
(Nga përplasja politike te shteti i së drejtës – administrata profesionale, meritokracia dhe institucionet e qëndrueshme si themeli i shtetndërtimit të Republikës së Kosovës)
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Republika e Kosovës, si shtet relativisht i ri në sistemin bashkëkohor ndërkombëtar, ndodhet përballë një sfide të rëndësishme të konsolidimit institucional. Përtej debateve të zakonshme politike, ekonomike dhe sociale, një nga problemet më të ndjeshme të demokracisë kosovare është raporti ndërmjet politikës dhe shtetit, ndërmjet interesit partiak dhe interesit publik, si dhe ndërmjet pushtetit politik dhe administratës profesionale.
Në këtë kontekst, shprehja “partit me ideologji dogmatike” përdoret këtu në kuptim metaforik dhe analitik, jo klinik, për të përshkruar një fenomen të sjelljes politike të karakterizuar nga kontradikta të theksuara ndërmjet deklarimeve dhe veprimeve, ndërmjet parimeve të shpallura dhe praktikave të zbatuara, si dhe ndërmjet qëndrimeve që subjektet politike mbajnë në opozitë dhe atyre që mbajnë kur marrin pushtetin.
Një subjekt politik mund të kërkojë transparencë kur është në opozitë, por të bëhet më pak transparent kur është në pushtet. Mund të kërkojë depolitizimin e institucioneve kur nuk kontrollon administratën dhe, më pas, të tentojë ta zgjerojë ndikimin politik mbi të kur merr përgjegjësinë qeverisëse. Mund të mbrojë me forcë parimin e pavarësisë institucionale dhe njëkohësisht të kërkojë që institucionet të funksionojnë sipas interesit të shumicës politike.
Kjo kontradiktë nuk është thjesht problem moral i politikës. Ajo mund të shndërrohet në problem shtetëror, sepse kur standardet politike ndryshojnë sipas pozitës së subjektit, dobësohet besueshmëria e institucioneve dhe qytetari fillon të humbasë besimin se ligji është mbi politikën.
Prandaj, pyetja themelore për Kosovën nuk është vetëm se kush duhet ta drejtojë shtetin, por edhe si duhet të funksionojë shteti pavarësisht se kush e drejton atë.
Pikërisht këtu fillon rëndësia e administratës së profesionalizuar.
I. Shizofrenia politike si fenomen i kontradiktave institucionale
Demokracia presupozon pluralizëm, konkurrencë politike dhe përplasje idesh. Konflikti politik, në vetvete, nuk është problem. Përkundrazi, ai është pjesë normale e demokracisë.
Problemi shfaqet atëherë kur konkurrenca politike shndërrohet në konflikt permanent institucional, ku çdo vendim shtetëror interpretohet vetëm përmes interesit partiak.
Në një kulturë të tillë politike, kundërshtari nuk shihet më si pjesë legjitime e sistemit demokratik, por si pengesë për realizimin e interesit të vet. Kjo prodhon polarizim, mosbesim dhe delegjitimim të vazhdueshëm të institucioneve.
Kjo situatë është veçanërisht e rrezikshme për një shtet që ende është në proces konsolidimi.
Kosova ka nevojë për një kulturë politike në të cilën humbja e zgjedhjeve nuk interpretohet si humbje e shtetit dhe fitorja zgjedhore nuk interpretohet si marrje në pronësi e shtetit.
Partia fiton zgjedhjet; shteti nuk fitohet nga partia.
Ky është një dallim themelor që duhet të bëhet pjesë e kulturës politike dhe institucionale.
Një qeveri ka mandat politik për të zbatuar programin e saj. Por administrata publike nuk mund të shndërrohet në zgjatim partiak të qeverisë. Ajo duhet të jetë në shërbim të ligjit, Kushtetutës, institucioneve dhe qytetarit.
Nëse ky kufi humbet, krijohet ajo që mund të quhet partizim i shtetit.
II. Nga shteti partiak te shteti institucional
Një shtet modern nuk matet vetëm me ekzistencën e Kushtetutës, parlamentit, qeverisë dhe gjykatave. Shtetësia funksionale kërkon që këto institucione të jenë në gjendje të veprojnë sipas kompetencave të tyre, në mënyrë të qëndrueshme dhe të parashikueshme.
Kushtetuta duhet të jetë më e fuqishme se vullneti momental politik.
