Agim Baçi/
20 Shkurti i 35 viteve më parë, sidomos për ne që e kemi përjetuar si një nga ato ngjarje që do spërkaste me ngjyra shprese errësirën e gjatë nën komunizëm, na dha idenë se e keqja s’mund të na merrte sërish përdore. Madje 20 Shkurti, më shumë se gjithçka, duhej të ishte një datë kujtese për të besuar se një popull mundet gjithnjë të zgjohet e të dëbojë të keqen, sado e madhe të jetë ajo. Por, të gjithë e dimë se nuk ishte aspak e lehtë kjo përballje me të keqen gjatë gjithë këtyre viteve. As sot, edhe pse dimë shumë të vërteta për atë sistem çnjerëzor, duket qartë që nuk është e lehtë rruga për të pranuar të vërtetën e dhimbshme, apo, guximi për t’u penduar.
Ne që e kemi jetuar atë kohë, ato ngjarje, e kujtojmë faktin se, pavarësisht shumë ngjarjeve që kishin ndodhur në disa vende ish komuniste, sidomos në Rumani ku u vra publikisht Çaushesku, sërish në Shqipëri kishte shumë frikë për të kërkuar ndryshim. Dhe pikërisht këtu nisin pyetjet, pasi shumë nga ata, të cilët sistemi i kish formatuar në modelin vrastar- pra përfituesit e atij pushteti dhe ai që njihej si “Njeriu i Ri”-, ishin gati ende të bënin krimet që u kërkoheshin në emër të mbrojtjes së sistemit duke mos dashur e besuar se ai po rrëzohej. Dhe ky kriminalizim i thellë vjen qartë kur faktet dhe dëshmitë tregojnë se në kufi janë kryer vrasje makabre edhe pasi kishin ndodhur ngjarjet e hyrjes në ambasada më 2 Korrik 1990 apo Lëvizja e Studentëve në Dhjetor ’90. Pra kanë ndodhur krime edhe kur ishte më se e qartë se nuk do kish kthim pas në atë sistem.
Mungesa e dekomunistizimit, mangësia e muzeve të hapura për krimet në diktaturë apo mosndryshimi i teksteve të historisë, i lanë hapësirën nostalgjikëve të kohës së diktaturës të shprehnin adhurim për atë kohë. Një nostalgji djallëzore pasi në mënyrë gati krimiale u kërkuan të harroheshin dëshmitë kur shqiptari që mendonte ndryshe vritej me dru, me hekur, me mbytje në ujin e kënetës, me uri, me pagjumësi, me punë jashtë fuqive njerëzore, me zhveshje lakuriq në netët e ftohta, ose i lidhur në shtylla mes acarit. Gjyqet e munguara ndaj atij sistemi, ose më saktë, mungesa e një studimi për madhësinë e së keqes që kish mbjellë ai sistem, bënë që në shoqërinë shqiptare të rikthehej gjatë këtyre viteve tranzicioni ridiskutimi për “të mirat dhe të këqijat e komunizmit”, të cilat, në thelb, janë formë e talljes së hapur me shqiptarët, pasi janë vazhdimësi e kënetës të së keqes.
Nobelisti lituanezo-polak, Çesllav Milosh, që ka shkruar një nga rrëfimet më interesante për devijimin njerëzor nën udhëheqjen komuniste, ku kish kaluar edhe vetë disa vite në bashkëpunim me ta, e quante “mendja e robëruar” mendjen e prodhuar nga autocensura që pësojnë njerëzit nën një diktaturë. Një autocensurë që e ndjejmë edhe sot kur flitet pak për gjërat që duhet të thuhen me zë të lartë për të vërtetat e shoqërisë.
Dhe në fakt, të gjitha llojet e diktaturave, kanë armën më të fortë autocensurën, atë frikën e njeriut për t’u dalë përballë të vërtetave. Ajo që Milosh e ka thënë për shoqërinë polake dhe për shumë shoqëri të tjera që ishin nën diktaturat komuniste, natyrisht që për Shqipërinë vlen me disa marshe më të larta se në ish-vendet e tjera komuniste në Europë, për shkak se diktatura shqiptare rezulton të ketë qenë më mizorja.
E megjithatë, shumica e atyre shoqërive që kaluan sistem të ngjashëm me Shqipërinë arritën të pohojnë me zë të lartë humbjen e vetvetes gjatë diktaturave që kaluan duke zgjidhur kështu edhe mjaft nga enigmat e deformimit të njeriut. Ndërsa ne, si shoqëri, nuk bëmë asgjë më shumë se sa struci, që fsheh kokën para të së vërtetës. E tashmë, shkelmat e mungesës së guximit për të vërtetën, e mungesës së guximit për të pohuar atë regjim antihuman, vijojmë t’i ndjejmë në përditshmërinë tonë. E do t’i ndiejmë për aq kohë sa nuk do guxojmë të pranojmë të vërtetën e asaj që ndodhi me qytetarët e këtij vendi.