Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

FLAMURI YNË, ZJARR PROMETEAN DHE FLATËR ËNGJËLLI

by

– Festë dhe oratori –

Nga Visar Zhiti

SOLEMNITET

Festën Kombëtare, më të madhen e shqiptarëve, atë të Flamurit, e festojnë me madhështi shqiptarët kudo në botë, por mbase më bukur se diasporën e Shteteve të Bashkuara të Amerikës… bashkë si një familje e madhe, këtu ku ndjehem më shumë shqiptarë, po aq sa dhe amerikanë, dinë të nderojnë dhe dine të kujtojnë. Çdo bashkatdhetar ngjan me një flamur të gjallë, sikur secili nga ne është midis flamujve, – le të flasim me fjalët që i takojnë Flamurit, – që valëvit histori zulmëmadhe dhe identitet të veçantë, ideal lirie dhe përbashkimi, përpjekje shekullore, qëndresë nën pushtimet e gjata, triumf dhe aleancë dhe vizion, krenari të ligjshme dhe dashuri.

Na ka prirë Flamuri ynë dhe jemi nën palat e tij si nën vezullime agimesh dhe muzgje të atdheut, të ëndrrës mbarëkombëtare.

Ky Flamur është ngritur hijerëndë në kështjella dhe pirgje dhe fusha beteje, ka mbulur heronjtë, por dhe nëpër dasma, vargani i krushqëve kishte kryeflamurtar, e mbajnë duart e fëmijëve, ky flamur ngrihet mbi institucionet shtetërore, presdencë, parlament, kryeministri, por dhe në ballkone pallatesh, ku banojmë, në tryeza pune e në zarfe me pullat postare, është në takime ndërkombëtare, ne ceremonira e në fusha sporti e festa e ngrihet lart bashkë me Himnin, ringrihet me çdo fitore e titull kampion, e gjejmë dhe në valixhe emigrantësh si amanet, në librat e shkollës dhe antologji poezish, në sheshe e në veprimtaritë kudo në diasporë-, në ambasada në të gjithë kryeqytetet e shteteve të mëdha e të vogla e në Organizatën e madhe të Kombeve të Bashkuara, aty me të gjithë flamujt e tjerë, i sigurtë, i barabartë.

Por ndër më të bukurit. Më i bukuri, na pëlqen të themi ne, shqiptarëve.

Flamuri jemi ne.

Ne jemi Flamuri. të parët tanë dhe ata që do të vijnë…

FLAMUR ME MITOLOGJI:

Jemi populli me flamurin ndër më të vjetrit në botë, që shkon te legjendat dhe mjegullat e mitologjisë. Një cohë e kuqe si gjaku dhe një shqiponjë dykrenore e zezë në mes. E kuqja dhe e zeza, ngjyra që përftohen nga qielli dhe toka. E errëta e tokës te shqiponja, që ta çojë lartësive qiellore dhe purpuri i agimeve dhe muzgjeve të atdheut, që të zbresë pllajave dhe fushëtirave deri në gjak.

Pse është kështu Flamuri unë? Çfarë do të thotë? Nga vjen?

Janë pyetje që i kemi bërë të gjithë dhe përgjigjet janë të shumta, ndër breza, nga më sugjestionueset, pasionante dhe shkencore, na vijnë nga studiues historianë e mitologë, antropologë e etnografë e i përsërsim në breza, në kuvende e përvjetorë e festa.

Çfarë porosie dhe enigmash shpalos Flamuri ynë? Pse këto dy ngjyra, ç’simbolizojnë me ç’kod zbërthehen dhe ku është zanafilla?

Natyrisht e gjitha lidhet me historinë e popullit, kanë atë lashtësi, mendësinë, filozofinë dhe idealin, kulturën, traditën, gjuhën mbi të gjitha, duke u bërë dhe maja valavaitëse e tyre.

Flamuri është dëshmitar i heshtur i ecurisë nëpër epoka, i fitoreve dhe humbjeve, i përjetësisë së një kombi…

Kaluam drama, luftra të gjata e paqe të shkurtra, stinë begatish e dimra vuajtjesh, murtaja dhe epidemi ideologjike dhe u përballëm me hordhi të shfarosjes, mbijetuam me perandoritë e mëdha, të Yllirëve, Hittitëve, Persëve, Maqedonasve, Romakëve e Bizantit, ishim pjesë e tyre, morëm dhe dhamë.

SHQIPONJA

Kulti i shqiponjës është mitik. Shqiponja nuk vritej, shihej si perendia e shpendëve, hyjnore. E adhuruara e Zeusit të gjithfuqishëm. Që kryente shërbimet midis qiellit dhe tokës, vetëm asaj i besohej. Shqiponja kishte një vend të veçantë mes yjeve. Ky mit ka të bëjë me pellazgët, me të cilët janë të lidhur ilirët, siç besohet nga shumë shkencëtarë. Prandaj dhe shpesh të huajt na quajnë, “Bij të Shqipes”! Shqiponja ishte emblemë dhe e Pirros së Epirit. Gjendet dhe te shteti i parë i Arbërit i viteve 1199-1216, duke krijuar një tradite që kulmoi me shtetin e Skënderbeut, ku Kastriotë e kishin dhe në stemën e tyre.

Arkeologët kanë zbuluar në hapësirat ilirike, në trojet e Shqipërisë së sotme shqiponja në gur, që datojnë në shekujt para Krishtit, si ato në tumat e Matit. Shqiponjat e gdhendura në dru nëpër djepe, në unaza, janë gjetur në zonën e Korçës, janë dhe në heraldikën arbëreshe, etj.

Po pse shqiponja është me dy koka në Flamur?

Përsëri na ndihmon miti. Zeusi lëshoi dy shqiponja, të cilat fluturuan njëra nga Lindja dhe tjetra nga Perëndimi. Atje ku do të takoheshin dy shqiponjat, do të ishte qendra e botës. Pra, dy kokat janë Orienti dhe Oksidenti, bashkime të të kundërtave, simbole të fuqisë, që mbajnë universin.

Dhe kur u nda perandoria e Romës, gjysma që mbeti Bizant, e bëri symbol shqiponjën me dy krerë, e mbajtën ilirët, më vonë dhe sllavët, perandoria Austro-Hungareze, etj.

Ngjyra e zezë përfaqëson tokën dhe vdekjen dhe pavdekësinë.

PO E KUQJA?

Është kozmogoni, lidhet me dritën biblike, shpjegojnë studiuesit. Drita është hallka ndërmjetëse mes Krijuesit dhe fillimeve të jetës

Ndërkaq, siç dihet shkencërisht, drita është valë, që me gjuhën e astronomisë quhet si “Udhëtimi i së Kuqes”, etj.

Edhe Yllirët, – ka studime që i shohin si popull biblik, – që lidhen me Hittitët, që pa Abrahami, një fis i njohur Pellazgo-Yllir, paraardhës të Dardanëve, të Kosovës së sotme. Simboli kryesor i Hittidëve është shqiponja me dy krerë. Dhe e kuqja shikohej si ngjyrë hyjnore, dritë dhe gjak i jetës.

SIMBOLI KUQ E ZI

I madhërishëm shfaqet në shekullin XV me Heroin Kombëtar Gjergj Kastrioti – Skënderbeun, atë Flamur ngriti Ai në 28 Nëntor 1443 në kështjellën e Krujës. Dhe 3 muaj më vonë, në 2 mars 1444 në Lezhë, në ditën e Kuvendit të principatave arbërore, në Beslidhjen e madhe, e njohën si Flamur të përbashkët të të gjithëve. Që Flamuri të përmblidhte Veri dhe Jug, mbi dy kokat e shqiponjës vunë një yll me 6 cepa, që ishte simbol dhe i Muzakajve ashtu si dhe i Balshajve, ai është Ylli i Betlehemit, simbol i Diellit, – shpjegojnë studiuesit.

E dëshmojnë dhe Marin Barleti te “Historia e Skënderbeut”, bashkëkohës i heroit, shkruar latinisht, që u bë libri më i lexuar në Europë, si dhe historianë të huaj, që Skënderbeu atë flamur kishte, kuq e zi, dhe po me atë luftëtarët e tij kaptuan detin Adriatik për të ndihmuar mbretin e Napolit, dolën në brigjet e Italisë, në Europë.

Me këtë Flamur Arbëria u bë atdhe dhe me të në ballë u mbrojt dhe u mbrujt, luftoi dhe të githa kryengritjen nën pushtimin e gjatë gati 5 shekullor u bënë me këtë flamur deri sa të shkohej në Lidhjen e dytë, atë të Prizrenit në 1878.

Mbret do ta quante Naim Frashëri Skënderbeun në poemën e tij dhe:

Zot’ i madh e i vërtetë!

Emri yt qoftë i lëvduar,

Të qofshim falë përjetë,

Mos qofshim teje mërguar! –

lutej. Nga dashuria për Zotin dhe atdheun. Që katolikët shqiptarë do ta kishin credo; për fe dhe atme! – Me këtë thirrje do të jepnin dhe jetën.

Me atë Flamur Shqipëria u bë muri mbrojtës i Europës, i qyteterimit Perëndimor. Ai është Flamuri i “Atletit të Krishtit”, Skënderbeut, pa të cilin, – do të thoshte një kongresmen amerikan, ndoshta dhe Amerika do të ishte ndryshe.

Kjo është Shqipëria e vërtetë dhe Flamuri i saj lavdimadh.

FLAMURIN DO TA RIZBULONTE

NJË RILINDAS MËRGIMTAR

Në shekujt e pushtimit Flamuri do të përndiqej, do ta mallkonin e do ta digjnin. Hiri i tij mbetej në kujtesën e Kombit. Dhe po harroj si ishte, ja ashtu si flakët…

Rilindasit risollën Skënderbeun, por po Flamurin?

