
Në këtë hapësirë kërkimi dhe rilidhjeje kulturore shfaqet edhe figura e studiueses dhe aktivistes Ornela Radovicka, e cila prej vitesh është angazhuar në promovimin e kulturës dhe gjuhës arbëreshe. Veprimtaria e saj lidhet ngushtë me përpjekjet për të ruajtur një trashëgimi pesëshekullore, të mbijetuar larg atdheut, por të ruajtur me një përkushtim të rrallë nga komunitetet arbëreshe të Italisë.
Bota arbëreshe përfaqëson një nga dëshmitë më të forta të qëndrueshmërisë së identitetit shqiptar. Arbëreshët, të larguar nga trojet shqiptare pas vdekjes së Gjergj Kastriotit, ruajtën gjuhën, ritin, këngët dhe kujtesën historike si një formë rezistence kulturore. Pikërisht kjo vazhdimësi e pashkëputur ka tërhequr studiues dhe aktivistë, ndër ta edhe Radivuckën, e cila e sheh arbërishten jo thjesht si një dialekt, por si një dëshmi të gjallë të historisë shqiptare.
Në aktivitetin e saj kulturor dhe studimor, ajo ka theksuar shpesh rrezikun e zhdukjes së gjuhës arbëreshe dhe nevojën për ndërgjegjësim, sidomos tek brezat e rinj. Përmes shkrimeve, pjesëmarrjes në aktivitete kulturore dhe bashkëpunimit me institucione albanologjike, ajo ka kontribuar në afrimin e botës arbëreshe me hapësirën kulturore shqiptare, duke e parë këtë lidhje si një rikthim simbolik të historisë së ndarë.
Figura të tilla përfaqësojnë një brez intelektualësh që, pas rënies së izolimit ideologjik, u përpoqën të rindërtojnë urat e ndërprera të kulturës shqiptare. Në këtë kuptim, angazhimi për Arbërinë nuk është vetëm një interes akademik, por edhe një akt kujtese dhe përgjegjësie ndaj historisë.
Sot, në një kohë globalizimi dhe asimilimi kulturor, puna e aktivistëve dhe studiuesve të botës arbëreshe merr një domethënie të re. Ajo shërben si kujtesë se identiteti nuk mbijeton vetëm përmes historisë së shkruar, por përmes njerëzve që zgjedhin ta jetojnë dhe ta mbrojnë atë çdo ditë.
Në këtë rrugëtim, kontributi i Ornela Radovickës mbetet pjesë e një përpjekjeje më të gjerë: ruajtjes së një trashëgimie që lidh të kaluarën me të ardhmen dhe që i jep kulturës shqiptare një dimension europian të hershëm dhe të qëndrueshëm.