Studim nga Rafael Floqi/
Figura e Gjergj Kastriotit Skënderbeut ka qenë për shekuj me radhë qendra gravitacionale e kujtesës historike shqiptare. Në traditën tonë letrare dhe historiografike, ajo është ndërtuar fillimisht nga Barleti, më pas nga letërsia arbëreshe, Rilindja Kombëtare dhe historiografia e shekullit XX. Në këtë shtresëzim të gjatë tekstesh, heroi i Krujës shfaqet kryesisht si një luftëtar i vetëm, i vendosur ballë për ballë me Perandorinë Osmane, në një skenë që, shpesh, duket e shkëputur nga dinamika e gjerë mesdhetare.
Vepra e Athanas Gegajt, L’Albanie et l’invasion turque au XVe siècle (Paris, 1937), paraqet një moment kthese në këtë traditë. Ajo synon ta nxjerrë Skënderbeun nga izolimi romantik dhe ta vendosë në kontekstin e plotë diplomatik e juridik të kohës së vet. Në qendër të një prej kapitujve më origjinalë të kësaj vepre qëndrojnë marrëdhëniet midis Shqipërisë së Skënderbeut, mbretit Alfons V të Aragonës dhe Republikës së Venedikut gjatë viteve 1451–1458. Përmes një aparati të gjerë dokumentar – nga arkivat e Kurorës së Aragonës e deri te bullat papnore dhe korrespondencat ndërballkanike – Gegaj përpiqet të rindërtojë trekëndëshin mesdhetar Napoli–Shqipëri–Venedik, ku Shqipëria nuk është më periferi, por nyje strategjike e një sistemi të gjerë fuqish.¹
Në optikën e Gegajt, figura e Alfonsit V del shumë më e rëndësishme sesa ishte perceptuar deri atëherë në historiografinë shqiptare. Ai nuk është thjesht një mbret i Italisë së Jugut, por një princ mesdhetar tipik i Rilindjes, trashëgimtar i normanëve, Hohenstaufenëve dhe Anzhuinëve në pretendimet mbi Italinë dhe gadishullin ballkanik. Si sovran i Aragonës dhe i Napolit, Alfonsi ndërton një projekt të qartë për krijimin e një pranie të fuqishme aragonese në pellgun lindor të Mesdheut. Sipas Gegajt, ai është, përveç Papëve, i vetmi sundimtar laik i shekullit XV që e kupton, në mënyrë koherente dhe afatgjatë, rrezikun osman.
Kjo kuptesë materializohet në një varg traktatesh të lidhura në një hark kohor shumë të shkurtër. Më 5 shkurt 1451 Alfonsi nënshkruan një traktat me despotin Demetër Paleolog në More; më 26 mars 1451 lidhet Traktati i Gaetës me Skënderbeun; më 7 qershor të po atij viti firmoset marrëveshja me Aranitët, për t’u pasuar më pas nga lidhje me Gjin Zenebishin, familjen Tocco, Pjetër Spanin e të tjerë.
Ky zinxhir marrëveshjesh bën të qartë se Shqipëria nuk del si rast i veçuar, por si nyja më e fortë e një rrjeti bazash aragonese përgjatë bregdetit adriatik e jonian, të menduara si trampolinë për ndërhyrje në Ballkan dhe njëkohësisht si brez mbrojtës për Italinë.²
Në këtë kuadër, Traktati i Gaetës i 26 marsit 1451 merr një rëndësi qendrore. Gegaj analizon me kujdes tekstin e tij, duke e vendosur në kontekstin e së drejtës feudale, por pa rënë në kurthin e një lexim i thjesht juridik. Sipas traktatit, Skënderbeu dhe “baronët e Shqipërisë” angazhohen t’i dorëzojnë mbretit të Napolit qytetin e Krujës, kështjellën dhe zotërimet, nëse ai dërgon forca për të mbrojtur vendin. Ata pranojnë sovranitetin napolitan mbi pushtimet e reja që mund të kryhen me ndihmën e Alfonsit, ndërsa vetë Skënderbeu premton të shkojë personalisht, pasi të jetë çliruar prej turqve, për t’i bërë homazh vasali mbretit.
Në pamje të parë, dhe sidomos në leximin e ngurtë të disa historianëve si Marinescu, ky dokument mund të interpretohej si një akt dorëzimi i plotë: një princ i vogël ballkanik që ia vë vendin në dorë një mbreti të madh mesdhetar. Por Gegaj e kundërshton këtë lexim. Ai ndalet posaçërisht te formula “tributo o heraci” që përdoret në tekst për të përshkruar shumën e parave që shqiptarët do t’i paguajnë Alfonsit pasi të dëbohen turqit. Duke ndjekur terminologjinë fiskale të kohës, Gegaj argumenton se nuk bëhet fjalë për tribut shtetëror që prek sovranitetin, por për haraçin ekonomik mbi bagëtitë, një taksë e zakonshme mbi kullotat jashtë territorit, të përhapur në zonat kufitare të Ballkanit.³ Kjo i heq bazën tezës se Skënderbeu ka qenë “tributar i sulltanit” për tokat e veta, një tezë që shpesh është përdorur për të relativizuar autonominë e tij politike.