Ligji duhet të jetë më i fuqishëm se individi.
Institucioni duhet të jetë më i qëndrueshëm se mandati politik.
Dhe interesi shtetëror duhet të jetë më i madh se interesi partiak.
Ky është kuptimi substancial i shtetit të së drejtës.
Nëse ndryshimi i qeverisë sjell ndryshime masive në strukturën profesionale të administratës, atëherë shteti humbet vazhdimësinë e tij administrative. Nëse një zyrtar profesional ndjehet i detyruar t’i bindet interesit politik për të ruajtur pozitën e tij, atëherë parimi i neutralitetit administrativ është cenuar.
Në një Republikë demokratike, administrata nuk duhet të pyesë:
“Cila parti është në pushtet?”
Ajo duhet të pyesë:
“Çfarë kërkon ligji dhe çfarë i shërben interesit publik?”
Kjo është pika ku shteti fillon të funksionojë si institucion dhe jo si strukturë partiake.
III. Administrata e profesionalizuar – shtylla e heshtur e shtetit
Në debatin politik shpesh flitet për parlamentin, qeverinë, presidentin dhe gjyqësorin. Megjithatë, ekziston një strukturë tjetër pa të cilën shteti nuk mund të funksionojë: administrata publike.
Administrata është mekanizmi përmes të cilit shteti i zbaton ligjet, realizon politikat publike, administron shërbimet, menaxhon resurset dhe komunikon çdo ditë me qytetarin.
Në këtë kuptim, administrata është shtylla e heshtur e shtetit.
Ajo nuk duhet të jetë protagoniste politike. Forca e saj qëndron pikërisht në profesionalizmin dhe neutralitetin e saj.
Një administratë e profesionalizuar duhet të ndërtohet mbi:meritokracinë;profesionalizmin; integritetin;përgjegjësinë;transparencën;paanshmërinë politike;vazhdimësinë institucionale;llogaridhënien;kompetencën profesionale;respektimin e ligjit.
Punësimi në administratë nuk duhet të jetë shpërblim politik, ndërsa pozita publike nuk duhet të trajtohet si pronë e subjektit që ka fituar zgjedhjet.
Nëpunësi publik nuk duhet të jetë militant i pushtetit; ai duhet të jetë profesionist i Republikës.
Kjo nuk nënkupton se administrata është mbi qeverinë. Përkundrazi, qeveria përcakton politikat publike dhe administrata i zbaton ato në përputhje me ligjin. Por zbatimi duhet të jetë profesional, jo partiak.
IV. Meritokracia si parim i shtetndërtimit
Shtetndërtimi nuk bëhet vetëm me institucione formale. Ai bëhet me kapacitete njerëzore.
Një ministri pa ekspertë mund të ketë strukturë organizative, por nuk ka kapacitet shtetëror. Një institucion me shumë punonjës, por pa profesionalizëm, mund të duket i madh në numër, por të jetë i dobët në funksion.
Prandaj, meritokracia nuk është vetëm parim i administrimit të burimeve njerëzore. Ajo është parim i shtetndërtimit.
Nëse një specialist zëvendësohet për arsye politike nga një person pa përvojën e nevojshme, dëmi nuk i bëhet vetëm individit. Dëmi i bëhet institucionit dhe, në fund, shtetit.
Nëse kjo praktikë përsëritet në shumë institucione, krijohet një administratë që humbet memorien institucionale.
Shteti duhet të ruajë dijen e akumuluar.
Një zyrtar profesional mund të ketë punuar nën qeveri të ndryshme dhe të ketë shërbyer në periudha të ndryshme politike. Pikërisht kjo është vlera e administratës profesionale: vazhdimësia e shtetit përtej ndryshimit të pushtetit.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme në fusha strategjike si diplomacia, financat publike, drejtësia, siguria, integrimi evropian, ekonomia, arsimi, shëndetësia dhe administrimi lokal.
V. Kriza politike nuk duhet të shndërrohet në krizë shtetërore
Çdo demokraci mund të përballet me krizë politike.
Por shteti i konsoliduar duhet të ketë mekanizma që e kufizojnë krizën politike dhe nuk lejojnë që ajo të shndërrohet në paralizë institucionale.
Kjo është një prej provave më të rëndësishme të pjekurisë së shtetit.
