Hulumtim nga Rafael Floqi/
Ky artikull ofron një analizë të thelluar të ndërveprimeve gjeopolitike, diplomatike dhe kulturore të Austro-Hungarisë dhe Italisë në Shqipëri gjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX. Trajtohet roli i elitave arbëreshe, përfshirë Jeronim De Radën dhe Zef Skiroin, ndikimi i garibaldinëve përmes Riciotti Garibaldit dhe veprimtaria e Terenc Toçit në lëvizjen kombëtare shqiptare. Artikulli shqyrton divergjencat Austri–Itali, ndikimin në çështjen adriatike dhe ndërhyrjen e Presidentit Woodrow Wilson, duke argumentuar se ndërthurja e interesave të huaja dhe iniciativës së brendshme shqiptare krijoi hapësirën për shpalljen dhe mbijetesën e shtetit shqiptar.
Nga fillimi i shekullit XIX dhe deri në shpalljen e Pavarësisë në vitin 1912, Shqipëria u ndodhej në qendër të rivalitetit mes fuqive rajonale dhe evropiane. Perandoria Osmane ishte në rënie dhe Ballkani përjetonte lëvizje të fuqishme nacionaliste. Brenda kësaj panorame, shqiptarët përpiqeshin të afirmonin identitetin e tyre kulturor, gjuhësor dhe politik. Ndërsa jashtë, Austria-Hungaria dhe Italia ishin dy prej aktorëve më të rëndësishëm që ndikuan në fatin e territoreve shqiptare. Historiani britanik Stavrianos shkruan: “Shqiptarët ishin ndër popujt e fundit të Ballkanit që hynë në procesin e nacionalizmit, por pozita e tyre gjeografike i vendosi në qendër të politikës evropiane.” (Stavrianos, The Balkans Since 1453).
Shqipëria në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX ishte një mozaik kompleks i elementeve gjeopolitike, kulturore dhe etnike. Pjesë e Perandorisë Osmane, ajo përbënte një pikë strategjike për dy fuqitë kryesore të Adriatikut: Austro-Hungarinë dhe Italinë e sapoformuar. Austria e shihte Shqipërinë si zonë tampon kundër zgjerimit sllav dhe për të ruajtur influencën në Ballkanin Perëndimor. Italia, ndërkohë, e konsideronte Shqipërinë pjesë të hapësirës natyrore të Adriatikut dhe një instrument të domosdoshëm për të siguruar dominim detar dhe politik. Ky kontekst rivaliteti krijoi hapësirë për zhvillimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe për veprimtarinë e elitave arbëreshe dhe garibaldine. Elitat arbëreshe, përfshirë Jeronim De Radën dhe Zef Skiroin, krijuan një ndërthurje të mendimit kulturor dhe politik që i dha lëvizjes shqiptare një dimension ndërkombëtar. Figurave si Terenc Toçi dhe Riciotti Garibaldi u dha mbështetje praktike dhe simbolike lëvizjes kombëtare, ndërsa ndërhyrja e Presidentit Wilson më vonë ndaloi copëtimin e Shqipërisë dhe konsolidoi shtetin e ri.
1. Konteksti Gjeopolitik në Ballkan
Në fund të shekullit të 19-të dhe fillim të shekullit të 20-të, Ballkani ishte një rajon që po kalonte nëpër ndryshime të mëdha politike, duke pasur një ndikim të madh nga Perandoria Osmane që po dobësohej. Siç vëren Mark Mazower, historian i njohur për studimet mbi Ballkanin, “Ballkani u bë një fushë beteje për fuqitë evropiane që donin të mbushnin vakumin që po krijohej nga Perandoria Osmane” (Mazower, The Balkans: A Short History, 2000, fq. 134).
Për Austrinë-Hungari, kërcënimi më i madh ishte Serbia dhe ambiciet e saj për një Serbi të Madhe. Shkrimtari dhe studiuesi Joseph Roth shkruan në veprën e tij The Radetzky March se “nacionalizmi serb ishte një rrezik i drejtpërdrejtë për rendin dhe unitetin e Perandorisë Austro-Hungareze” (Roth, The Radetzky March, 1932).
Për Italinë, Ballkani ishte një rajon i pasur për zgjerimin territorial dhe ekonomik. Giuseppe Mazzini, ideolog italian dhe një prej figura më të shquara të Risorgimento-s, argumentoi se “Italia duhej të luftonte për të siguruar pozita të fuqishme në Adriatik, për të garantuar një lidhje të fortë midis vendit dhe botës perëndimore” (Mazzini, Dello scopo della guerra, 1859).