Që në vitin e parë të shekullit XX, kur Shqipëria vuante ende nën perandorinë otomane, një djalë 26 vjeçar, Faik Konica, në mërgim, në Bruksel, do të pyeste në gazetën “Albania”, që e themeloi vetë: “A ka Shqipëria një Flamur Kombëtar? (“Albania”, 15 shtator 1901)

Dhe do të vazhdonte. Po ka, – do t’u thoshte atyre që e donin dhe nuk e donin Shqipërinë.

“…flamuri ynë, i cili është një nga më të ndershmit dhe më të lavduarit të botës, është pa dyshim edhe një nga më të vjetrit”, – do të shkruante. Dhe vlerësimet e tij do të mbeten më të mirët deri më sot.

“Flamuri përmbledh kujtimet e shkuara të një kombi në një gjuhë të pashkruar që munt t’a kuptojnë syri dhe zemra e çdo njeriu me ndjenja… Nuk janë kujtime goditjesh kundra fqinjve, nuk janë kujtime lakmirash edhe rrëmbimesh: Janë kujtime vetë-mbrojtje me mundime të palodhura dhe me trimërira të gjata e të forta… Nga kjo pikëpamje, munt të mburremi se Flamuri ynë… është dhe një nga më të drejtët”.

I ndershëm, i drejtë, i lavdëruar! Konica, themelues ynë “vatran”, na e bën flamurin me frymë, shpirt, që flet me gjuhën e pashkruar! Dhe do të shkruante poezinë e pare për Flamurin skënderbejan.

Dhe duhej ngritur prapë. Perandoria otomane, e përzënë nga Ballkani, kishte mbetur ende vetëm në Shqipëri.

Arbëreshi Terenc Toçi la Amerikën dhe erdhi në dheun amë. Drejton lëvizjen në malet e Shkodrës dhe në 1911 ngriti Flamurin në Mirditë dhe sipas marrëveshjes, priste të zbarkonte me ushtri i biri i Garibaldit, që bashkoi Italinë dhe me ndihmën e arbëreshëve, por u la vetëm, pa njohje dhe mbështetje ndërkombetare.

SHPALLJA

Duhej pritur dhe një vit që të vinte Plaku Ismail Qemali, me urtësinë e të parëve, me përvojën e një diplomati në perandori, me një dashuri të thellë për atdheun ashtu si Skënderbeu dhe po ashtu si ai me vështrim nga Europa Perëndimore. Dhe ai mbërriti në Vlorën e tij në vjeshtën e tretë të 1912-ës. U mblodhën aty nga të gjithë krahinat, edhe nga Kosova erdhën, me kuaj, në këmbë, përmes rreziqeve dhe pengesave. Karrocën e Hajredin Bej Cakranit, ku ishte futur kryeministri i ardhshëm. Ismail Qemali, e shtynin nëpër baltra besnikët e tij, teksa vendet fqinjë po rropateshin ta copëtonin Shqipërinë e mbetur nga Turqia.

S’kishte institucione e as ngrehina për to, as hotele. Nëpër shtëpitë e vlonjatëve kishin bujtuar, ku kishte zjarr dhe zemër. Po rrinin bashkë përfaqësuesit e krahinave, ministrat që do të emëroheshin, asambleja, senati, luftëtarët, malsorët, qehallarë, rojet, etj, etj. Por s’kishin as flamur që ta ngrinin, dëshmon Eqrem Bej Vlora në “Kujtimet” e tij. Veç në shtëpinë e tij kishte një, të vënë në një kornizë të bukur, të cilin ia kishte dhuruar solmenisht në Paris Don Aladro Kastrioti.

Ismail Qemali urdhëroi ta merrnin. Dhe e ngriti në ballkonin, ku po mbahej kongresi, më 28 Nëntor, po atë ditë që dhe Skënderbeu e kishte ngritur në Kruj:e dhe kështu Shqipëria u shpall shtet më vete. U lajmërua Stambolli për shkëputjen, Europën dhe të gjitha fuqitë e mëdha. Shqipëria u b:e m;e vete

Kur ngrihej Flamurin, “m’u dridhën duart, – shkruan në “Kujtimet” e tij Ismail Qemali, – …dhe m’u duk sikur shpirti i Heroit të pavdekshëm kaloi në ato çaste si një zjarr i shenjtë mbi kryet e popullit… Ja, pra ky është Flamuri ynë… – thirri i mallëngjyer ai, – dhe tani të gjithë bashkohuni si një trup i tërë dhe i pandarë, le të punojmë për ta mburuar, për ta përparuar e për ta qytetëruar si i ka hije Atdheut tonë të lirë…”. Në ato fjalë ishte shpallja dhe program, drejtimi si një testament. Plaku ribëri Shqipëri. Të rinjtë ta gëzonin dhe ta bënin të fortë e të denjë. Zv/Kryeministër u vu një katolik, Dom Nikollë Kacori. U ruajtën raportet mes feve, S’kishte rroga as për 10 ministat. Thuhej se paguante nga pasuria e tij një pinjoll i Cakrajve, i porsaemëruar zv/minister i financave. Murat Toptani, dhëndri i Naim Frashërit, u lexonte vjershat e tij, ulur kanapeve. Kur pas ca ditësh shpërthyen batare armësh, që s’pushonin, të fusnin frikën. Mijëra gjuhë flakes çanin terrin, shkruan Eqrem Bej Vlora. Ngjante si luftë, sikur na kishin sulmuar. Ç’të qe? Turmat qëllonin në ajër se kishin marrë vesh nga telegramet që kishin ardhur nga Vjena dhe Parisi që Konfrenca e Ambasadorëve në parim e kishte miratuar “Pavarësinë e Shqipërisë”. Ishin shkrehur deri në 50 000 fishekë, një harbim fishekzjarresh sa gazmor, po dhe marrok, vzhdon Eqrem Bej Vlora. Ismail Qemalit nuk i pëlqeu, se loja, tha, mbaron ashtu siç fillon. Ai donte punën, veprat.

Ndërkaq nga Rumania erdhi Himni i Flamurit, melodisë së njohur Asdreni i përshtati fjalët. U pëlqye dhe u këndua aq shumë sa nuk u zëvendësua dot me asgjë tjetër. Njëra nga strofat në kohën e komunizmit, jo vetëm që nuk këndohej, por do të hiqej dhe nga botimet:

Se Zoti vetë e tha me gojë Se kombet shuhen përmbi dhé, Por Shqipëria do të rrojë, Për të, për të luftojmë ne.

I çuditshëm ky komunikim i shqiptarëve me Zotin kështu. Shkrimtari Ismail Kadare do t’i kishte një kapitull, pikërisht kësaj strofe, në sprovën e tij “Mosmarrëveshja”. Shqipëria kishte vonesa, që ktheheshin në ankth dhe ftohtësi në pritjet e vendeve të tjera. Fqinjët ballkanikë mezi ç’prisnin ta copëtonin. Edhe Italia përballë. Në 1913 Flamuri kombëtar është prapë në rrezik. Në Shkodër futen malazestë, bie kalaja, por, për fat, ndërhyjnë ushtritë e Fuqive të Mëdha, prapset pushtuesi dhe At’ Gjergj Fishta ngre Flamurin mbi kambanoren e kishës së françeskanëve në Natën e Shnandout, teksa nga portat dalin fëmijët dhe këndojnë vargjet që kishte shkruar ai:

Porsi fleta e Ejllit t’ Zotit

Po rrehë Flamuri i Shqypnis,

E thrret t’ bijt e Kastrijotit

Me mbledhë tok nder çetë t’ ushtris.

Flamuri si flatra e ëngjëllit. Mahnitës ky imazh. Dhe sa kushtrimtar.

Lufta Ballkanike shton kaosin dhe hanxharët ishin ngritur lart për ndarje. Por nga përtej oqeanit vjen shpëtimi. Se Zoti vetë e kishte thënë me gojë. Shtetet e Bashkuara të Amerikës i dalin në krah Shqipërisë së vogël. Presidenti Woodrow Wilson, që i ftoi zgjedhjet presidenciale tre javë para se Shqipëria të shpallte Pavarsinë, i refuzoi planet për ndarjen e Shqipërsisë dhe parashtroi parimin e vetëvendosjes së popujve, qofshin dhe të vegjël. Dhe që kufijtë nuk mundet të caktoeshin më mbi bazat e politikës së fuqive të mëdha. Shqipëria shpëtoi. Kongresistët në Kongresin e Lushnjës në 1920 arritën pavarsisnë e dytë të Shqipërisë. Në jakat e tyre kishte nga një flamur të vogël të kuq. Roli i SHBA kishte qenë vendimtar. Te Presidenti Wilson ndikoi shumë dhe diaspora shqiptare, udhëheqësit e saj, Konica dhe Noli, kontakti me shqiptaro-amerikanët. Sot në Tiranë është një shesh që mban emrin e Presidentit shpëtimtar, Wilson, me shtatoren e tij në mes.

ADHURIMI

Shqiptarët gjithnjë e më shumë po ndjeheshin më të lidhur, më me ndërgjegje e më me përgjegjësi, me Flamurin, me më qytetari.. Dhe me dashuri patejtër. Ne ndoshta jemi i vetmi popull që u vëmë fëmijëve emrin Flamur. Madje dhe në gjininë femërore, Flamure.

Nuk ka flamur pa gruan. S’ka Skënderbe pa Donikën e tij. Duart e zonjës Marigo Posio, që qepën dhe qendisën Flamurin në ditët e shpalljes së Pavarësisë në Vlorë, vazhdojnë të qëndisin përsëri flamuj të tjerë me rreze drite.

