Dy koncepte, dy rrugë – njëra drejt fragmentimit, tjetra drejt funksionalitetit të shtetit

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Në trajtimin e çështjeve që prekin arkitekturën kushtetuese dhe të ardhmen institucionale të Kosovës, kërkohet një qartësi konceptuale dhe një maturi politike që tejkalon diskursin e zakonshëm publik. Megjithatë, një nga temat ku kjo qartësi shpesh mungon mbetet dallimi ndërmjet Asociacionit të komunave me shumicë serbe dhe konceptit të vetëmenaxhimit.

Në vështrim të parë, këto dy koncepte mund të duken si alternativa të afërta. Por në analizë substanciale, ato përfaqësojnë dy vizione diametralisht të kundërta të shtetndërtimit: njëra që bart potencialin e fragmentimit institucional mbi baza etnike dhe tjetra që promovon integrimin funksional të diversitetit në kuadër të rendit kushtetues.

Asociacioni: Nga mekanizëm koordinues në potencial për entitet para-shtetëror

Asociacioni, i paraparë në Marrëveshja e Brukselit, u konceptua fillimisht si një mekanizëm bashkërendues për komunat me shumicë serbe. Megjithatë, përvoja ndërkombëtare dhe analiza juridike dëshmojnë se struktura të tilla nuk mbeten statike; ato evoluojnë në përputhje me kompetencat që u delegohen.

Në momentin kur një mekanizëm i tillë:fiton kompetenca ekzekutive,siguron autonomi financiare,dhe ndërton kapacitete të pavarura vendimmarrëse,ai tejkalon rolin koordinues dhe transformohet në një strukturë me tipare të qarta të autonomisë territoriale.

Në këtë drejtim, qëndrimi i Gjykata Kushtetuese e Kosovës është i qartë: çdo organizim i tillë duhet të respektojë në mënyrë rigoroze kufijtë e rendit kushtetues dhe nuk mund të prodhojë nivele të reja të pushtetit publik.

Përvoja evropiane ofron një leksion të rëndësishëm. Rasti i Republika Srpska, e krijuar pas Marrëveshja e Dejtonit, ilustron qartë se si një entitet me bazë etnike dhe kompetenca të zgjeruara mund të shndërrohet në faktor të përhershëm bllokues:një strukturë me kompetenca të gjera,një shtet me funksionalitet të kufizuar,një rend institucional i varur nga veto etnike.

Ky nuk është vetëm një precedent historik – është një sinjal paralajmërues për çdo model që cenon unitetin funksional të shtetit.

Vetëmenaxhimi: Integrim përmes funksionalitetit

Në kontrast, vetëmenaxhimi përfaqëson një qasje më të sofistikuar dhe më të harmonizuar me standardet evropiane të menaxhimit të diversitetit.

Ai nuk synon të krijojë pushtet paralel, por të mundësojë:organizimin e brendshëm të komunitetit,koordinimin e interesave legjitime,dhe menaxhimin efikas të shërbimeve në fusha si arsimi, kultura dhe zhvillimi lokal.

Në këtë kuptim, vetëmenaxhimi nuk prodhon autonomi politike, por kontribuon në konsolidimin e funksionalitetit institucional dhe kohezionit shoqëror.

Modelet evropiane e mbështesin këtë qasje.

Në Aland, garantimi i identitetit gjuhësor dhe kulturor realizohet pa cenuar integritetin shtetëror.

Në Tiroli Jugor, funksionaliteti i autonomisë është rezultat i një ekuilibri të ndërlikuar ndërmjet:garancive ndërkombëtare nga Austria,stabilitetit institucional,dhe një kulture politike të konsoliduar.

Megjithatë, këto modele nuk janë universale. Ato kërkojnë kushte që nuk mund të supozohen automatikisht: besim institucional, stabilitet politik dhe konsensus të gjerë shoqëror.

Analogjitë e rrezikshme dhe keqleximi i modeleve evropiane

Debati publik shpesh bie pre e analogjive të thjeshtuara, duke iu referuar modeleve si Belgjika apo Katalonia.

Megjithatë, këto referenca janë shpesh të pjesshme dhe të shkëputura nga konteksti:Belgjika është produkt i një evolucioni të gjatë historik dhe kompromisesh të thella strukturore;ndërsa Katalonia dëshmon se autonomia e zgjeruar mund të prodhojë tensione serioze kushtetuese dhe tendenca separatiste.

Për këtë arsye, transplantimi mekanik i këtyre modeleve në një realitet tjetër institucional nuk është vetëm i papërshtatshëm, por potencialisht i rrezikshëm.

Pushteti apo funksioni: dilema themelore

Në thelb, dilema reduktohet në një zgjedhje konceptuale të qartë:Asociacioni synon institucionalizimin e pushtetit mbi baza kolektive;Vetëmenaxhimi synon organizimin funksional të interesave brenda rendit ekzistues.Ky dallim përcakton drejtpërdrejt:nivelin e sovranitetit shtetëror,koherencën e rendit kushtetues,dhe stabilitetin afatgjatë të sistemit institucional.

Përtej terminologjisë: një zgjedhje për të ardhmen e shtetit

Çështja në fjalë nuk është thjesht një debat terminologjik apo teknik. Ajo është një zgjedhje strategjike për natyrën e shtetit.Ajo kërkon përgjigje të qartë ndaj një pyetjeje thelbësore:A do të ndërtohet një model që institucionalizon ndarjen, apo një model që integron diversitetin brenda një rendi të përbashkët kushtetues?

Përvoja evropiane është e qartë në këtë drejtim:autonomitë mbi baza etnike kanë prodhuar shpesh tensione dhe bllokada;ndërsa modelet e vetëmenaxhimit funksional kanë kontribuar në stabilitet dhe kohezion.

Në fund, zgjedhja ndërmjet Asociacionit dhe vetëmenaxhimit nuk është çështje formulimi politik.Është zgjedhje ndërmjet:një shteti të ekspozuar ndaj fragmentimit,dhe një shteti funksional, demokratik dhe të qëndrueshëm.