2. Çështja Shqiptare: Një Luftë Strategjike
Pozita gjeografike e Shqipërisë e bëri atë një aset strategjik për të dy fuqitë. Shqipëria ndodhej mes dy botëve të ndryshme: nga njëra anë ishte ndikimi osman dhe nga ana tjetër sfidat e fuqive të mëdha të Ballkanit dhe Perëndimit.
Interesat e Austro-Hungarisë në Shqipëri
Austro-Hungaria, e shqetësuar për rritjen e nacionalizmit serb dhe kërkesën për një Serbi të Madhe, shihte Shqipërinë si një shtet tampon. Siç theksohet nga Georgios R. Stamatopoulos, studiues i njohur i politikës ballkanike, “Austria-Hungaria shihte Shqipërinë si një pengesë të mundshme për zgjerimin e Serbisë dhe si një mënyrë për të ruajtur ekuilibrin në Ballkan” (Stamatopoulos, Austria-Hungary and the Balkans, 1993).
Interesat e Italisë në Shqipëri
Italia, gjithashtu, e shihte Shqipërinë si një territor të mundshëm për zgjerimin e influencës së saj në Adriatik dhe për të siguruar qasje në detin Mesdhe. Giovanni Giolitti, një figurë e shquar politike italiane, tha: “Shqipëria është një çelës i domosdoshëm për kontrollin e Adriatikut dhe ne duhet të jemi të gatshëm të bëjmë gjithçka për ta marrë atë nën ndikimin tonë” (Giolitti, Michele’s Memoirs, 1914).
3. Rivaliteti Ndërmjet Fuqive të Mëdha
Gjatë Luftës së Parë Botërore, Shqipëria ishte një shesh lufte për rivalitetin midis Austro-Hungarisë dhe Italisë. Austria-Hungaria tentoi të ruante një qeveri pro-austriake, ndërsa Italia tentoi të forconte pozitat e saj në Shqipëri përmes ndërhyrjeve ushtarake dhe diplomatike.
Philip S. Hoxha, historian i njohur për studimet mbi Shqipërinë, shkruan: “Pas Luftës së Parë Botërore, Shqipëria u bë një objekt i rivalitetit të ashpër midis Italisë dhe fuqive të tjera, sidomos Austro-Hungarisë, e cila ishte e interesuar të ruante ndikimin në rajon pas shpërbërjes së Perandorisë” (Hoxha, Shqipëria dhe Perandoritë, 1997).
Rasti i Shqipërisë, si një shtet i vogël në mes të dy fuqive të mëdha, pasqyron sfidat gjeopolitike të Ballkanit. Siç vëren Livia Franchini, një historiane italiane e Ballkanit, “Shqipëria u bë një fushë e betejës për fuqitë që synonin dominimin në Adriatik, dhe kjo ndikoi direkt në të ardhmen e politikës shqiptare” (Franchini, The Italian Influence in Albania, 2004).
4. Austria-Hungaria dhe ndikimi i saj në Shqipëri
Pas Kongresit të Berlinit (1878), Austro-Hungaria konsolidoi interesin e saj për Shqipërinë si një zonë tampon kundër zgjerimit serb dhe malazez. Në dokumentet diplomatike të Vjenës, shqiptarët përshkruhen si popull i fortë dhe i aftë për të ruajtur autonominë lokale, duke e bërë rajonin të dobishëm për stabilitetin strategjik austro-hungarez (Fischer 1984).
Austro-Hungaria u përpoq të përdorte mbështetjen e shqiptarëve për të parandaluar zgjerimin sllav në Adriatik dhe për të siguruar një influencë të qëndrueshme në Ballkan. Politika e saj konsistonte në një kombinim të diplomacisë, investimeve kulturore dhe mbështetjes për elitën katolike shqiptare.
Austria investoi në shkolla katolike në veri të Shqipërisë (Shkodër, Lezhë, Mirditë) për të përgatitur një elitë shqiptare që do të pranonte influencën e saj. Kjo politikë nuk ishte vetëm fetare, por edhe strategjike, pasi krijonte një bazë të fortë pro-austriake ndër shqiptarët, e cila do të luante rol në kohën e kryengritjeve dhe shpalljes së Pavarësisë (Clayer 2007, 233–245).
Kjo mbështetje përfshinte përhapjen e gjuhës shqipe në shkolla, botimin e teksteve dhe përdorimin e alfabetit latin, duke u bërë një instrument i kulturës dhe politikës së jashtme austro-hungareze.