Nëse një konflikt ndërmjet partive pengon funksionimin e administratës, shërbimeve publike, institucioneve të drejtësisë apo mekanizmave të tjerë shtetërorë, atëherë problemi nuk është më vetëm politik.
Ai bëhet institucional dhe kushtetues.
Prandaj, Kosova duhet të ndërtojë institucione që mund të vazhdojnë punën edhe gjatë periudhave të tensioneve politike.
Administrata profesionale është një prej mekanizmave më të rëndësishëm për këtë qëllim.
Ajo duhet të sigurojë që qytetari të marrë shërbimin e tij edhe kur partitë debatojnë.
Tatimi duhet të administrohet edhe kur parlamenti është në konflikt.
Shërbimi shëndetësor duhet të funksionojë edhe kur politika është e polarizuar.
Institucionet e drejtësisë duhet të veprojnë sipas ligjit edhe kur vendi përjeton tensione politike.
Kjo është rezilienca institucionale.
VI.Shteti i së drejtës dhe administrata: një marrëdhënie e pandashme
Nuk mund të ketë shtet të së drejtës pa administratë që respekton ligjin.
Shteti i së drejtës nuk fillon dhe nuk përfundon në sallën e gjyqit. Ai fillon edhe në sportelin e administratës, në vendimin e një zyrtari, në procedurën e një konkursi, në dhënien e një lejeje, në administrimin e një dokumenti dhe në çdo marrëdhënie ndërmjet qytetarit dhe shtetit.
Qytetari e përjeton shtetin përmes institucioneve.
Nëse qytetari përballet me nepotizëm, arbitraritet, diskriminim ose favorizim partiak, atëherë besimi i tij në shtetin e së drejtës dobësohet.
Nëse, përkundrazi, ai përballet me një administratë profesionale, të drejtë dhe të përgjegjshme, atëherë forcohet besimi në Republikë.
Prandaj:Administrata profesionale është fytyra e përditshme e shtetit të së drejtës.
Kjo e bën reformën administrative jo thjesht çështje teknike, por çështje të demokracisë dhe shtetndërtimit.
VII. Një kontratë e re institucionale
Kosovës i duhet një marrëveshje e re politike dhe institucionale mbi disa parime bazë.
Së pari, të gjithë subjektet politike duhet të pranojnë se institucionet shtetërore nuk janë pronë e asnjë partie.
Së dyti, duhet të pranohet se administrata publike duhet të jetë profesionale dhe e qëndrueshme.
Së treti, rekrutimi dhe avancimi duhet të bëhen mbi bazën e meritës.
Së katërti, duhet të forcohen mekanizmat e kontrollit administrativ dhe gjyqësor.
Së pesti, duhet të luftohet nepotizmi, klientelizmi dhe konfliktet e interesit.
Së gjashti, duhet të rritet përgjegjësia individuale e zyrtarëve.
Së shtati, duhet të krijohet një kulturë politike ku ndryshimi i pushtetit nuk nënkupton ndryshimin e shtetit.
Kjo do të ishte një kontratë e re institucionale, e cila do ta vendoste Republikën mbi ciklin politik.
VIII. Çfarë administrate i duhet kosovës?
Kosovës nuk i duhet një administratë e improvizuar politike.
I duhet një administratë eksperte, profesionale, institucionale dhe meritokratike.
Ajo duhet të ketë:
1. Ekspertë të fushave strategjike – njerëz me arsimim dhe përvojë.
2. Procedura transparente – konkurse dhe avancime të mbështetura në kritere të qarta.
3. Stabilitet institucional – mbrojtje nga ndryshimet arbitrare politike.
4. Llogaridhënie – profesionalizmi nuk duhet të nënkuptojë mungesë përgjegjësie.
5. Etikë publike – çdo zyrtar duhet ta kuptojë se detyra publike është përgjegjësi, jo privilegj.
6. Digjitalizim – zvogëlim i hapësirës për burokraci dhe ndërhyrje arbitrare.
7. Kontroll juridik – vendimet administrative duhet të jenë të arsyetuara dhe të kontrollueshme.
8. Kulturë shtetërore – nëpunësi duhet ta kuptojë veten si pjesë të shtetit dhe jo si pjesë të një grupimi politik.
IX. Politika duhet të rikthehet tek funksioni i saj
Nuk është e nevojshme që politika të largohet nga shteti. Përkundrazi, demokracia kërkon politikë të fortë.
