Nga Cafo Boga/
Sot po dëgjoja një intervistë në MCN TV ku ishte i ftuar Auron Tare, një mik imi dhe një figurë e njohur në Shqipëri në fushën e turizmit dhe trashëgimisë kulturore. Tema e diskutimit ishte Singapori si model për Shqipërinë, gjë që më tërhoqi menjëherë vëmendjen. Me sa duket, kjo nuk ishte hera e parë që ai fliste për këtë temë, prandaj sugjerimi i tij është marrë nga disa si model në kuptimin e plotë të fjalës. Z. Tare u përpoq të shpjegonte se si Singapori, në vetëm 50 vjet, u shndërrua në një nga vendet më të zhvilluara në botë, sidomos duke pasur parasysh kufizimet e tij në burime natyrore. Ndërsa disa realitete në Singapor janë të diskutueshme, ka shumë aspekte që mund të shërbejnë si shembull për Shqipërinë. Analiza e z. Tare mbi çështjet politike dhe ekonomike shqiptare ishte e goditur. Megjithatë, nuk jam i sigurt nëse ai arriti t’i bindë dëgjuesit se, edhe pse Shqipëria mund të mësojë nga Singapori, sugjerimet e tij nuk duhet të merren si një model i gatshëm për Shqipërinë.
Në këtë kontekst, dua të shtoj se prej vitesh shqiptarët kanë kërkuar modelin e përsosur të zhvillimit. Ndërsa Auroni e sheh Singaporin si provë se një vend i varfër pa burime mund të bëhet i pasur dhe i mirëorganizuar, të tjerë shohin jashtë vendit për frymëzim dhe ëndërrojnë stabilitet, prosperitet dhe institucione të forta. Këta shembuj janë të vlefshëm — por mund të jenë edhe të rrezikshëm nëse merren si projekte të gatshme për Shqipërinë.
Shqipëria nuk mund të bëhet Singapor.
Por mund — dhe duhet — të mësojë prej tij.
Më e rëndësishmja, Shqipëria duhet të shikojë drejt një modeli shumë më të afërt me realitetin e saj historik dhe politik: shtetet baltike.
Suksesi i Singaporit u ndërtua në një kontekst shumë specifik. Ai është një shtet-qytet me një kulturë politike unike, e formësuar nga autoriteti i fortë qendror dhe disiplina e rreptë shoqërore. Kjo formulë nuk përkthehet lehtë në një demokraci ballkanike të karakterizuar nga pluralizmi politik, fragmentarizimi dhe një tranzicion i vështirë postkomunist. Të admirosh Singaporin është e shëndetshme. Të përpiqesh ta kopjosh verbërisht nuk është.
Nëse Shqipëria kërkon një krahasim realist, ajo nuk duhet të shikojë drejt mrekullive të largëta, por drejt vendeve që u përballën me të njëjtat sfida në të njëjtin moment historik: Estoninë, Letoninë dhe Lituaninë.
Shtetet baltike dolën nga komunizmi pothuajse në të njëjtën kohë me Shqipërinë. Ato ishin të varfra, të brishta institucionalisht dhe të ekspozuara gjeopolitikisht. U përballën me emigrim masiv, tregje të vogla të brendshme dhe presion të jashtëzakonshëm për reforma. Pika e tyre e nisjes nuk ishte shumë larg asaj të Shqipërisë.
Megjithatë, pas tre dekadash, kontrasti është i madh.
Të tre janë anëtare të BE-së dhe NATO-s.
Të tre janë demokraci të qëndrueshme.
Estonia është lidere globale në qeverisjen digjitale.
Lituania është shndërruar në një qendër prodhimi dhe inovacioni.
Letonia shërben si nyje logjistike dhe financiare.
Ata nuk e arritën këtë përmes mrekullive — por përmes zgjedhjeve.
Së pari, ndërtuan shtetin para se të luftonin për politikën. Gjykatat, sistemi tatimor, policia dhe shërbimi civil u bënë themel, jo mendim i vonuar.
Së dyti, e trajtuan korrupsionin si kërcënim për sigurinë kombëtare, jo si zakon kulturor.
Së treti, bënë një zgjedhje gjeopolitike të qartë: Perëndimin.
Së katërti, përdorën teknologjinë për të kapërcyer burokracinë, duke ulur korrupsionin jo me fjalime, por me sistem.