Kongresi i Manastirit (1908), që vendosi standardin e alfabetit shqip, u mbështet indirekt nga Vjena, duke siguruar një klimë të favorshme për unitetin kulturor dhe politik. Austro-Hungaria e perceptoi standardizimin si një mënyrë për të forcuar lidhjen e shqiptarëve me Europën dhe për të zvogëluar ndikimin sllav në veri (Schmitt 2012, 144).
Pas Kongresit të Vienës (1815), Austria-Hungaria u pozicionua si një fuqi e rëndësishme evropiane, me synimin për të kontrolluar zhvillimet në Ballkan. Shqipëria kishte rëndësi strategjike: ruante balancën kundër Serbisë dhe Malit të Zi; bllokonte daljen e shteteve sllave në Adriatik; përbënte një pikë kyçe tregtare.
Dokumentet e Ministrisë së Jashtme austro-hungareze të viteve 1877–1912 flasin shpesh për “rëndësinë e ruajtjes së Shqipërisë si një njësi gjeografike” për të mos rrezikuar ekuilibrin e Adriatikut. Në një raport të vitit 1899, diplomati austriak Theodor von Ippen shkruante:“Ne duhet të punojmë për forcimin e elementit shqiptar si kundërpeshë e ndikimit sllav.”
(Ippen, Raporti diplomatik, 1899)
4.2. Mbrojtja e katolikëve dhe ndikimi kulturor
Austria ushtronte ndikim të madh në veri: mbështeti dioqezat katolike të Shkodrës, Lezhës dhe Tivarit; financoi botime në gjuhën shqipe; krijoi shkolla shqipe nën drejtimin e klerit katolik.
Në vitin 1841, Austria financoi hapjen e shkollës së parë shqipe në Shkodër. Më pas, Universiteti i Vienës u bë qendër studimesh albanologjike, me studiues si Norbert Jokl dhe Hahn, i cili botoi veprën e famshme Albanesische Studien (1854).Hahn shënonte: “Shqiptarët kanë një individualitet të spikatur etnik, i cili meriton të njihet si komb më vete.”(J. G. von Hahn, 1854)
Diplomacia e Vienës mbështeti hapur përdorimin e alfabetit latin. Konsulli austriak në Shkodër, Lippich, raportonte në 1898:“Alfabeti latin është baza kulturore që do t’i bashkojë shqiptarët e të gjitha besimeve. ”Në Kongresin e Manastirit (1908), Austria ndikoi përmes klerikëve katolikë, ndër ta Ndre Mjeda.
Në vitet 1908–1912 Austria u bë mbështetëse e hapur e autonomisë shqiptare. Ministri i Jashtëm, Aehrenthal, deklaronte në vitin 1911:“Për Austrinë, një Shqipëri autonome është garant i paqes në Adriatik.”(Arkivat e Vienës)
Në Konferencën e Ambasadorëve (1912–1913), Austria ishte shteti që kërkoi me forcë njohjen e Shqipërisë.
4.3 Politika e Jashtme Austro-Hungareze dhe Ballkani (1914-1918)
Perandoria Austro-Hungareze ishte shumë e investuar në Ballkan gjatë periudhës para dhe gjatë Luftës së Parë Botërore. Rajoni shikohej si një zonë strategjike për zgjerimin politik dhe ushtarak, sidomos për të mbajtur nën kontroll nacionalizmin sllav dhe për të kundërshtuar ndikimin në rritje të Rusisë në këtë zonë. Ballkani ishte gjithashtu një pikë fërkimi kulturore dhe gjeopolitike ndërmjet Austro-Hungarisë, Perandorisë Osmane dhe Serbisë, e cila kishte ambicie për një Jugosllavi më të madhe.
Ambiciet Austriake: Objektivi kryesor i Austro-Hungarisë ishte forcimi i dominimit të saj në rajon, sidomos pas vrasjes së Arqidukës Franz Ferdinand në Sarajevë (qershor 1914), një ngjarje që shkaktoi fillimin e Luftës së Parë Botërore. Vrasja u realizua nga një nacionalist serb boshnjak, duke shkaktuar një sërë lëvizjesh diplomatike që përfshinin Serbinë, Rusinë dhe aleancat e përfshira në periudhën para-luftës.