Nga ana tjetër, detyrimet e Alfonsit V janë të konsiderueshme. Ai angazhohet të dërgojë trupa, furnizime, barut, sulfur, drith, të respektojë privilegjet e Krujës si qytet i lirë dhe të Arbënisë në përgjithësi, si dhe të konfirmojë privilegjet e zotërinjve shqiptarë që i nënshtrohen. Gegaj vëren me të drejtë se suzereni këtu është, në njëfarë mase, më i “lidhur” se vasali: ai nuk mund të ndryshojë rendin e brendshëm të Krujës dhe nuk mund ta transformojë këtë protektorat të negociuar në një aneksim të mirëfilltë. E vetmja prani e drejtpërdrejtë napolitane është një garnizon i vogël, prej rreth njëqind këmbësorësh, i vendosur në Krujë me kërkesën e vetë Skënderbeut, dhe i përzier me elemente vendas. Kjo prani nuk mjafton për t’i dhënë kuptim tezës së Marinescut se “Kruja nuk i përkiste më Skënderbeut” dhe se ai “vazhdoi luftën i privuar nga kryeqyteti”.
Në këtë pikë vlera e Gegajt bëhet e dukshme edhe krahasuar me historiografinë moderne shqiptare. Kristo Frashëri, në monografinë e tij voluminoze Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Jeta dhe vepra (1405–1468), e lexon Traktatin e Gaetës në të njëjtën frymë: si një kompromis të domosdoshëm strategjik, ku Skënderbeu ruan komandën politike dhe ushtarake, ndërsa Napoli funksionon si garanci financiare dhe ushtarake në prapavijë.⁴ Në anën tjetër, Oliver Jens Schmitt, në monografinë e tij në gjermanisht për Skënderbeun, vendos më shumë theks mbi varësinë financiare dhe politike të Skënderbeut nga fuqitë perëndimore, duke e parë atë si pjesë të një qarkullimi më të gjerë komandantësh mercenarë. Megjithatë edhe Schmitt, ndryshe nga leximi ekstrem i Marinescut, nuk e mohon se në fushë të betejës dhe në rendin e brendshëm të Shqipërisë, Skënderbeu mbetet aktori qendror.⁵
Pjesa tjetër e kapitullit të Gegajt e shtrin analizën nga Napoli drejt Venedikut. Autori e sheh politikën venedikase në Ballkan të udhëhequr nga tri objektiva: ruajtjen me çdo kusht të zotërimeve bregdetare, garantimin e tregtisë me turqit dhe shmangien e çdo fuqie të re ushtarake që mund të cenonte ekuilibrat e portit të Shën Markut. Në këtë këndvështrim, Venediku është i interesuar për një Shqipëri të qetë, por jo domosdoshmërisht për një Skënderbe të fortë. Kjo shpjegon hezitimin fillestar për ta mbështetur atë me trupa dhe mjete dhe edhe më tepër ankthin që krijon në Senat lajmi i traktatit të lidhur me Napolin. Përgjigjja është e menjëhershme: ndërpritet pensioni që i paguhej Skënderbeut, aktivizohen lidhjet me Dukagjinët dhe fisnikë të tjerë të pakënaqur, dhe rivaliteti Napoli–Venedik projektohet drejtpërdrejt në strukturat e brendshme shqiptare.
Rënia e Kostandinopojës në vitin 1453, me ambicien e shprehur të Mehmetit II për të shtyrë kufijtë drejt Italisë, sjell një ripozicionim të dukshëm. Venediku, i goditur në mënyrë të drejtpërdrejtë nga politika agresive e sulltanit, ashpërson qëndrimin ndaj osmanëve dhe rishikon raportin me Skënderbeun. Ai konfirmon klauzolat e paqes, pranon ndërmjetësimin e tij në konfliktin me despotin serb Brankoviç, lejon që një zyrtar venedikas ta shoqërojë në udhëtimin në Napoli dhe në Romë. Kjo dinamikë tregon se “keqkuptimi” Skënderbeu–Venedik nuk është i strukturuar mbi armiqësi parimore, por mbi llogari politike në ndryshim; në çastin kur rreziku osman merr përmasë ekzistenciale, interesat afrohen.