Mamatë u mësojnë fëmijëve të vizatojnë dhe ja, midis fletëve shfaqet e kuqja e Flamurit. Atë të kuqe që piktori shqiptar, Onufri, e bëri të famshme në botë me ikonat e tij. Dhe pasi mësojnë vjersha për mamin, babin, (e jo për prindin nr. 1 e prindin nr. 2), fëmijët recitojnë vargje për lodrat, gëzimet e tyre, patjetër dhe për atdheun dhe Flamurin. Dhe unë, i vogël, ndër gjërat e para që kam shkruar, mbaj mend, është dhe kjo: O Flamur i Shqipërisë,/ Që valvitesh kaq krenar,/ Të ndez era e lirisë/ si zjarr….

Kur flasim për Flamurin tonë, bëhemi më familjarë. Edhe im atë kishte poezi për Flamurin. Në flakë si flakë/E shenjtë flak’rove… – shkruante.

I rritur do të mësoja se fjala flamur ka lidhje vërtet me zjarrin. Gjuha shqipe zgjodhi ta marrë këtë fjalë nga latinishtja “flammula”, (është dhe në greqishten e re φλάμμουλον), se vokacioni shqiptar gjithmonë ka qene dhe mbetet Perëndimor. Pra, rrënja e fjalës flamur është flaka, Fjamuri i Arbërit, thoshte poeti i madh arbëresh De Rada. Ai zjarr, rreth të cilit mblidheshin dikur luftëtarët e përbetoheshin, ato flakë u bënë flamur.

Flamuri i shqiptarëve është i zjarrtë me flatra shqiponje.

QË TË VAZHDOJMË ECURINË

po në kohën e Mbretit Zog si u ndje Flamuri Kombëtar, që, siç shkruanin të huajt, kishte një zog në mesin e vet, shqiponjën dykrenore. Mbi to u vendos përkrenarja e Skënderbeut, e trashëguar nga Pirroja i madh. Dhe u bënë përpjekje për të ndërruar dhe Himnit e Flamurit. Në Jurinë e konkursit ishin At’ Gjergj Fishta, Mit’hat Frashëri e personalitete të tjera dhe fitues nxorën një të ri, Beqir Çela, nga Karbunara e Lushnjës. Himnin e ri ai e fillonte: O Flamur, Yll i Lirisë… Ishte i shkollës së Fultzit, Amerikën e shikonte si vendin e shpëtimit. E pushkatuan fitimtarët komuniste, në vitin 1947.

Një vit më vonë pushkatuan dhe Baba Ali Tomorin, poet, një libër me poezi i tij mban titullin “Flamurit shqiptar”.

Flamur! Ja ku bëhet beja! Mblidhe, mblidhe popullsinë Përparo! Zgjero Shqipërinë mer Kosovë, Çamërine! Të ndih Zoti në beteja.

Edhe djemtë e Ismail Qemalit u keqtrajtuan nga regjimi. Njëri iku në Maqedoninë Veriut, – e Jugut për ne, shqiptarët, – në Strugë me gjithë sëndyqin me dokumenta të Pavarësisë, tjetrin e burgosën.

Lëvizje dhe rebelime dhe demonstra me Flamur bëheshin herë pas here dhe në Kosovën e pushtuar. Shpesh forcat policore gdhiheshin duke gjetur të ngritur qyteteve gjatë natës Flamurin shqiptar. Sikur mbinte vetvetiu.

Sinteza më e fuqishme për Flamurin, i cili është vetë sintezë e historisë së Kombit, u arrit nga imzot Fan Noli, një himn si me ritëm trumpetash, si një marrshim krenar drejt ardhmërisë: O Flamur gjak, o flamur shkabë,

O vënd e vatr’ o nën’ e babë,

Lagur me lot, djegur me flagë,

Flamur i kuq, flamur i zi.

Flamur që lint Shën Kostandinin,

Pajton Islamn’ e Krishtërimin,

Çpall midis feve vllazërimin,

Flamur bujar për Njerëzi.

Ashtu si gjatë pushtimit fashist, që Flamurit Kombëtar i shtuan dy spatat e Liktorit, që dukej sikur kërcënonin dy kokat e shqiponjave, ndërkq nazistët pas tyre i hoqën, komunistët, me të marrë pushtetin, vendosën yllin bolshevik.

Kur të burgosurit politikë u ngritën në Spaç në revoltën që tundi së brendshmi themelet e diktaturës, në 1973, ata ngritën në mes të kampit, brenda telave me gjëmba, Flamurin pa yllin komunist. Po ku e gjetën? Një këmishë të bardhë e ngjyen me gjakun e tyre dhe piktori i burgosur bëri shqiponjën. E ngritën lart duke kënduar himnin me lot në sy. Katër të burgosur i pushkatuan dhe ridënuan dhjetra të tjerë, por dhe vetë burgun.

Dhe do të vinte dita që të hiqej ylli politik i komunizmit nga Flamuri shqiptar. Shqipëria do të bëhej demokratike, pluraliste dhe do të hapej drejt botës së lirë. Shqiptarët po iknin për një jetë më të mirë me ëndrra për të ardhmen e fëmijëve. Në gjak mbartnin Flamurin dhe festat për të bashkarisht, me këngë e valle shqiptare dhe fjalën shqip. 28 Nëntori kishte marë forcën e një ditë të bekuar dy herë. Prej saj buron forcë dhe shpresë.

VALËVITJE NË KOSOVË

Kosova donte ringjallen e saj.

Në 28 Nëntor 1997 shpallet se është krijuar Ushtria Çirimtare e Kosovës. Lajmin e UÇK-së e dhanë tre luftëtarë me uniformë dhe të armatosur e me maska në fshatin Laushë, gjatë varrimi të një mësuesi hero.

U bë me miratim të Komandantit Adem Jashari. Kështu nisi lufta e organizuar për liri kundër pushtuesit.

Dhe po në 28 Nëntor në Kosovë kishte lindur legjenda Adem Jashari, në 1955 në Prekaz. Bëri një dimër i acartë atë vit, por më keq se dimri ishte dhuna policore e regjimit serb ndaj shqiptarëve. Dhe do të ndërhynin forcat e NATO-s dhe SHBA në këtë betejë, jo vetëm çlirimtare, por dhe morale, mbrohej një popull nga eksodi masiv si në Bibël. Pas bombardimeve të Beogradit, Kosova u shpall Republikë më vete.

Shqipëria u fut në NATO dhe Flamuri i saj është bashkë me flamujt e forcave Perëndimore euroatlantike, me demokracitë më të përparuara.

Shqipëria dhe Kosova, dy shtete shqiptare të vegjël në Ballkan, por me histori të lashtë, kanë gjetur te Shtete Bashkuara të Amerikës së madhe aleatin jetik, mbrojtësin dhe mbështetësin.

Prandaj dhe shqiptarët e mbajnë Flamurin e tyre pranë atij të Amerikës, në shtëpi dhe punë dhe festa. Lartësohet në çdo 28 Nëntor në të gjitha trojet tona e kudo ku ka shqiptarë nëpër botë. Është si zjarri i vatrës që na mbledh. Flakët bëhen dritë. Më bukur se gjithkund ato shkëlqejnë atje ku jemi, bashkë…

Edhe sa të tjerë???

by

Sokol Paja/

Njeriut më të pushtetshëm në Shqipëri pas kryeministrit Rama, ministrja e energjisë e infrastrukturës dhe zv.kryeministre Belinda Balluku pezullohet nga detyra dhe bllokohet të mos dalë nga Shqipëria. Të gjithë bashkëpunëtorët e saj në arrest në burg dhe arrest shtëpie. SPAK i dha tjetër goditje qeverisë antishqiptare që vjedh, shpërdoron e varfëron pa mëshirë Shqipërinë e shqiptarët. Skandale të pa imagjinueshme, të vazhdueshme dhe të papranueshme që gëlltiten prej shqiptarëve pa reagim, pa lëvizje, pa shkundje, pa tronditje. Të heshtësh përballë të keqes është ofezë për civilizimin dhe qytetnimin. Kjo bandë qeveritare e turpshme, e ndyrë dhe e neveritshme i ka bërë Shqipërisë dëme të pa llogaritshme. Banda e babëzitur e Ballukut që grabiti rrugë, ura, tunele, parqe voltaike e porte desh hëngri dhe Aeroportin e Behgjet Pacollit. Një babëzi e frikshme, e tmerrshme e neveritshme..

Me turp dhe krenari qeveria Rama rri në detyrë kur ligjërisht dhe moralisht ka rënë në sytë e ligjit, në sytë e botës, në sytë e shqiptarëve dhe të ndërkombëtarëve. Të gjithë duhet të jenë pas hekurave. Qeveria sot është një ngrehinë mafioze që vjedh, grabit e shpërdoron paratë e shqiptarëve. Një hajdutëri e neveritshme, e frikshme, e turpshme, e paparë dhe e padëgjuar në 113 vite histori të shtetit shqiptar. Banda me emrin “qeveri” që grabit e plaçkit shtetin ka shembur Republikën dhe shkatërruar ekonominë dhe të ardhmen e shqiptarëve. Qindra milionë euro të grabitura nga banda e qeverisë në një kohë kur njerëzit vdesin çdo ditë pa ilaçe. Dhjetëra tendëra në infrastrukturë të paracaktuar kur shqiptarët në periferi qëndrojnë të izoluar.