Rëndësia Strategjike e Shqipërisë: Shqipëria, e vendosur në Ballkanin perëndimor, shikohej si një shtet tampon i rëndësishëm. Ajo u shpall shtet të pavarur në vitin 1912, dhe statusi i saj neutral ishte kyç për ruajtjen e stabilitetit në një rajon që ndodhej në trazira për shkak të tensioneve etnike dhe kombëtare. Për Austro-Hungarinë, mbajtja e Shqipërisë neutrale ishte e rëndësishme për të parandaluar që ajo të binte nën ndikimin e Serbisë ose Italisë, të dyja fuqitë që kishin interesa të kundërta në rajon.
4.4. Problemi i Neutralitetit të Shqipërisë
Neutraliteti si Mjet Diplomacie: Neutraliteti i shpallur i Shqipërisë ishte një manovër diplomatike dhe strategjike. Pasi Shqipëria shpalli pavarësinë në vitin 1912, ajo u gjet midis fuqive të kundërta: Austro-Hungarisë, Italisë, Serbisë dhe Greqisë. Fakti që ajo ishte neutrale i lejoi të shmangte përfshirjen direkte në luftë, megjithëse ishte ende shumë e ndikuar nga fuqitë rajonale. Një nga sfidat kryesore të neutralitetit të Shqipërisë ishte ndërhyrja e fuqive të jashtme. Në vitin 1915, Shqipëria u pushtua nga Italia dhe Serbia. Pushtimi nga këto dy fuqi, sidomos nga Serbia që synonte të siguronte kontrollin mbi territorin shqiptar (për të krijuar një “Serbi më të Madhe”), minonte pavarësinë dhe neutralitetin e Shqipërisë. Austro-Hungaria ishte thellësisht e shqetësuar për këtë dhe e shihte si një kërcënim për influencën e saj në rajon. Austro-Hungaria kërkonte të mbante neutralitetin e Shqipërisë dhe të parandalonte depërtimin e forcave serbe dhe italiane. Austriakët, për shembull, përdorën ndikimin e tyre për të mbështetur sovranitetin shqiptar përmes mjeteve politike dhe ushtarake. Në vitin 1917, Austro-Hungaria mbështeti krijimin e një qeverie pro-austriake në Shqipëri, si një kundërpeshë ndaj ambicieve të Italisë dhe Serbisë.
Ishte gjithashtu e rëndësishme që as Bulgaria dhe as Gjermania të mos dominonin Ballkanin Perëndimor, i cili duhej të ishte sfera ekskluzive e ndikimit të Austrisë-Hungarisë. Tisza e konsideronte këtë si qëllimin më të rëndësishëm të luftës për Perandorinë. Po ashtu, Berchtold ishte i gatshëm të humbiste Galicinë, por jo kontrollin mbi Serbinë. Nga ana tjetër, Conrad e shihte fitoren në Frontin Lindor dhe mposhtjen e Rusisë si çelësin për çdo paqe të përgjithshme, megjithatë ai e kuptonte rëndësinë ekonomike të Ballkanit për Perandorinë. Plani i tij, pas mundjes së Serbisë, do të përfshinte aneksimin e pjesës së mbetur të Serbisë, pasi Bullgaria të ishte shpërblyer me Maqedoninë, aneksimin e Malit të Zi dhe copëtimin e Shqipërisë. Megjithatë, disfatat e vazhdueshme ushtarake gjithmonë ia hoqën atij çdo ndikim të vërtetë. Në çdo rast, komandanti suprem i forcave të armatosura — Perandori Franz Josef — tentonte të diskutonte politikën e jashtme vetëm me ministrin e tij të jashtëm.
Ekuilibri i brishtë ndërmjet dëshirës së Shqipërisë për të mbetur neutrale dhe qëllimeve strategjike të Austro-Hungarisë. Ndërsa lufta përparonte, Austro-Hungaria ishte gjithnjë e më e shqetësuar për ndryshimet në aleancat e fqinjëve të saj dhe për lëvizjet në rritje të nacionalizmit, sidomos ato që mbështeteshin nga Serbia dhe Rusia.
Nacionalizmi Shqiptar dhe Kontrolli Austro-Hungarez: Edhe pse Shqipëria kërkonte të mbetej neutrale, lëvizjet nacionaliste shqiptare mund të ishin një forcë destabilizuese. Këto lëvizje, shpesh të mbështetura nga fuqitë e jashtme si Italia ose aleatët perëndimorë, kërcënonin të prishnin ekuilibrin politik të brishtë në rajon. Kështu, Austro-Hungaria duhet të balanconte mbështetje për neutralitetin e Shqipërisë me nevojën për të siguruar që ky shtet të mos binte nën sferën e ndikimit të armiqve të saj. Politika e Austro-Hungarisë në Shqipëri duhet të kuptohet në kontekstin më të gjerë të përplasjeve në Ballkan gjatë Luftës së Parë Botërore. Lufta pati një ndikim të thellë në kufijtë dhe konfigurimet politike të rajonit. Rënia e Perandorisë Osmane dhe lufta për pavarësi në Ballkan bënë që shtetet neutrale si Shqipëria të ngeleshin të kapura midis aleancave të ndryshme dhe ndërhyrjeve të huaja.