Shqipëria, përkundrazi, u përpoq të ndërtonte demokracinë para se të ndërtonte institucionet. Liria erdhi para rendit. Politika para drejtësisë. Rezultati ka qenë shpesh pluralizëm pa përgjegjësi — zgjedhje pa besim.
Fuqia Ekonomike e Pashfrytëzuar e Shqipërisë
Ndryshe nga Singapori apo edhe nga shtetet baltike, Shqipëria nuk vuan nga mungesa e avantazheve natyrore. Përkundrazi, ajo zotëron atë që shumë vende të suksesshme vetëm mund ta ëndërrojnë: tokë bujqësore pjellore, klimë mesdhetare, burime të pasura ujore, minerale me vlerë, një vijë të gjatë bregdetare me plazhe ende të paprekura dhe male ideale për turizëm gjatë gjithë vitit.
Problemi i Shqipërisë nuk ka qenë kurrë mungesa e pasurive. Ka qenë mungesa e strategjisë për t’i shndërruar këto pasuri në mirëqenie të qëndrueshme.
Një ekonomi e fortë mund të ndërtohet mbi tre shtylla:
bujqësi moderne dhe eksporte ushqimore,
turizëm me vlerë të lartë dhe jo turizëm masiv,
dhe menaxhim të përgjegjshëm të energjisë dhe burimeve natyrore nën sundimin e rreptë të ligjit.
Të kombinuara me institucione të besueshme, rregulla të parashikueshme dhe investime serioze në infrastrukturë dhe arsim, këta sektorë mund të krijojnë vende pune të qëndrueshme në vend. Kështu Shqipëria mund ta ngadalësojë — dhe më pas ta ndalë — ciklin e emigrimit: jo përmes sloganeve apo nostalgjisë, por duke krijuar mundësi reale që e bëjnë qëndrimin një zgjedhje të arsyeshme, jo një sakrificë.
Një Mundësi e Humbur — dhe një Mësim
Në vitet ’90, kur industria globale e IT-së po hynte në fazën e saj më dinamike, Shqipëria kishte një mundësi reale të pozicionohej si qendër teknologjike “near-shore” për kompanitë evropiane dhe amerikane. Në atë kohë, kryetari i i-Flex Solutions — më vonë Oracle Financial Services — dhe unë përgatitëm, në mënyrë vullnetare, një dokument strategjik me tre shtylla për ta shndërruar Shqipërinë në një qendër rajonale të IT-së. Madje ishim gati të përfshinim konglomeratin indian TATA për mbështetje në zbatim dhe trajnim.
Propozimi iu paraqit kryeministrit të atëhershëm, Sali Berisha, i cili e priti me interes dhe inkurajim të sinqertë. Por, siç ndodhi shpesh në ato vite, iniciativa nuk shkoi përtej diskutimeve.
Kjo nuk ishte thjesht një mundësi biznesi e humbur. Ishte një moment zhvillimi i humbur — një kujtesë se humbjet më të mëdha të Shqipërisë nuk kanë ardhur nga mungesa e ideve apo partnerëve, por nga paaftësia për ta kthyer vizionin në politikë të qëndrueshme.
Mësimi nuk është se Shqipëria dështoi.
Mësimi është se zhvillimi ndjek logjikën, jo sloganet.
Singapori na mëson disiplinën.
Por shtetet baltike na mësojnë tranzicionin.
Ato tregojnë se si një vend postkomunist mund të kalojë nga kaosi te besueshmëria — jo duke ëndërruar përsosmërinë, por duke ndërtuar funksionalitetin hap pas hapi.
Zhvillimi në shekullin XXI nuk ka të bëjë me kopjimin e modeleve.
Ka të bëjë me zgjedhjen e parimeve dhe zbatimin e tyre me mençuri.
Shqipërisë nuk i duhet sistemi politik i Singaporit.
I duhet mentaliteti baltik: të ndërtojë së pari institucionet, të luftojë korrupsionin pa kompromis, të zgjedhë aleancat qartë dhe të modernizohet me guxim.
Sepse kombet nuk ngrihen kur pyesin:
“Kush është fajtor?”
Ato ngrihen kur pyesin:
“Çfarë duhet të ndërtojmë — dhe kush duhet të bëhemi për ta ndërtuar?”
Kjo është zgjedhja e vërtetë përpara Shqipërisë sot.