Edhe sa zv.kryeministra, ministra, zv.ministra, deputetë, bashkiakë, drejtorë, oficerë, gangsterë, sa e sa të tjerë nga qeverisja e korruptuar e kryeministrit Rama, besnikë e benjaminë të tij, duhet të burgosen që Rama të shporret bashkë me shpurën e tij të korruptuar e të shpartalluar? Edhe sa skandale qeveritare duhet të ndodhin që shqiptarët të zgjohen nga gjumi për të përzënë përgjithmonë një parti-shtet, një sistem të kalbur, një filozofi të shpifur, një frymë kanceroze, një mekanizëm të rrënuar e të neveritshëm që vjedh shqiptarët brutalisht prej 12 vitesh?

Korrupsioni galopant në çdo qelizë shtetërore, klientelizmi dhe partitizmi mbi çdo vlerë, meritë e talent, kontrolli, presioni dhe shantazhi i drejtësisë dhe institucioneve të pavarura, pasiguria e jetës, pronës e biznesit, kapja totale e shtetit, varfërimi i qytetarëve, shpopullimi etj etj janë kauza që shqiptarët dhe mërgimtarët duhet të ngrihen në protesta të forta e të pandalshme deri në rrëzimin e qeverisë së hajdutëve, kriminelëve, kusarëve e tradhëtarëve.

Si pasojë e presionit, kontrollit, kapjes e represionit shoqëria shqiptare është mpirë, është paralizuar, shoqëria civile, mediat dhe intelektualët vazhdojnë dhe mbrojnë hajdutët me pushtet. Një dramë surreale. Këto janë ditë të tmerrshme për kombin dhe shtetin. Thirrja sot është për shqiptarët e të gjitha partive dhe interesave, mërgimtarë e atdhetarë e çdokujt që i vlon gjaku shqiptar në vena duhet të bashkohet për të shpëtuar Shqipërinë. Hajdutët gjakpirës po e degdisin në greminë pa kthim atdheun. Hajdutët, plaçkitësit dhe tradhëtarët na lanë pa shtet, pa dinjitet, pa atdhe. Ngrihuni e bashkohuni o shqiptarë, sot, nesër do të jetë tepër vonë. Shqipëria ka nevojë të dalë nga ky makth, ankth, mallkim komunist dhe gjakderdhje ekonomike dhe demografike. Shqipëri, paç mbrojtjen dhe bekimin e Zotit, derisa të zgjohen shqiptarët…

ONOMASTIKA SHQIPE NË PRIZMIN E STUDIMEVE TË PROFESOR IDRIZ AJETIT

by

Prof. dr. Bahtijar Kryeziu/

Rëndësia e studimit të problemeve në fushën e onomastikës, ishte dhe mbetet temë e pakapërcyeshme dhe me shumë interes për shkencat albanologjike, si dikur, ashtu dhe sot e nesër, jo vetëm nga studiuesit e huaj, siç ishte dikur (më tepër për interesa të tyre), po sidomos nga studiuesit tanë, për zbardhjen e të vërtetës shkencore për popullin dhe vatanin tonë.

Fakti i zbulimeve të vendeve të ndryshme në tërthoret tona edhe këtë vit (2023), siç ishte rasti i zbulimit të moshës së madhe mbi 8500 vjet të fshatit Lin, afër qytetit të Pogradecit, të më të vjetrit në Europë; zbulimi në Ulpianë i mozaikut të kishës së Justinianit me mbishkrimin DARDANIA etj., pos atyre që tanimë janë vërtetuar se janë shqip e të shqipes, si: Shtip nga Astibo, Sharr nga Scardus, Shkodra nga Scodra, Shkupi nga Scupi, Nish nga Naissus etj., vetëm sa na e plot mendjen edhe më tepër, se studiuesit tanë kanë pasur të drejtë dhe arsye të forta që të merren me studime në këtë fushë, siç ishin te ne, ndër të parët, Profesor Eqrem Çabej në shtetin amë dhe profesor Idriz Ajeti, këndej kufiri, e që shumë onoma të të cilit i kemi bërë objekt studimi në këtë punim.

Veprimtaria shkencore e profesor Idriz Ajetit kap një gamë të gjerë çështjesh: nga fusha e historisë së gjuhës, e dialektologjisë, e etimologjisë, e ballkanistikës, e onomastikës mesjetare dhe të mëvonshme, e kontakteve të shqipes me gjuhët fqinje, e njësimit të gjuhës letrare, e normimit të shqipes dhe të kulturës së gjuhës etj. Por nga e tërë kjo punë e madhe e këtij kolosi, ne këtë radhë po veçojmë studimet e profesor Ajetit në fushën e onomastikës, të kësaj disipline mjaft komplekse të gjuhësisë, e cila tek ne zuri të bëhet objekt studimi që nga vitet e 60-ta të shekullit të kaluar, për dallim nga të huajt, të cilët, pikërisht në mungesë të studiuesve tanë, shfrytëzuan onomastikën edhe për interesa të tyre e në dëm tonin (fjala është sidomos për ata sllavë), që përmes “objektivitetit shkencor” të studimit dhe shpjegimit të onomave të ndryshme (si fosile të paleontologjisë njerëzore) të Ilirikut të dikurshëm, të Kosovës së sotme dhe të tërthoreve të tjera të gjeografisë shqiptare, të caktojnë, jo vetëm fatin por edhe “shtëpinë tjetër” të shqiptarëve.

Se ç’rëndësi ka kjo disiplinë shkencore shumëdimensionale (toponimi, antroponimi, patronimi, oronimi, hidronimi, bionimi (zoonimi dhe fitonimi), odonimi (emërtimet e rrugëve, të shesheve e autostradave) etj., po zëmë në gojë një mendim të akademik Gjovalin Shkurtajt, i cili, për rëndësinë e saj, thekson: “Onomastika ka qenë gur themeli e lëndë e parë me rëndësi parësore në të gjitha hulumtimet e shqyrtimet historiko-gjuhësore rreth iliro-shqiptarëve, së pari, për albanologët e huaj, pastaj (në hullinë e tyre e me përmasa përherë e më të gjera) edhe për studiuesit shqiptarë”. Andaj, jo rastësisht, onomastika ka tërhequr interesimin edhe të prof. Ajetit, duke qenë i bindur se kjo disiplinë ka qenë dhe mbetet “një nga argumentet themelore ku mbështetet teza e autoktonisë së popullit shqiptar, e cila ka si korolar pranimin e burimit të shqipes nga ilirishtja jugore. Këtë tezë, të përfaqësuar … nga prof. E. Çabejt, do ta mbështesë edhe I. Ajeti duke nxjerrë në pah argumente që flasin në të mirë të saj e duke provuar se pohimeve kundër kësaj teze u mungon mbështetja qoftë historike, qoftë gjuhësore” – thotë profesori tjetër nga Tirana, profesor Emil Lafe. Kështu që, jo pa të drejtë mund të themi se “onomastikës shqiptare i kanë kushtuar rreshta të shumtë dy mjeshtrit e mëdhenj të historisë së gjuhës shqipe: i ndjeri prof. Eqrem Çabej në Tiranë…, dhe prof. Idriz Ajeti në Prishtinë…”. E thotë parimi i vjetër i të gjitha shkencave: “Themeluesit vijnë në fillim, përfituesit vijnë më mbas”, pa mohuar këtu, sigurisht, edhe ndihmëtarët e tjerë të kësaj fushe, siç janë: Mahir Domi, Androkli Kostallari, Kolë Luka, Palok Daka, Emil Lafe, Gjovalin Shkurtaj, Seit Mansaku, Rexhep Ismajli, Çlirim Bidollari, Skënder Gashi, Rexhep Doçi, Qemal Murati, Begzad Baliu, autori i këtyre rreshtave dhe shumë të tjerë.

Akademiku ynë, shpeshherë i kreshpëruar, ngrihej si Gjergj Elez Alija kundër atyre bajlozëve, për ta mbrojtur gjuhën shqipe si shenjë kombi, për të treguar fillimet e saj, për të mbrojtur gurët e sinorëve të vatanit tonë aty ku e kishin vendin denbabaden, e jo të shkuljes së atyre gurëve e të korrigjimit të mezhdave të shqiptaro-iliro-pekllazgëve, për t’ju bërë qejfin karpatxjinjve. Pikërisht onomastika ishte dhe mbetet ajo disiplinë shkencore e cila dokumenton të vërtetën shkencore të çdo populli, përkatësisht autoktoninë dhe kufijtë e shtrirjes së tij, në kohë dhe hapësirë, si dje ashtu dhe sot.

Në kohën kur po dalin të dhëna të reja shkencore, si dëshmi se shqipja është ndër 3 gjuhët më të vjetra të kontinentit tonë (e një moshe më të madhe se 6000 vjet); zbulimi i toponimit më të vjetër në Europë (siç po thuhet për fshatin Lin buzë liqenit të Ohrit, afër qytetit të Pogradecit); zbulimi në Ulpianë i mozaikut të kishës së Justinianit me mbishkrimin Dardania etj., vetëm sa dëshmohet edhe më tepër autoktonia e shqiptarëve në këto troje e më gjerë, të cilit problem i kanë mëshuar studiuesit tanë me përgatitje e dije të lartë, të cilëve ua kanë pasur lakmi edhe studiuesit më në zë evropianë e përtej tyre.