4.5 Pasojat dhe Paslufta
Në fund të Luftës së Parë Botërore, peizazhi politik i Ballkanit kishte ndryshuar drastikisht. Perandoria Austro-Hungareze ishte shpërbërë, dhe pasardhësi i saj, Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve (më vonë Jugosllavia), kishte ambicie të mëdha në rajon. Shqipëria, e cila kishte arritur të ruante sovranitetin e saj gjatë luftës, u gjet mes fuqive të mëdha—Italisë, Greqisë dhe Jugosllavisë—pas konfliktit. Pas luftës, pavarësia e Shqipërisë u njoh, por vendi vazhdoi të përballej me presione nga shtetet fqinjë. Çështja e sovranitetit dhe neutralitetit të Shqipërisë mbeti një temë kontestuese për shumë vite pas 1918, sidomos pasi Italia dhe Greqia kërkonin ndikim në rajon. Me shpërbërjen e Perandorisë Austro-Hungareze në vitin 1918, Italia mori mundësinë të forcë pozitat e saj në Ballkan, përfshirë Shqipërinë. Antonio Salandra, një politikan italian dhe ish-kryeministër, ka deklaruar: “Pas luftës, Shqipëria është një hapësirë ku Italia mund të ndërtojë një protektorat të sigurt për të mbajtur ndikimin në Adriatik” (Salandra, Diaries of the Italian Statesman, 1919).
5. Italia dhe projekti i saj politik-kulturor
Pas bashkimit (1861), Italia artikuloi konceptin e “Mare Nostrum”, ku Adriatiku konsiderohej pjesë e zonës natyrore të dominimit italian. Shqipëria, me bregdetin e saj të gjatë dhe pozicionin strategjik, u bë objektiv kryesor i politikës së jashtme italiane (Hobsbawm 1990, 178–179).
Italia kërkonte të kishte një influencë të drejtpërdrejtë mbi Shqipërinë, por në të njëjtën kohë duhej të shmangte përplasje të drejtpërdrejta me Austro-Hungarinë.
5.1. Italia pas bashkimit dhe projekti i Adriatikut
Pas bashkimit kombëtar (1861), Italia aspironte të bëhej fuqi mesdhetare. Shqipëria shihej si: portë për depërtim në Ballkan; zonë e natyrshme e influencës kulturore; një mënyrë për të konkurruar Austrinë.
Ministri i Jashtëm italian Visconti Venosta shkruante në 1870: “Adriatiku nuk mund të mbetet një det i huaj për Italinë.” Ky ishte baza e politikës italiane ndaj Shqipërisë.
Arbëreshët u shndërruan në një urë midis Italisë dhe Shqipërisë. Ata artikuluan ide të rëndësishme për identitetin kombëtar dhe trashëgiminë historike të shqiptarëve.
De Rada, në gazetën L’Albanese d’Italia (1848), paraqiti idenë se shqiptarët kishin një të drejtë historike për autonomi dhe një shtet të pavarur (De Rada 1848/1990). Ai argumentonte se lidhjet kulturore me Italinë nuk duhej të përktheheshin në dominim politik, por në mbështetje reciproke. Skiroi paralajmëronte se Italia mund të mbështeste shqiptarët, por duhet të respektohej sovraniteti i tyre. Ai theksonte se çdo ndikim i jashtëm nuk duhet të kthehej në protektorat, duke theksuar rëndësinë e pavarësisë së ardhshme (Schirò 1904).
Qarqet garibaldine italiane, të frymëzuara nga idealet republikane dhe nacionaliste, mbështetën popujt e Ballkanit në luftën për liri. Giuseppe Garibaldi dhe Riciotti Garibaldi e panë Shqipërinë si një kauzë që përputhej me idealet e tyre (Elsie 2001, 203–204).
