Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/
Trojet shqiptare humbën një thesar të gjallë. Me ndarjen nga jeta të Salih Zogianit, nuk humbi vetëm një njeri, por një institucion i gjallë i kujtesës dhe shpirtit popullor. Ai ishte një nga ata personalitete të rralla që jetojnë përtej kohës së tyre, sepse veprimi dhe fjala e tyre lënë gjurmë të përjetshme në ndërgjegjen kolektive të kombit.
Salih Zogiani nuk ishte thjesht mbledhës tregimesh; ai ishte arkitekti i kujtesës shqiptare, interpretues i thellë i humorit dhe urtësisë popullore, një udhërrëfyes që kthente rrëfimet e thjeshta të fshatit në xhevahire të pavdekshme të mendimit dhe etikës.
Mençuria e Heshtjes
Një i moshuar u pyet se çfarë është mençuria:“Mençuria është të flasësh kur duhet dhe të heshtësh kur duhet më shumë.”
Ky thënie përmbledh filozofinë e jetës së thjeshtë shqiptare dhe etikën e komunikimit — një nga thesaret që Zogiani i ruajti me përpikëri, duke e bërë pjesë të reflektimit të përditshëm.
Ligji dhe Padrejtësia
Një burrë i moshuar tha:“Ligji është si rrjeta e merimangës – të vegjlit i kap, të mëdhenjtë e shqyejnë.”
Në këtë rast, humori dhe fjala e shkurtër shndërrohen në një kritikë të fuqishme shoqërore. Zogiani e interpretoi këtë me mjeshtëri, duke i dhënë anekdotës dimensionin e një instrumenti vetëdijësues për shoqërinë.
Pasuria dhe Dinjiteti
Një i pasur pyeti:“Si të bëhem i respektuar?”Përgjigja e thjeshtë, por e thellë:“Pasuria nuk të bën më të madh, nëse nuk e ke shpirtin e madh.”
Kjo përmbledh një udhërrëfyes moral për jetën, duke nxjerrë në pah se vlerat shpirtërore janë mbi çdo pasuri materiale.
Shpejtësia dhe Durimi
Një i ri pyeti:“Si të arrij shpejt suksesin?”Përgjigja:“Ai që vrapon pa mend, lodhet pa arritur askund.”
Një mësim i thjeshtë, por i fuqishëm, që thekson rëndësinë e durimit dhe mendimit të kujdesshëm për çdo arritje të vërtetë.
Salih Zogiani i dha këtyre “xhevahireve” jetë të përjetshme, duke i nxjerrë nga gojëdhëna dhe duke i vendosur në tekst të shkruar, të transmetueshëm ndër breza. Ai ndërtoi urën midis të kaluarës dhe së tashmes, duke siguruar që mençuria e djeshme të mbetet udhërrëfyes për të nesërmen.
Në planin akademik, vepra e tij përbën thesar të pasur për folklorin, antropologjinë kulturore dhe gjuhësinë shqiptare. Por përtej kësaj, ajo është një pasqyrë e thellë e identitetit tonë kombëtar. Përmes anekdotës, ne kuptojmë jo vetëm si kemi qeshur, por edhe si kemi menduar dhe si kemi jetuar.
Figura e Salih Zogianit mbetet një paradigmë e përkushtimit intelektual dhe dashurisë për kulturën kombëtare. Ai dëshmoi se ruajtja e identitetit nuk është akt deklarativ, por një proces i përditshëm pune dhe besnikërie ndaj vlerave. Ai ishte kujdestar i fjalës, mbrojtës i kujtesës dhe ndërmjetës i urtë ndërmjet brezave.
Sot, kur nuk është më mes nesh, vepra e tij nuk hesht. Librat e tij janë arkiva të gjalla të shpirtit popullor, burime të pashtershme reflektimi dhe frymëzimi. Në to, zëri i Salih Zogianit vazhdon të flasë — i qetë, i mençur dhe i përhershëm.
Në një kohë kur shoqëritë moderne përballen me fragmentim dhe krizë identiteti, figura e tij na rikujton një të vërtetë themelore: rrënjët janë forca jonë më e madhe, dhe pikërisht këto rrënjë ai i mbrojti dhe i forcoi me përkushtim të rrallë, duke i shndërruar në trashëgimi të qëndrueshme për brezat që vijnë.
Salih Zogiani nuk ishte vetëm një individ — ai ishte një shkollë mendimi, një frymë kulturore dhe një testament i gjallë i kujtesës sonë kombëtare.
I përjetshëm qoftë kujtimi për këtë erudit të madh të kombit tonë dhe e paharruar vepra e tij në themelet e kulturës shqiptare!