Në këtë rrafsh, Akademik Idriz Ajeti, përmes një vargu çështjesh gjer vonë edhe të diskutueshme: historike, antropo-gjeografike e sidomos gjuhësore, për shumë toponime, patronime e antroponime, mbështetur në metoda të rrepta dhe objektive shkencore, me prova të pakundërshtueshme tregon të vërtetën dhe lashtësinë “e popullit tonë dhe të gjuhës së tij në trojet e veta që i banon sot e ku ka banuar dikur, së paku që nga antikiteti”. Po t’i sjellësh në mend toponimet mesjetare të Malit të Zi, Bosnjë e Hecegovinës dhe të Kosovës, si: Pantalesh, Barzan (Bardhan), Bankeq (nga ban+keq), Butidosi (Bytydosi nga një emër vëllazërie – bythëdosë), Lazorci të rrethit të Kuçit; ose edhe Leshkoviqi, Vjedushi, Bardiqi, Kuçi (një fshat me këtë emër përmendet edhe në lindje të Vlorës, që lidhet me fjalën kuq – i kuq, lat. cucceus, e që prof. Idrizi, duke e prekur edhe një herë këtë thotë se më shumë ka të ngjarë të lidhet me apelativin kuç – “vorbë, kuth” i ngulitur në një vend, që i përgjigjet vorbës e vorbëtinës, se sa me apelativin i kuq), e që sipas nesh, nuk përjashtohet mundësia as e prejardhjes së Kuçit, si nahije që ishte, nga një emër vetjak i fisit të madh shqiptar Kuçi, i shtrirë në disa tërthore: Kuçi (Berat), Kuçi (Thesprotia), Kuçi (Vlorë), Kuçi si patronim në Kosovë, si mbiemër “Petrus Kuç” pranë Tuzit etj.; pastaj disa toponime të nahijes së Kelmendit, si Liqeni, Shpaja me katundet: Gjonoviq, Leshkoviq, Kolemade (Golëmadhe – gojëmadhi); Keqi, Shpihja, Bukmir (Bukëmirë), Rogami, Bushat (analog me Nënshat te Shkodra) në nahijet e Hotit dhe të Piperit; komuna Burmazoviq (Burmaza – burrë i madh); fshati Butmir – Budmir/e (nga shqip botë e mirë) në fushën e Sarajevës; Ligatiqi, Ligate e të tjera, të pranuara, të sqaruara e të shpjeguara drejt e mirë nga profesor Idrizi, përmes ligjeve fonetike historike të shqipes, na dalin të gjakut e të mishit të shqipes. Madje për dy emrat e fundit (Ligatiqi dhe Ligate), profesori ynë, nuk pajtohet as me Lirak Dodbibën, i cili këtu shihte një “i lig” si bazë, duke u mbështetur në cilësinë e vendit, kurse profesor Idrizi këto i shpjegon me të drejtë nga një bazë lag (tokë e lagët) + sufiksi i vjetër i shqipes –atë: lagatë > lëgatë > ligatë.

Profesor Ajeti, në punën e tij shkencore e kishte parim: studimin e dokumenteve, përfshirë: gjurmimin, qëmtimin, mbledhjen, analizën dhe më në fund botimin e rezultateve, duke marrë në sy karakteristikat e jashtme dhe të brendshme të të dhënave, por edhe duke dhënë vlerësimet për to. Kështu që, në bazë të të dhënave të siguruara, ai pohon se edhe emrat: Tanush, Gjin, Progor, Bukur, Shin, Vitan, Gal, Lesh, Gjon, Tole, Lekë, Kolë, Pepa, Gegë, Bardo, Gjec, Kolsh, Bushat, Lulo, Mazarak, Pal, Dukë etj., nuk kanë prejardhje sllave e që, pothuaj, të gjithë janë emra shqiptarë. Kësisoj, ndër të tjera thekson profesor Ajeti, nuk kanë mbështetje shkencore dhe bien poshtë pohimet e disa historianëve borgjezë, se gjoja shqiptarët erdhën në Kosovë nga fundi i shek. XVII dhe fillimi i shekullit XVIII, pasi që prej këndej u shpërngul elementi serb. Madje, duke ju referuar pikës 6, njërës nga dymbëdhjetë pikat e Veigandit, se “po të kishin banuar shqiptarët gjithmonë ku banojnë sot, emrat e vendeve që dihen prej kohës së vjetër, duhej të kishin pësuar edhe ata zhvillimet fonetike të shqipes”, profesor Ajeti, pikërisht duke u mbështetur te ato toponime antike, më bindshëm se kudo tjetër, gjen shpjegimin e tyre vetëm me anë të shqipes, siç kanë thënë edhe dijetarë të tjerë, si Jokli, Çabej etj.

Këtu do të përmendim vetëm disa topikë, tanimë të pranuar shkencërisht, si: Naissus – Nish; Scardus – Sharr, Scupi – Shkup; Astibos – Shtip; Scodra – Shkodër; Lissus – Lesh (Lezhë).; Drivastum – Drisht; Dyrrachium – Durrës; Drinus – Dri-Drin; Barbanna – Buenë; Mathis – Mat; Isamnus – Ishmi etj., ose edhe topoleksemën Rogami (që gjendet në truallin e Shqipërisë Veriore si dhe në trevat e Malit të Zi), që është një formim sekondar i përftuar relativisht vonë me zgjerim sufiksal rogë + ame, formuar nga fjala shqipe rog(ë) “vend në mal, i mbuluar me bar dhe pa drurë, rrah” – siç shprehej edhe dijetari ynë i shquar profesor Eqrem Çabej.

Një papajtueshmëri profesor Ajeti shpërfaq edhe për qytetin bregdetar Vlonë – Vlorë, që sipas tij, është një formë toponimike që ka rrjedhur pas ligjeve fonetike të shqipes e jo sipas një trajte sllave (Aulon), siç e mendojnë Veigandi, I. Popoviqi e ndonjë studiues tjetër. Praninë e shqiptarëve në viset e tyre të banimit, gjithnjë sipas profesor Idrizit, e dëshmojnë edhe emërtimet: Shkumbin, Qafa e Prushit (nga Pirustae, Perustae); emri i qytetit të Ulqinit (nga një emër i lashtë Oulkinion) etj.

Profesor Idriz Ajeti, me erudicionin që e karakterizonte, me punën sistematike dhe të kujdesshme, me interpretimet e sakta gjuhësore, me metodat më rigoroze shkencore dhe gjykimet e mprehta prej dijetari të rrallë, i është rrekur edhe një numri toponimesh me prejardhje shqiptare, ku dje ka jetuar ose jeton edhe sot ky popull, si: toponimi Dushka (te Sibovci, të cilin G. Elezoviqi e sheh me luhatje si fjalë shqipe, për të cilën profesor Ajeti thotë se është emërtim me prejardhje nga gjuha jonë: nga dushk që rrjedh nga një trajtë e hershme *durshk); ashtu si edhe Kudrina – shënuar te Fjalori i G. Elezoviqit (fshat në Drenicë – nga shqip kodër, kodrinë); fshati Plepishtë (po te Fjalori… – nga fjala shqipe plep + sufiksi i vjetër i serbishtes –ishte); Troja – trualli, afër fshatit Svinjar (Frashër), që vjen nga fjala e shqipes truall, pl. troje; Brinje (Brinjë, emër katundi në mes të Tivarit dhe të Ulqinit) – fjalë e mbarë gjuhës, që nuk mund të ndahet nga pjesa anatomike bri-ni : bri-ri. Sipas dijetarit tonë edhe toponimet Kunje, katund mes Tivari e Ulqini, i pranishëm edhe në vise të tjera, duhet parë nga fjala shqipe kunj, ashtu si edhe emërvendet Shtek, Shteke (Šteci), Zashtek etj., që lidhen me rrënjorin e gjuhës sonë: shteg, shtek, përveç te toponimi Zashtek ku ndeshim edhe parafjalën za- parafjalë sllave.

Edhe toponimet Suka (kodër në kufi të Zagaraçit dhe të Bjelopaviliçeves; Sukeza (shqip Sukëza) lagje në Zagaraçin e Poshtëm janë fjalë me prejardhje shqipe: nga çukë, ashtu sikurse edhe Firza që do kërkuar te fjala e shqipes Firza (fier, fir); pastaj toponimi Guraja në fshatin Zhilivodë, të cilin toponim, që më parë edhe G. Elezoviqi e kishte paraqitur të shqipes, të cilin mendim e përkrah edhe profesor Idrizi, ose edhe emrat e fshatrave: Lopari (nga shqip lopë), Fundena (nga fund + prapashtesa e shumësit (e)na), i pari në rrethin e Kuqit, kurse i dyti te Drivasi (Drishti) etj. Me etimologji shqipe dalin edhe toponimet e Krajës: Briska (nga shqip brisk), Livare (nga shqip livare, katarakt, ujëvare), emri i paralagjes Gurza (nga fjala shqipe gūr + sufiksi –za, që ka karakter zvogëlues si edhe te shumë fjalë të tjera), ndërkaq toponimin Ombla, të cilin disa gjuhëtarë, ndër ta edhe profesor Çabej, e kishin shpjeguar nga fjala shqipe ãmbël, profesor Idrizi, për hir të së vërtetës, e sheh të etimonit sllav: ãblŭ, që do të thotë burim.

Po edhe patronimet e antroponimet: Šoći (shqip Shoqi), emër vëllazërie i fisit të Lubotinës; Zogović në Mal të Zi (nga shqip zog); Zotović në Hercegovinë (nga zot); Zonjići (nga shqip zonjë, geg. zojë); pastaj Burmaz/ović (shqip burrë i madh), Lekić (Lekë), Perendija (shq. perëndi): Prentaš, Prentino, Prentići, Prentovići (nga Prend, nganjëherë edhe Prenk); emrat etnikë të këtij krahu: Đin (Gjin), Đonovići (nga Gjon); Bridje, Bridjaši (nga forma e shumësit breg – huazim nga serbokroatishtja) etj., dëshmojnë për elementin mjaft të vjetër shqiptar në këto anë. Këto shpjegime të profesor Ajtit sikur dëshmojnë se ai e tumirte një shprehje të akademik Shaban Demirajt, se “njeriu duhet të flasë e të shkruajë me mend në kokë dhe këmbë në tokë”.