Një meritë tjetër e Gegajt është se ai nuk e paraqet botën arbërore si një bllok të pandarë uniteti. Ai nuk e fsheh faktin se traktati me Alfonsin V pati edhe një “efekt anësor” të dukshëm: krijoi tronditje dhe pakënaqësi në një pjesë të fisnikërisë, e cila nuk e shihte me sy të mirë dorëzimin formal të Krujës një sovrani të huaj. Ky revoltë e brendshme u ushqye nga propaganda e Venedikut dhe e turqve, duke çuar drejt atentatit të vitit 1452 në pyllin e Krabit, drejt tradhtisë së Moisi Golemit, Hamza Kastriotit dhe Gjergj Balshës, si dhe drejt krizave të tjera që rrëzimi i fortifikimit të Beratit i bëri gjithnjë e më të dukshme.
Gegaj i sheh këto kriza në dritën e një psikologjie historike të veçantë: shqiptarët kanë një traditë të fortë mosdurimi ndaj suzereniteteve të huaja dhe shpesh refuzojnë t’i japin vetes madje edhe një “mbret të vetin” në kuptimin klasik dinastik. Në të njëjtën kohë, ai nënvizon se kjo popullsi, ndonëse nuk arrin të ndërtojë një shtet të fuqishëm e të qëndrueshëm, as nuk nënshtruar lehtë; përkundrazi, në strukturën osmane shqiptarët ngjiten shpejt deri në rangjet më të larta të administratës dhe komandës ushtarake. Kjo ambivalencë midis mungesës së unitetit dhe energjisë së jashtëzakonshme për t’u imponuar, e cila përbën një shenjë të fortë të historisë shqiptare, është trajtuar më vonë edhe nga autorë të tjerë modernë, si Schmitt apo studiues të historisë shoqërore ballkanike.⁶
Në plan metodologjik, vepra e Gegajt ka meritën e padiskutueshme që e nxori studimin e Skënderbeut nga kufijtë e ngushtë të historiografisë kombëtare dhe e futi në qarkullimin ndërkombëtar. Përdorimi i arkivave aragoneze, krahasimi i kujdesshëm i Barletit me kronika të tjera si ajo e Anonimit të Antivarit, konsultimi i burimeve venedikase dhe raguzane i japin librit të tij një dimension burimor që e afron me standardet e sotme të kërkimit historik. Pikërisht kjo e bën të mundur debatimin e tij me autorë të mëvonshëm: Kristo Frashëri e ndjek shpesh Gegajn në interpretimin e traktateve dhe në vlerësimin e rolit të Alfonsit V; Oliver Jens Schmitt, ndonëse i afrohet çmitizimit më radikal dhe analizës shoqërore, e pranon rëndësinë e rrjetit mesdhetar të aleancave të Skënderbeut që Gegaj e kishte ndriçuar dekada më parë.⁷
Në përfundim, mund të thuhet se kapitulli i Athanas Gegajt mbi Skënderbeun, Alfonsin V dhe Venedikun mbetet edhe sot një pikë referimi e rëndësishme për çdo përpjekje serioze për ta kuptuar Shqipërinë e shekullit XV. Ai e lëviz vështrimin nga legjenda drejt sistemit ndërkombëtar, nga figura e vetmuar heroike drejt trekëndëshit të ndërlikuar Napoli–Shqipëri–Venedik, nga leximi i thjesht juridik i traktateve drejt analizës së tyre si instrumente të mbijetesës në një hapësirë ku shtetet, principatat, republikate tregtare dhe perandoritë përplaseshin pareshtur. Krahasimi me historiografinë moderne tregon se shumë nga intuitat e Gegajt janë konfirmuar, disa janë zgjeruar, të tjera janë rivënë në diskutim, por në të gjitha rastet vepra e tij mbetet një themel mbi të cilin ngrihen debatet e sotme shkencore. Në një simpozium ku kërkohet të rishihet roli i Skënderbeut në historinë mesdhetare, rikthimi tek Athanas Gegaj nuk është thjesht një homazh ndaj një autori të hershëm, por një domosdoshmëri shkencore për ta kuptuar më qartë se si një principatë e vogël ballkanike mund të bëhej nyje e një rrjeti aleancash dhe konfliktualitetesh që shtrihej nga Aragonia në Bosfor dhe nga Shkodra në Romë.
Shënime
Athanas Gegaj, L’Albanie et l’invasion turque au XVe siècle, Paris, 1937.
Po aty, kapitulli mbi politikën lindore të Alfonsit V dhe marrëdhëniet me Skënderbeun dhe Aranitët.
Po aty, analiza e formulës “tributo o heraci” në tekstin e traktatit të Gaetës.
Kristo Frashëri, Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Jeta dhe vepra (1405–1468), Tiranë, 2002.
Oliver Jens Schmitt, Skanderbeg. Der neue Alexander auf dem Balkan, Innsbruck, 2009.
Po aty; shih gjithashtu debatet mbi strukturat shoqërore të koalicionit skënderbegian.
Për rolin e Gegajt në zhvillimin e studimeve skënderbegiane shih edhe recensionet e viteve ’30 në revistat historike evropiane dhe përdorimin e tij nga autorët shqiptarë të pas viteve ’60.