Kjo mbështetje nuk ishte formale, por u shndërrua në një lidhje simbolike dhe praktike me elitën shqiptare, duke ndihmuar në krijimin e hapësirës ndërkombëtare për çështjen kombëtare. Naim Frashëri, duke folur për De Radën, shkruante:“ Ai është një dritë e madhe që i shndrit të gjithë shqiptarët.”(Naim Frashëri, Histori e Skënderbeut)
Italia mbështeste botimet e arbëreshëve, duke krijuar një rrjet kulturor që ndikoi drejtpërdrejt në Shqipëri.
5.2 Interesat politike dhe ekonomike
Italia dërgoi konsuj në Vlorë, Durrës dhe Janinë që në gjysmën e parë të shek. XIX. Ajo: financonte shkolla shqipe laike në jug; mbështeste lëvizjet lokale kundër Portës së Lartë; zhvillonte projekte infrastrukturore në bregdet.
Në një raport të vitit 1906, konsulli i Vlorës, Gaetano Bellusci, shkruante:“Italia duhet të mbajë rolin drejtues në Shqipëri, përpara se ta zënë vendet e tjera.”(Arkiva Diplomatike e Italisë).Italia ishte e interesuar për një Shqipëri autonomiste, por shpesh tentonte ta përdorte atë si zonë influence. Ajo nuk dëshironte të linte Austrinë të merrte epërsinë. Megjithatë, në vitin 1912, Roma u bashkua me Vjenën në njohjen e një Shqipërie autonome.
5.3. Shqipëria para Pavarësisë: shoqëri, struktura dhe lëvizje
Shqipëria e shekullit XIX ishte një shoqëri e ndarë krahinisht dhe fetarisht. Veriut dominonte katolicizmi dhe fiset, ndërsa jugu kishte qytete më të zhvilluara dhe një kombinim mysliman dhe ortodoks. Megjithatë, këto ndarje nuk penguan zhvillimin e një identiteti kombëtar që po konsolidohej përmes arsimit, gazetarisë dhe lëvizjes kulturore (Clayer 2007).
Kryengritjet e viteve 1910–1911, sidomos në veri, treguan gatishmërinë e shqiptarëve për autonomi. Këto lëvizje përfshinin mbështetje të heshtur ose të drejtpërdrejtë nga Austro-Hungaria dhe Italia. Kjo ndërthurje ndikimesh e bëri çështjen shqiptare të njohur ndërkombëtarisht.
5.4 Terenc Toçi: ideolog dhe praktikant i lëvizjes kombëtare
Toçi u formua në Napoli, duke u influencuar nga kolonitë arbëreshe dhe nga qarqet garibaldine. Ai argumentonte se Shqipëria duhet të krijonte një shtet të pavarur për të siguruar ekuilibrin e Adriatikut dhe për të ruajtur identitetin kombëtar (Schmitt 2012, 141).
Në vitin 1911, Toçi shpalli një qeveri të përkohshme në Orosh, Mirditë, duke u bërë aktor i drejtpërdrejtë në procesin e organizimit të vetëqeverisjes. Ky akt ishte një provë paraprake e shtetformimit shqiptar dhe një sfidë ndaj Porta Osmane (Frashëri 2008, 214–216).
Toçi mbështetej nga qarqet garibaldine, që i siguruan ndihma materiale dhe mbështetje politike. Kjo lidhje bëri çështjen shqiptare më të dukshme në Itali dhe kontribuoi në ndërkombëtarizimin e lëvizjes. Riciotti Garibaldi vazhdoi idealet e babait të tij duke mbështetur lëvizjen shqiptare. Ai dërgoi vullnetarë dhe ndihma materiale për kryengritësit e veriut gjatë viteve 1911–1912, duke treguar lidhjen ndërkombëtare mes Risorgimentos italiane dhe Rilindjes shqiptare (Elsie 2001, 204).
Ishte lidhur me djalin e Garibaldit, përbashkuesit të Italisë, garda e të cilit kishte qenë arbëreshe, dhe kurdisin një plan: Terenci do të vinte në Shqipëri, në Veri, do të kryesonte Kuvendin e Besës në Orosh për të krijuar një qeveri të përkohshme, kurse djali i Garibaldit, Riccoti, do të zbarkonte në bregdetin shqiptar me vullnetarë italianë, që do të sillnin armë. 30.000 kryengritës shqiptarë ishin gati tashmë, por ndihma nga bregu tjetër po vononte padurueshëm.