Gjurmë tona dhe thërrmija gjuhësore me origjinë shqiptare, thotë profesor Idrizi, vërtetohen edhe nga burime historike, si te këta emra të vjetër vëllazërie të Zetës: Mataguzhët te Podgorica (1335) e te Mahina Bregdetare (1435), Malonshiqët (Malonsi) në Luginën e lumit Zeta, por megjithëkëtë profesori e pranon se ka edhe një numër emrash të krishterë të përbashkët për të dy grupet etnike, si: Nikola, Andreja, Lazar, Gjorgj, Stepan, Dimitër, Petër, Mihal etj., të cilët vështirë dallohen sipas përkatësisë së tyre, ose ka edhe raste “ku prindërit mbajnë përzierje emrash shqiptarë, kurse bijtë dhe vëllezërit kanë emra karakteristikë serbë.

I prirë kurdoherë nga e vërteta shkencore, profesor Idriz Ajeti nuk bën përpjekje që çdo emërtim dhe me çdo kusht ta paraqesë me etimologji të shqipes. Le të përmendim, sa për ilustrim, vetëm disa emra “relativisht të rinj – nga periudha e mesjetës të cilët profesori i sheh të etimonit kryesisht sllav, si: Prizreni, Prishtina, Peć – Pejë”; sish me prejardhje latine: Zhur – Zhuroviq (1367) në Mal të Zi ose katundi Shur, Zhur, një fshat te Prizreni, i cili duhet të lidhet me këtë të parin; Bjeshkët e Nemuna (oronim me dy emra: i pari shqip, tjetri serbisht – Prokletije); pastaj toponimi Bajgorë (fshat në Krahinën e Shalës te Mitrovica, i formuar si kompozitë, nga dy emra gjuhësh të ndryshme me të njëjtin kuptim: turq. bayir “mal, rrafshnaltë, breg, kodër” dhe serb. gora, po me kuptimin “mal, malësi, pyll”, nga i cili topik kemi edhe patronimin Bajgora, të cilën onomë profesor Çabej e sheh te baza e fjalës bajgë (balëgë) me sufiksin pronor –or, -ore. Ne besojmë se këto toponime janë si rezultat i një jete në kontakte shekullore me popujt e ndryshëm të Gadishullit Ballkanik, e që kjo fqinjësi ka krijuar bashkëpërkime, përngjasime, barazime dhe zhvillime paralele edhe në onomastikë.

Nuk janë të rralla rastet kur prof. I. Ajeti, në trajtimin e çështjeve nga fusha e onomastikës, del edhe jashtë orbitës mbarëshqiptare, duke shprehur kozmopolitizmin e tij në hetimin, shpjegimin ose edhe në mbështetjen e disa mendimeve të drejta, pavarësisht përkatësinë e studiuesit, siç është rasti në përkrahjen që i bën Pavle Iviqit për shtrirjen e elementit etnik sllav edhe jashtë Ballkanit: të një Bistrice, të një Rudniku; të një Lipovice edhe në Gjermani; duke e lidhur emrin e qytetit Graz të Austrisë me një Gradac (sllav); ashtu si i ka parë Iviqi edhe disa toponime të Rumanisë me etimologji sllave, si: Bistrica, Crasna, Lipova; toponimet sllave në Hungari: Budin e Peshta, Peçuj, Velika Kanizha, Estergon, Dombovar, Solnik, Vesprem, Çongrad etj.; ose edhe disa të tjera në Greqi, për të cilat profesor Idrizi thotë se po të përjashtohet greqishtja, në vështrim vjen vetëm prejardhja shqipe e tyre, si: Gardhiqi, Kriekuqi, Hundëkuqi etj. Mbështetur në këto të dhëna, na duket se profesor Ajeti, nuk kishte qëndrim prej “puristi” për ndryshimin e emërtimeve të huaja në Kosovë, pavarësisht prejardhjen e tyre. Në studimet e tij, parim kryesor kishte objektivitetin shkencor të dëshmuar edhe në veprën e tij “Për të vërtetën shkencore”.

Por, a vlente ky kriter e parim edhe për kuazi-shkencëtarët sllavë të sojit të Selishqevit, Veigandit, Skokut, Ivan Popoviqit, Atanasije Urosheviqit e të tjerëve studiues të këtij kalibri? Ndoshta dhe po, po të mos ishte në radhë të parë, pena e mprehtë e kurorës së gjuhësisë shqiptare dhe e ballkanologut të rrallë – dr. Eqrem Çabejt si dhe e patriarkut e klasikut të albanistikës e ballkanistikës – Idriz Ajeti. Si mund të shpjegohen ndryshe qëndrimet e A. M. Selishçevit në veprën e tij “Slovenskoe naseljenie v Albanii”, pos si gënjeshtra të veshura me petkun e “të vërtetës shkencore”, kur, ndonëse pa shkelur Shqipërinë, duke gjykuar vetëm nga të dhënat e disa hartave, thotë që shumica e emrave në Shqipëri janë me etimologji sllave, edhe pse të tilla dalin nja 1000, kur dihet se vetëm fshatra në këtë vend ka rreth 3000, ose pohimet e Urosheviqit në veprat: “Novobrdska Kriva Reka 32” dhe “Toponimi Kosova”, ku gati të gjitha vendbanimet e Rrafshit të Kosovës, Llapit, Gallapit, Siriniqit dhe të Moravës së Poshtme i paraqet të gurrës sllave e shqiptarët ardhës në këto troje.

A nuk nënkupton kjo qëllimin djallëzor-shovinist për realizimin e detyrave që kanë pasur shkencëtarët propagandistë serbë: të urdhëruar nga institucionet shtetërore, të organizuar nga ato shkencore e të këshilluar nga institucionet religjioze, për të paraqitur një gjeografi emërvendesh krejt tjetër e me këtë edhe mohimin e prejardhjes së gjuhës shqipe e të autoktonisë së shqiptarëve në këto tërthore, të cilat qëndrime, më se një herë i paraqitën, përveçse në vepra, edhe në tubimet e tyre “shkencor”, edhe në organet më të larta partiake e shtetërore, siç ishte edhe rasti në Kongresin IX të LK-së të Serbisë, të mbajtur më 1982, në të cilin kongres, po në mes të Beogradit, profesor Idrizi me reagimin e tij individual dinjitoz, të guximshëm dhe të vendosur – siç thotë akademik Rexhep Ismajli, ua dha përgjigjen e merituar të gjithë atyre të cilët çështjen shqiptare më me qejf e shtrembërojnë sesa ta paraqesin çfarë ka qenë ose çfarë është në të vërtetë.

Qëndrimin e tij prej shkencëtari të rysur, profesor Ajeti e përvijoi edhe në polemikat e zhvilluara me Petar Zhivadinoviqin, dr. Jovan Deretiqin, akademik Sima Qirkoviqin (me të cilët nuk ishin pajtuar as edhe kroati prof. dr. Radoslav Katiçiq e ilirologu i njohur dr. Aleksandër Stipçeviq) në mbledhjen e 46 të Redaksisë Qendrore të Enciklopedisë së Jugosllavisë (1982), kur shkruhej për ne e, profesori ynë nuk kishte heshtur as ndaj shkrimeve të njëanshme dhe kuazi-shkencore të gazetarit të gazetës “Politika” të Beogradit, Sava Dautoviqi, e sa e sa të tjerëve. Se ndihmesa e profesor Ajetit, në të mirë të kombit e vatanit, të arsimit, kulturës e shkencës nuk kishte të ndalur, dëshmohet edhe te një intervistë, 4 vjet pa mbyllur sytë, dhënë Agjencisë së lajmeve “Presheva jonë”, të datës 14 shkurt 2015, ku la një porosi të madhe, se “Shqipëria jonë, toka jonë, është deri në Nish”, një amanet ky që tërheq vëmendjen e të gjithë atyre që sot po vendosin për Kosovën (e në të vërtetë ende po luajnë me Kosovën), duke vendosur kufirin te Konçuli, në njërën anë, te Ibri në anën tjetër, te Debelldei në jug, e pa Çakorrin e para pak vitesh që e kishim ne, në anën perëndimore të Kosovës, për të vazhduar bisedimet me Serbinë për ndarjen edhe të një cope toke të Kosovës me pasuri të mëdha natyrore.

IV. Për veprimtarinë dhe punën e tij shkencore kolosale që ka bërë profesor Idriz Ajeti, siç u tha në punimin që paraqitëm këtu, institucionet shtetërore, ato arsimore e shkencore, e kanë shpërblyer dhe nderuar shumë herë, për të gjallë, me çmimet më të larta të kohës. Dekorimi i fundit, për profesor Idrizin, në mos gabofshim, ishte i presidentit Fatmir Sejdiu, pa harruar atë të ish-kryetarit të ndjerë të Kosovës, dr. Ibrahim Rugova, dekoruar më 9 qershor 2003, me “Medaljen e Artë të Lidhjes së Prizrenit”, për nder të 125-vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, e që ish-nxënësit dhe kolegët e tij e kujtuan me shënimin e 60, 70, 80, 90-vjetorit të lindjes së tij, organizuar nga Instituti Albanologjik i Prishtinës, me rastin e 95-vjeorit në Gjilan, në 100 vjetorin e lindjes, organizuar nga IA kur edhe ju dhurua libri “Rrapi shekullor – Akademik Idriz Ajeti” (Prishtinë, 2017) i dy bashkautorëve (B. Kryeziu – B. Baliu (fjalët e ngrohta e miradije të ish-nxënësve të tij e të studiuesve të tjerë, jo vetëm këtu, janë shpërblimet, dekorimet, pranimet, urimet e pse jo edhe falënderimet më të mëdha dhe më të sinqerta ndaj dhe për akademik Idriz Ajetin – themelvënësin e gjuhësisë së re shqiptare, shkencëtarin i cili nuk u bë shkencëtar, por lindi i tillë – siç do të thoshte profesor Mahir Domi.

