Historia dhe e tashmja e arnautëve të Sirisë. */
Prof.Mohamed Mufaku
Historin/orientalist shiptaro- amerikan
Në shek.XV ishin në luftë për dominim dy sultanata në Lindjen e mesme, sultaniti i ri osman dhe sultanati i mamlukëve (1250-1517) me seli në Kajro, i cili përfshiu Egjiptin, Arabinë, Sirinë dhe një pjesë të Anadolit. Ndonëse në Kajro sundonin dy sulltanë arnautënë gjatë shek.XV, me pushitimin osman të këtij sultanati më 1516-1517 morën pjesë komandantë e shumë ushtarë shqiptarë, kurse gjatë sundimit osmane në këto pjesë të Lindjes së mesme (1517-1918) u paraqen shumë valinj shqiptarë prej Mehmet pashë Dukagjini e deri te Ismail Qemali.
Mirëpo, për praninë e aranutëve si koloni duhet pritur ardhjen e Mehmet Ali pashës në Kajro, përkatësisht emërimi i tij si vali i Egjiptit më 1805, që ishte një vit kthese të madhe në historinë e rajonit. Me këtë kthesë Egjipti u paraqit si vend i fuqishëm ekonomikisht dhe ushtarakisht duke shkatërruar disa herë ushtrinë e sultanit osman gjatë 1831-1840. Ndërkohë, Egjipti u zgjerua duke përfshirë Sudanin, Arabinë, Sirinë dhe një pjesë të Anadolit. Mirpo, ndërhyrja e Fuqive të mdha e detyroi M.Ali pashën të tëhiqet e të kufizohet në Egjipt me të drejtë të një dinastie trashiguese.
Si pasojë, Egjipti u bë vend tërheqës për ardhjen e shqiptarëve (kryesisht nga jugu i Shqipërisë) dhe paraqitjen e një nga qëndrat e Rilindjes kombëtare shqiptare. Mirëpo,me grushtshtetin e 1952 dhe shpalljen e Rupblikës më 1953, si dhe me fushatën kundër “kolonive evropiane” (kolonia shqiptare ishte e pasta nga numri) gjatë 1952-1962, prania e aranautëve u zvogëlua dukshëm deri në fillim të shek.XXI, kurse tani kemi ndonjë familje atje këtu.
Në krahsim me Egjiptin në Siri kanë ardhur disa valë shqiptarësh dhe u krijua një koloni që tani po lufton për mbijetesë.
Vala e parë, kryesisht ushtarë të Mehmet Aiut, erdhi gjatë 1831-1833, pra gjatë asaj kohe kur Siria ishte nën sundimin e Mehmet Aliut. Me tërheqjen e shpejtë të ushtirisë së Mehmet Aliut nën presion të Fuqive të mëdha më 1840, një pjesë e ushtarëve mbeti në Siri dhe u njohen si Arnautë(edhe me mbiemër), që janë më shumë të përqëndruar në veri dhe në përendim të Sirisë (Halep, Menbexh, Latakia etj.).
Vala e dytë erdhi pas Luftës Ballkanike 1912-1913 dhe pas Luftës së parë botërore, përkatisht gjatë mbretërisë së Jugosllavisë (1918-1941). Kjo pjesë erdhi kryesisht nga Kosova dhe Maqedonia Perëndomore, e me disa familje nga Shkodra, dhe u bë bërthamë e kolonisë shqiptare që u kurorëzua me formimin e shoqërisë së parë shqiptare në Damask më 1947. Me ndonjë përjashtim nga Prishtina, Peja e Shkodra, shumica e tyre ishin nga fshatra që vuanin nga presion i pushtetit serb. Po ashtu, shumica e shqiptarëve që erdhën atëherë u njohen se Arnautë (edhe me mbiemër) pasi që morën nënshtetësinë siriane, kurse disa familje mbajtën mbiemrat e vjetra të tyre (Ajdini, Junuzi, Zeqerija etj).
Vala e tretë ishin emigrantët politikë e ushtarakë që erdhën në Damask gjatë 1947-1948, me të cilët Damasku u gjallërua si qëndër e opozitës kombëtare antikomuniste me disa parti (Legaliteti, Balli Kombëtar, Blloku Kombëtar Indipendent e Grupi Kosovar), e me nxjerrjen e revistës “Flamuri Kombit” në gjuhën shqipe. Mirëpo, si pasojë e luftës arabe-israelite më 1948 dhe ardhja e refugjatëve palestinezë në Damask, jeta u vështirsua dhe shumica e kësaj elite civili-ushtarake (Xhafer Deva, Rexhep Krasniqi, Xhelal Mitrivica,Tahir Zaimi, Kadri Cakrani etj.) u detyrua të kalojë në Perendim.