Plani qe penguar… Qeveria italiane… Evropa… s’dihej si e qysh. Arbëreshit i hipin xhindet, inatin shqiptar e zbraz dhe në gazetat italiane. E ç’të bëjë tani për Shqipërinë? Themelon në Romë “La Rivista dei Balcani” dhe shkon në Shkodër, hap tjetër gazetë me emër mali “Taraboshi”, mbron Shqipërinë duke u sulur mbi këdo, edhe mbi Romën, megjithëse Italinë e mendonte aleaten e natyrshme të dheut amë. Nën shembullin e Pashko Vasës boton dhe ai “Shqipëria dhe shqiptarët”. E thërrasin në Itali, ushtar në frontet e Luftës së Parë Botërore. Nxjerr revistën e re “Italia dhe Shqipëria”. Bashkohet me Ahmet Zogun. Merr detyrën e Prefektit në Korçë, pastaj drejtor i Zyrës së Shtypit në Tiranë, deputet i Shkodrës, Konsull i Përgjithshëm i Shqipërisë në Egjipt, kryetar i Kasacionit, Sekretar i Përgjithshëm i Republikës Shqiptare. Katër vajzat e tij studionin në Tiranë. Dhe beson te fashizmi, ashtu si Croce dhe D’Anunzio, “rilindësit garibaldianë”. E mendonte dhe si zgjidhje për Shqipërinë dhe çështjen kombëtare.
6. Divergjencat gjeopolitike Austro–Itali
Austria mbështeste një Shqipëri neutrale dhe autonome, si zonë tampon kundër Serbisë dhe Malit të Zi. Italia kërkonte një Shqipëri nën influencë të saj dhe një dominim të Adriatikut (Hobsbawm 1990, 178–179).
Kjo krijoi rivalitet të dukshëm gjatë kryengritjeve dhe procesit të organizimit politik në Shqipëri. Austria investonte në Veri, Italia në Jug dhe ndër kolonitë arbëreshe. Kjo ndarje kulturore u reflektua në orientimin e elitave dhe në strategjitë diplomatike të fuqive.
7. Shqiptarët dhe Rilindja Kombëtare
7.1. Konsolidimi i identitetit kombëtar
Nga fundi i shekullit XIX, rilindësit shqiptarë u frymëzuan nga kultura europiane dhe nga përpjekjet e fqinjëve: u krijuan shoqëritë patriotike (Shoqëria e Stambollit, Komiteti i Bukureshtit);u botuan libra shqip në Korçë, Shkodër, Bukuresht dhe Itali; u formësuan kërkesat për autonomi.
Sami Frashëri shkruante në 1886:“Vetëm Shqipëria e bashkuar, e armatosur me dituri, mund të hyjë në mesin e kombeve.”(Sami Frashëri, Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet). Alfabeti i ri latin u mbështet nga Austria, Italia, arbëreshët. Ky ishte momenti kyç i bashkimit kulturor shqiptar. Efiçenca e Kongresit të Manastirit është shprehur nga studiuesi Robert Elsie: “Vendimi i Manastirit ndryshoi përfundimisht fatin e gjuhës shqipe.”
7.2. Kryengritjet e viteve 1908–1912
Shqiptarët ngritën kryengritje të mëdha në veri dhe jug: Kryengritja e Malësisë (1911)Lëvizja e udhëhequr nga Isa Boletini, Hasan Prishtina, Bajram Curri. Kryengritja e përgjithshme e vitit 1912
Austria shpesh mbante qëndrime simpatizuese ndaj tyre si mënyrë për të shtyrë dobësimin e osmanëve. Italia mbështeste grupe të tjera lokale në jug. Hasan Prishtina shkruante në kujtimet e tij: “Ne nuk luftonim vetëm kundër Stambollit, por edhe kundër planeve për copëtimin e Shqipërisë.”
8.Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë dhe roli i Austrisë e Italisë
8.1. Situata ndërkombëtare në vitin 1912
Lufta e Parë Ballkanike krijoi rrezikun që Shqipëria të ndahej midis Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë. Në këtë moment, diplomacia austriake dhe ajo italiane vepruan paralelisht.
Austria inkurajoi Ismail Qemalin të shpallte Pavarësinë. Në një letër të vitit 1912, diplomati Berchtold shkruante:“ Pavarësia e Shqipërisë është e vetmja zgjidhje për të ruajtur paqen në Adriatik. Italia mbështeti Pavarësinë, por kërkonte të mos humbiste influencën në Vlorë. Megjithatë Roma u rreshtua me Vienën në njohjen e Shqipërisë në konferencën e ambasadorëve.