Dhe krejt në fund: për kontributin e dhënë, tani kur profesori ynë nuk gjendet mes nesh, është nder që akademikut Idriz Ajeti t’i ngrihet një shtatore, ose së pakut një bust në Topallën e tij të lindjes, (se në Medvegjë është më vështirë), apo në Bujanoc a Preshevë. Derisa dy autorët e librit për profesorin, e sollën bibliotekën e tij në Bibliotekën “Fan S. Noli” të Gjilanit, natyrisht, sipas testamentit që kishte lënë bashkëshortja e profesor Idrizit – zonja Hajrije, dhe tani, autoriteteve të Luginës së Preshevës ju mbetet që për këtë vepër të propozuar të veprojnë e jo të ngurrojnë.

Miku i profesor Ajetit, profesori i njohur tiranas, Emil Lafe, në letrën e tij me rastin e ndarjes së

profesorit nga kjo botë, shkruan: ”Idriz Ajeti do të mbetet në kujtesën e brezave si përmendore e gjallë e fisnikërisë së shpirtit, e burrërisë dhe e mençurisë së kombit shqiptar”. Në fund, falënderojmë përzemërsisht dhe një herë Akademikun e Nderin tonë, Mësuesin e mësuesve tanë, bardin e rrallë ndër ne, për punën dhe veprën e madhe që na la, me bindje të thellë se Ai, me të drejtë, ka siguruar vendin në Panteonin e burrave të pavdekshëm të kombit shqiptar dhe urojmë:

I qoftë i lehtë dheu i Kosovës martire që mbulon trupin e Tij – bjeshkë, por pa u harrua emri dhe vepra e Tij për jetë e mot!

L i t e r a t u r a:

Akademik Shkurtaj, Gjovalin, Onomastikë dhe etnolinguistikë, Tiranë, 2015.

Prof. Lafe, Emil, Akademik Idriz Ajeti – personalitet i shquar i shkencës dhe jetës shoqërore (kumtesë me rastin e përurimit të veprës së akademik Idrizz Ajetit, Gjilan, 16 tetor 2012.

Akademik, Shkurtaj, Gjovalin, Vepra e cituar, fq. 12-13.

Intervist dhënë Agjencisë “Presheva jonë”, 14.2.2015 (ku profesor Ajeti shprehet: “Shqipëria jonë, toka jonë, është deri në Nish”).

Gazeta prestigjioze “New York Times”, 25.8.2014 (https://www.albinfo.at/new-york-times-shqipja-nder-tri… me-te-vjetra-ne-bote/).

Gazeta “Tema”, Tiranë, 28 korrik 2023 (https://www.gazetatema.net/…/revista-prestigjoze-gjuha…).

Gazeta Metro, 12.8.2023.(Në mozaik është shkrimi i dedikimit të Perandorit Justinian dhe Perandoreshës Teodora për kishën më të madhe të kohës që u zbulua rishtas. Në mbishkrim theksohet DARDANIA.

Ajeti, Idriz, Vepra 4, AShAK, Prishtinë, 2001.

Ajeti, Dr. Idriz, Studime gjuhësore në fushë të shqipes I, “Rilindja”, Prishtinë, 1982.

Plasari, Prof. dr. Aurel – Injac Zamputi, Gazeta “Panorama”, 28 prill 2016 (http://www.panorama.com.al/injac-zamputi-themeluesi-i…).

Blaku, Mr. Murat, Veprimtaria shkencore e akademik Idriz Ajetit, (Parathënie te vepra: Studime gjuhësore në fushë të shqipes I, “Rilindja”, Prishtinë, 1982, 29-30.

Ajeti, Idriz, Vepra 5, AShAK, Prishtinë, 2002.

Ajeti, Dr. Idriz, Studime gjuhësore në fushë të shqipes I, “Rilindja”, Prishtinë, 1982.

Ajeti, Akademik Idriz, Njësia brenda ndryshimeve ka vlerë absolute, “Gjuha shqipe”, nr.1, Prishtinë, 1987.

Ajeti, Akademik Idriz, Për të vërtetën shkencore, ASHAK, Prishtinë, 2006.

Baliu, Dr. Begzad, Demitizimi dhe standardizimi i onomastikës së Kosovës”, Tiranë, 2006.

Neçaj, Sokol, Toponimet sllave në Shqipëri, “Gazeta Express”, 1.10.2020.

Kryeziu, Prof. dr. Bahtijar (Konferencën Ndërkombëtare, organizuar nga Agjencia e Zbatimit të Gjuhës Shqipe), Shkup, 29-30 shtator 2022.

Akademia e Shkencave (Qendra e Enciklopedisë Shqiptare), “Kosova në vështrim enciklopedik”, “Toena”, Tiranë, 1999.

Gastronomia si kujtesë kulturore në pullat e Kosovës 

by

Besnik Fishta/

“Gastronomia nuk është thjesht arti i të ushqyerit, por një mënyrë për të ruajtur shpirtin e një kombi”

Filatelia e shekullit XXI po përjeton një rilindje tematike. Nga një pasion që dikur përqendrohej në historinë, monumentet apo figurat shtetërore, ajo është shndërruar në një pasqyrë të gjallë të identitetit kulturor dhe estetik të kombeve. Sot, përmes një pullë poste, nuk përcillet më vetëm një simbol zyrtar, por edhe si perceptim i shpirtit të përditshëm të popullit. Në këtë mozaik të ri tematikash filatelike, gastronomia është shfaqur si një nga fushat më njerëzore dhe nje trend i filatelisë bashkëkohore.

Vrojtimi i pullave postare ka diçka magjike në vetvete. Ato që paraqesin florën, faunën, sportin apo teknologjinë ngjallin një kënaqësi qe lidhet me moshen apo deshirat individuale te individeve te ndryshem. Por, kur syri ndalet te tematika e gastronomisë, ndjesia ndryshon,sepse ndodh qe vështrimi nuk kalon më sipërfaqshëm por ai ndalet, thellohet, kërkon, sikur të donte të ndiente aromën që fshihet pas ngjyrave. Në fytyrën e shikuesit lexohen emocione të tjera, një lloj përhumbjeje e ëmbël, një adhurim i heshtur për imazhin që e ngacmon. Shumë psikologë e shpjegojnë këtë me faktin se ndjesitë e shijes dhe ato të pamjes janë më të lidhurat në përvojën njerëzore, bashkimi i tyre krijon një harmoni të rrallë, ku kujtesa, ndjenja dhe estetika përzihen në një unitet që ngjall kënaqësi të thellë. Ndoshta prandaj, përballë pullave që i kushtohen gastronomisë, njeriu nuk sheh më vetëm një figurë të shtypur mbi letër, por një fragment të shpirtit kulturor, te origjines se tij, një hymn të vogël ndaj identitetit.

Gjatë shekullit XX, tematika e gastronomisë ne filateline boterore ishte pothuajse e padukshme, sepse ne shumice zoteronte vecanersht politika apo ideologjia. Emisionet që e trajtonin këtë temë ishin të pakta dhe zakonisht kufizoheshin në ilustrime të frutave, pijeve apo elementeve të tregut ushqimor, më shumë dekorative se sa përmbajtësore. Në dekadat e para të shekullit XXI panorama ndryshoi ndjeshëm. Në një botë gjithnjë e më të hapur, me qarkullim idesh, njerëzish dhe kulturash, edhe ndjesia e shijeve filloi të udhëtojë. Gastronomia hyri me dinjitet në botën e filatelisë, duke u shndërruar në një tematikë moderne dhe tërheqëse. Rritja e turizmit ndërkombëtar, vëmendja ndaj trashëgimisë jomateriale dhe orientimi i organizatave si PostEurop dhe Euromed Postal drejt dialogut kulturor, e kanë kthyer ushqimin në një ambasador të identiteteve kombëtare. Sot, një pullë që paraqet një gatim tradicional apo një produkt tipik nuk është më një ilustrim i bukur, por një ftesë për të “shijuar” kulturën e një vendi.

Në këtë zhvillim, filatelia nuk është kufizuar vetëm në përmasën vizuale. Inovacionet bashkëkohore, si pullat aromatike (scented stamps), kanë hapur një dimension të ri përvojash shqisore, ato i ofrojne njeriut jo vetëm të shohë, por edhe të ndiejë aromën e motivit që pasqyron imazhi i pullës, qoftë kafeja, çokollata, vera apo erëzat mesdhetare. Këto eksperimente, të ndërmarra nga vende si Franca, Zvicra, Portugalia apo Tajlanda, e kanë kthyer filatelinë në një art sensual, ku imazhi bashkëjeton me aromën dhe kujtesën. Sigurisht, kjo ka hapur edhe debate mbi rrezikun e humbjes së karakterit klasik të pullës postare. Por, si çdo art që evoluon, edhe filatelia kërkon ekuilibrin e saj midis traditës dhe risisë, një zhvillim që nuk mohon të kaluarën, por e përfshin në një përvojë të re estetike.