Por politika duhet të kuptojë kufijtë e saj.
Partitë duhet të konkurrojnë për programet.
Qeveritë duhet të japin llogari për rezultatet.
Parlamenti duhet të kontrollojë ekzekutivin.
Opozita duhet të kritikojë qeverinë.
Presidenti duhet të ushtrojë kompetencat e tij kushtetuese.
Gjyqësori duhet të jetë i pavarur.
Administrata duhet të jetë profesionale.
Ky është ekuilibri institucional.
Kur secili institucion e respekton kompetencën e vet, shteti forcohet. Kur një institucion tenton të zëvendësojë tjetrin ose kur politika tenton të kontrollojë çdo hallkë të administratës, sistemi fillon të deformohet.
X. Nga kriza e besimit tek rikthimi i besimit
Një prej pasojave më të rënda të polarizimit politik është humbja e besimit qytetar.
Qytetari mund të tolerojë një qeveri joefektive për një periudhë të caktuar. Por ai e ka shumë më të vështirë të tolerojë një shtet që e trajton në mënyrë të pabarabartë.
Prandaj, rikthimi i besimit duhet të fillojë nga administrata.
Kur qytetari e di se: konkursi është i drejtë;ligji zbatohet njësoj; institucioni është i pavarur;vendimi është i arsyetuar;ankesa shqyrtohet;zyrtari mban përgjegjësi;
atëherë shteti fillon të fitojë legjitimitet real.
Kjo është shumë më e rëndësishme sesa propaganda politike.
Shteti nuk fitohet vetëm me fjalime; shteti fitohet çdo ditë përmes funksionimit të institucioneve.
Kosova nuk mund ta ndërtojë të ardhmen e saj institucionale mbi kontradiktat e vazhdueshme politike, mbi polarizimin e pafund dhe mbi përpjekjet për ta lidhur administratën me pushtetin e radhës.
Shprehja “shizofreni politike”, e përdorur në këtë analizë si metaforë për kontradiktat dhe standardet e dyfishta në sjelljen politike, duhet të shërbejë si paralajmërim për një fenomen që duhet kapërcyer: ndarjen ndërmjet asaj që politika deklaron dhe asaj që institucionet realisht zbatojnë.
Kosova ka nevojë për një kulturë të re politike.
Një kulturë ku Kushtetuta është mbi partinë, ligji është mbi individin, institucioni është mbi interesin partiak dhe shteti është mbi pushtetin e ditës.
Në këtë proces, administrata e profesionalizuar nuk është një çështje dytësore. Ajo është një nga themelet e shtetit modern.
Pa meritokraci nuk ka profesionalizëm.
Pa profesionalizëm nuk ka administratë të fortë.
Pa administratë të fortë nuk ka institucione të qëndrueshme.
Pa institucione të qëndrueshme nuk ka shtet të së drejtës të konsoliduar.
Dhe pa shtet të së drejtës nuk mund të ketë shtetndërtim të qëndrueshëm.
Prandaj, Kosova duhet të kalojë nga politika e kontrollit të institucioneve te kultura e respektimit të institucioneve; nga administrata partiake te administrata profesionale; nga improvizimi te planifikimi; nga klientelizmi te meritokracia; nga polarizimi te përgjegjësia institucionale.
Ky transformim nuk është vetëm reformë administrative.
Është projekt shtetëror.
Është rruga për ta shndërruar Republikën e Kosovës nga një shtet që ende përballet me sfida të konsolidimit institucional në një shtet funksional, profesional, demokratik dhe të së drejtës, ku qytetari nuk pyet më se cilës parti i përket zyrtari, por vetëm nëse ligji po zbatohet drejt dhe shteti po i shërben qytetarit.
Në fund, fuqia e një Republike nuk matet me zhurmën e konfliktit politik, por me qetësinë dhe profesionalizmin me të cilin institucionet e saj funksionojnë.
Kosovës i duhet më pak konflikt për kontrollin e shtetit dhe më shumë përgjegjësi për ndërtimin e shtetit.
I duhet më pak administratë e pushtetit dhe më shumë administratë e Republikës.
Sepse shteti i qëndrueshëm nuk ndërtohet nga partitë që zotërojnë institucionet, por nga institucionet që i mbijetojnë partive.
Foto: https://amp.dw.com