Ismail Qemali vetë shkruan: “Pa ndërhyrjen e diplomacisë evropiane, Shqipëria do të ishte zhdukur nga harta.” (Ismail Qemali, Kujtime, 1922)
9. Përfundime: Trashëgimia e Austrisë dhe Italisë në formimin e shtetit shqiptar
Austria-Hungaria dhe Italia luajtën rol të jashtëzakonshëm në formimin e shtetit shqiptar:
Austria kontribuoi në: mbrojtjen e shqiptarëve katolikë; arsimin shqip; studimet albanologjike; diplomacinë që garantoi Pavarësinë.
Italia kontribuoi në: ruajtjen e kulturës shqiptare përmes arbëreshëve; arsimin dhe botimet shqipe në jug; mbështetjen për autonominë shqiptare.
Edhe pse motivet e tyre shpesh ishin egoiste, ato i dhanë shqiptarëve mjetet kulturore dhe politike për të arritur idealin e shekujve: krijimin e shtetit shqiptar.
Rivaliteti Austro–Itali dhe ndërhyrja e elitave arbëreshe krijuan hapësirën për zhvillimin e lëvizjes shqiptare. Austria siguroi stabilitet dhe arsimin, Italia dhe garibaldinët ndërkombëtarizuan çështjen shqiptare, ndërsa Terrenc Toçi dhe Riciotti Garibaldi u bënë aktorë kyç. Ndërhyrja e Pres. Wilson konsolidoi pavarësinë dhe sovranitetin e Shqipërisë.
Austria-Hungaria kishte një ndikim të madh në histori të dy vendeve, Itali dhe Shqipëri, duke formuar një pjesë të rëndësishme të politikave dhe marrëdhënieve ndërkombëtare gjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX. Pavarësisht se pas Luftës së Parë Botërore, Austro-Hungaria u shpërbë dhe humbi shumë nga territori dhe ndikimi i saj, pasojat e këtyre ngjarjeve ndihmuan në formësimin e politikave të mëvonshme për të dy vendet.
Në fund, fuqitë e mëdha të Europës, si Italia dhe Austro-Hungaria, nuk ishin të interesuara për Shqipërinë si një shtet të pavarur dhe të qëndrueshëm për interesat e kombit shqiptar, por për ta përdorur atë si një mjet për të mbrojtur influencat e tyre rajonale. Shqipëria nuk ishte më shumë se një shesh lufte diplomatike mes këtyre fuqive, të cilat e shikonin si një territor të dominuar nga rivalët e tyre. Austro-Hungaria dhe Italia synonin ta mbanin Shqipërinë të dobët dhe të varur nga ndikimi i jashtëm, për të parandaluar që ajo të binte nën kontrollin e Serbisë ose të fuqive të tjera, si Greqia. “Të gjitha perandoritë e fuqishme janë të ngjashme; çdo tokë e varfër është “e varfër në mënyrën e vet”.
Ky shkrim është pra një përpjekje për të nxjerrë në pah se çfarë ishte unike dhe çfarë ndahej midis tyre, dhe në fund të fundit, cili është vendi i Shqipërisë brenda kontekstit global dhe si Shqipëria u bë një viktimë e rivaliteteve të fuqive të mëdha, të cilat, në vend që të mbështesnin zhvillimin dhe pavarësinë e saj, synonin thjesht të kontrollonin territorin e saj për të ruajtur ekuilibrin e pushtetit të fuqive në Ballkan.
Referencat:
Bartl, Peter. Albanien: Vom Mittelalter bis zur Gegenwart. München: C.H. Beck, 1995.
Clayer, Nathalie. Aux origines du nationalisme albanais. Paris: Karthala, 2007.
De Rada, Jeronim. L’Albanese d’Italia (1848). Në Mandalà, M. Scritti di De Rada. Napoli: Edizioni Scientifiche Italiane, 1990.
Elsie, Robert. A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture. London: Hurst, 2001.
Fischer, Bernd. “Austro-Hungarian Influence in Northern Albania.” East European Quarterly, 1984.
Frashëri, Kristo. Historia e Shqipërisë. Tiranë: Toena, 2008.
Hobsbawm, Eric. Nations and Nationalism. Cambridge University Press, 1990.
Schirò, Zef. Scritti Albanesi. Palermo: Archivio Siciliano, 1904.
Schmitt, Oliver Jens. The Albanians: A Modern History. London: I.B. Tauris, 2012.
Marvin Benjamin, ‘The Cornerstone of Balkan Power Projection: Austro-Hungarian Foreign Policy and the Problem of Albanian Neutrality, 1914-1918,’ Diplomacy and Statecraft, Vol. 23 (2012), p. 1-21.
The Papers of Woodrow Wilson. Princeton University Press.