Me mbylljen e Shoqërisë shqiptare më 1949, kur edhe filloi seria e grushteteve ushtarake në Siri, kolonia e mbetur në Siri me nja 5 mijë vetë atëherë, mbeti e izoluar (me ndonjë përjashtim) nga trungu shqiptar qoftë në Kosovë ose në Shqipëri, që ndikoi në fillimin e asimilimit. Mirëpo, me fillimin e Seminarit Ndërkombëtar për Gjuhë, Letërsi dhe Kulturën Shqiptare për të Huaj në Prishtinë më 1974 (tani SNGJLKSH), filloi një ngjallje në mesin e gjeneratës së re që rrezikohej me asimilim. Me këtë ngjalje u bë autmatizimi i gjendjes civile në Siri , me çka doli më 2010 se nja 7 mijë shqiptarë mbajnin mbiemrin Arnaut, kurse me mbiemra tjera mund të shkojë numri deri në 10 mijë.
Mirëpo, me shpërthimin e revolutës popullore kundër regjimit diktatorial të Asadit më 2011 miliona sirianë u bënë refugjatë në Turqi e Evropë, në mesin e tyre edhe shumë arnautë. Ndërkohë, me shpalljen e Pavarësisë më 2008, u ashpërsua proçesi i vizave për sirianët, kështu që u pengua ardhja e arnautëve për në Seminar deri më 2024. Ndërkohë, me rrëzimin e diktaturës 55 vjeçare në Siri më 8.12.2024 u paraqit në Damask Vala e katërt me ardhjen e luftëtarëve shqiptarërë nga Kosova e Maqedonia në krye me komandantin Abdyl Jasharin (i lindur në Shkup më 1975 me prejardhje nga Kosova) që formuan një grup në vete (xhemati alban/batalioni shqiptar) që ishte pjesë e Frontit të Nusrës ,e themelluar më 2012. Kjo organizatë u shndërua më vonë (2017) në Frontin për Çlirimin e Sirisë. Komandanti Jashari ishte i afërtë me udhëheqisin e Nusrës Abu Muhammad al-Golantani (tani Presidenti sirian Ahmad al- Shar’), të dytë të shapallur “terroristë” prej administrata amerikane me 2016. Mirëpo,me përkrahjen amerikane regjimit të ri në Siri që u kurorëzua me takimin e presidentit Trump me presidentin sirian al-Shar’ në Rijad më 24 maj 2025, u hoqën shumë sankcione amerikane dhe trajtimet e komandantëve si “terroristë”, komandanti Jashari u gradua në kolonel në bërthamën e ushtrisë e re siriane dhe tani ky grup i ri shqiptar (nja 50 luftëtarë, me familje e fëmijë deri në 250 vet) do të gëzojë nënshtetësinë siriane e do vendoset në Siri duke zënë poste të ndryshme. Nga ky post i ri, koloneli Jashari tregoi interesim për arnautët e Damaskut duke u takuar disa herë më ta, gjë që e ngjali një frymë të re në mesin e tyre,pasi arnautët tani ndiejnë për herë të parë që kanë dikend në pushtet.
Tani, më rrëzimin e diktaturës dhe kontakti i parë diplomatik midis Kosovës e Sirisë (takimi i dy kryetarëve Osmani dhe al-Shar’ në Antali më 11.4.2025), u ngjallë përsëri shpresa për mbijetesë te gjenerata e re e arnautëve me demokratizimin e vendit (që do të lejonte rihapjen e shoqërisë shqiptare) si dhe me normalizimin e pritur të marrëdhënieve midis Republikës së Kosovës dhe Sirisë, që do ta hapte rrugën për një pjesëmarrje më të madhe të arnautëve në Seminar dhe rilidhjen me trungun kombëtar. Nga ana tjetër, kjo ngjalje e kolonisë në Siri do të ishte urë e Kosovës për atë rajon, ku priten shumë investime për rindërtimin e Sirisë që do vazhdojë disa dekada me shuma të mëdha (300-500 milardë dollarë).
*Fragmente nga një kumtesë e mbajtur në tryezën shkencore “Arnautët në Lindjen e mesme” më 22 gusht 2025 në kuadër të Seminarit 43 ndërkombëtar për gjuhën, letërsinë dhe kulturën shqiptare në Universitetin e Prishtinës.