Në rastin konkret,te cilen do te shqyrtojme, filatelia kosovare ofron një shembull domethënës se si tradita mund të marrë formë të re. Në kulturën e Kosovës, tryeza është simbol i bujarisë dhe bashkësisë familjare, dhe kjo e bën gastronominë një burim të natyrshëm frymëzimi. Që nga fillimi i viteve 2000, kur Kosova nisi kapitullin e saj filatelik, identiteti kulturor u vendos në qendër të krijimtarisë. Krahas temave themelore te paqes, simboleve shtetërore, trashëgimisë historike dhe figurave kombëtare, filatelia kosovare ndoqi me vëmendje edhe prirjet evropiane, duke përfshirë temat që lidhin artin me jetën e përditshme. Në këtë frymë, gastronomia u bë një fushë e re shprehjeje, një mënyrë për të dalluar kulturat, por edhe për të nxjerrë në pah të përbashkëtat e tyre. Fillimisht, ajo u shfaq në mënyrë modeste, përmes motiveve bujqësore e artizanale, drithërat e arta, rrushi i Rahovecit, mjalti i bletëve të Sharrit apo frutat e maleve, simbole të një toke të begatë e punëtore. Më pas, në dekadën e fundit, temat gastronomike u zhvilluan me një stil gjithnjë e më të përpunuar artistikisht. Seritë kushtuar trashëgimisë kulturore jomateriale sollën në miniaturë flinë, piten, lakrorin, verën e Rahovecit dhe shumë shije të tjera që përbëjnë sofrën shqiptare të Kosovës. Këto emetime nuk janë më thjesht përshkrime të produkteve ushqimore, por simbolika të mikpritjes, bashkimit dhe gëzimit që sjell buka e përbashkët. Nëpërmjet gastronomisë, filatelia kosovare ka ruajtur një ekuilibër të bukur midis thjeshtësisë rurale dhe artit të sofistikuar të shijes, duke përcjellë mesazhin se jemi një popull që di të ruajë traditën e vet kulinare. Këto reflektime gjejnë përmbajtje të gjallë në mënyrën se si Posta e Kosovës ka trajtuar temën e gastronomisë në emetimet e saj filatelike. Nga motivet bujqësore e artizanale të viteve të para, deri te seritë më të sofistikuara kushtuar trashëgimisë jomateriale, filatelia kosovare ka ndërtuar një narrativë të qëndrueshme përmes së cilës ushqimi bëhet metaforë e kulturës dhe e mikpritjes shqiptare.

              Fig.1   

Fig.1 Emisioni i Postës së Kosovës me temën “Gastronomia e Kosovës”, që i kushtohet trashëgimisë kulinare tradicionale dhe mënyrës se si ajo përfaqëson shpirtin e një populli. Në këtë fragment filatelik, ushqimi nuk është më thjesht ushqim, por një simbol identiteti, një dëshmi për mënyrën se si kujtesa kulturore ruhet përmes aromës së bukës, shijes së djathit apo ngjyrës së verës. Në pullën e parë, paraqiten prodhime tradicionale të qumështit , djathi dhe gjalpi i vendosur në “kacë” prej druri,me pamje te thjeshtë përmbledh një mënyrë jetese të lashtë, të rrënjosur në baritorinë kosovare, aty ku njeriu dhe natyra bashkëjetojnë në harmoni. “Kaca”, me formën e saj piramidale, nuk është thjesht një enë ruajtjeje, por një simbol i përvojës artizanale që ka mbijetuar brez pas brezi, duke i dhënë çdo produkti një shije të papërsëritshme autenticiteti. Në pullën e dytë, shpaloset tryeza e madhe kosovare, e shtruar me dashuri e kujdes, ku çdo pjatë bart historinë e një zakoni, të një feste, të një përkujdesjeje. Pitet, turshitë, kosi, e gjithë kjo pasuri ngjyrash dhe formash qëndron mbi një mbulesë me motive etnografike shqiptare, duke rikujtuar se ushqimi në Kosovë nuk është thjesht ushqim, por komunikim, mikpritje dhe respekt për traditën. Këto dy imazhe, të bashkuara në një kompozim të ngrohtë e emocional, përçojnë një respekt për kuzhinën tradicionale kosovare, për tokën që ushqen dhe për njerëzit që dinë ta kthejnë ushqimin në kulturë. Në një copëz letre me pullë, ruhen jo vetëm imazhet e gatimeve, por edhe kujtimet e fëmijërisë, aromat e oxhakut, dhe shija e asaj që quhet shtëpi.

  Fig.2   

Ne fig.2, te emisionit tematik “Gastronomia; Vreshtaria e Kosovës” (2015) qe është pjesë e ciklit të pullave që promovojnë trashëgiminë bujqësore dhe kulturore të vendit përmes filatelisë, ku përmes katër pullave të kuruara me ndjeshmëri artistike e tematike, shpalos një nga traditat më të lashta të jetës rurale shqiptare, kultivimin e rrushit dhe prodhimin e verës. Në pullën e parë, shfaqet një figurë gruaje e veshur me kostum tradicional, e cila mbledh rrush me kujdes nën hijen e hardhive. Ky imazh bart në vetvete një simbolikë të dyfishtë, ajo është shenjë e frytdhënies së tokës dhe e rolit të gruas shqiptare si bartëse e traditave bujqësore. Në dy pullat pasuese, arti filatelik gërsheton artin fotografik me ndjesinë pikturale. Një tufë rrushi e ndritshme, e gjelbër dhe e mbushur me jetë, na çon drejt vreshtave të Rahovecit, zemrës së vreshtarisë kosovare. Ndërsa shporta me rrush të purpurt në pullën tjetër ngjason me një natyrë të qetë të pikturës klasike, duke nënvizuar bukurinë dhe thjeshtësinë e frytit të korrjeve. Këtu vreshtaria nuk është thjesht ekonomi, por një mënyrë e të jetuarit që mishëron lidhjen e njeriut me tokën dhe ciklin e natyrës. Kurse në pullën përmbyllëse, rrushi shndërrohet në verë, simbol i mikpritjes, gëzimit dhe bashkimit njerëzor. Gotat e mbushura me verë të kuqe flasin për tryezat shqiptare, për ngrohtësinë e familjes dhe shijen që shkon përtej ushqimit, drejt kulturës. Ky kalim nga vreshti në gotë, nga natyra në tryezë, përbën natyrshem kalimin, nga puna te festa, nga toka te fryti i shpirtit.

   Fig.3   

Fig.3, te vitit 2016, tregojne tre pulla postare të emetuara nga Posta e Kosovës i përkasin një cikli tematik të titulluar “Pemëtaria” (Frutikultura), që i kushtohet pasurisë bujqësore dhe traditës së prodhimit vendas të frutave. Pulla e pare paraqet mollën, frutin simbol të shëndetit dhe pjellorisë, e vendosur mbi një sfond me motive kulinare. Ajo duket sikur fton shikuesin të ndiejë aromën e freskisë së fshatit kosovar. Pulla e dyte sjell në qendër dardhën, shoqëruar me elementë të tjerë ushqimorë si qumështi dhe mjalti, që përfaqësojnë bujarinë e tryezës tradicionale, dhe pulla e trete paraqet manin dhe kumbullën, të lidhura me prodhimin artizanal të reçelit dhe traditën e ruajtjes së frutave në dimër, një zakon i hershëm në shumë familje kosovare. Në plan simbolik, këto pulla nuk janë thjesht një përshkrim i prodhimeve bujqësore, ato janë një demostrim për lidhjen e njeriut me tokën, për shijen e punës së ndershme dhe për kujtesën e tryezave familjare.

    Fig.4   

Fig.4. tregon tri pulla postare të emetuara nga Posta e Kosovës në vitin 2021 qe i përkasin ciklit tematik “Frutat e malit”, një seri që sjell në qendër bukurinë dhe vlerat ushqyese të pasurisë natyrore të vendit. Ato janë një himn vizual për shijen e pyjeve dhe ajrin e pastër të maleve kosovare, ku natyra ruan ritmet e saj. Pulla e treguar nga  e djathta tregon Mjedren (Rubus idaeus), qe përfaqëson frytin që rritet në terrene të pastra, aty ku njeriu ndërthuret butësisht me pyllin. Pulla e dyte ne mes eshte Dredhëza e egër (Fragaria vesca) e pozicionuar në një çast natyral, në mes të gjetheve të gjelbra, kjo pullë përçon aromën e freskisë dhe ndjesinë e thjeshtësisë rurale. Dredhëza është fruti i kujtimeve verore dhe simbol i fëmijërisë. Pulla e trete majtas, eshte Qershiza (Vaccinium myrtillus) me ngjyrën e thellë blu dhe sfondin e errët të pyllit, ajo shpreh misterin dhe bukurinë e maleve të Kosovës. Ky frut i vogël, por me vlera të mëdha ushqyese, përfaqëson natyrën që gjallon, duke ushqyer njeriun qe nga lashtesia. Artistikisht, pullat nepermjet realizmit fotografik, shpreh mendimin qe çdo frut bëhet metaforë e gjallë e jetës dhe e natyrës së paprekur. Në plan simbolik, seria “Frutat e malit” është një himn për autenticitetin dhe natyrën e pastër të Kosovës, një kujtesë se pasuria e vërtetë e një vendi nuk qëndron vetëm në teknologji apo zhvillim urban, por në ruajtjen e ekosistemeve që i japin jetë dhe identitet kombëtar.

Nga Revolucioni Amerikan te lufta e Kosovës: Paralelet e Wesley Clarkut për lirinë

by

Dr. Haxhi Ademi/

Një nga dëshmitë më të rëndësishme që është dhënë ndonjëherë në Hagë për luftën e Kosovës dhe rolin e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës është dëshmia e gjeneralit Wesley Clark, ish-Komandant Suprem i Forcave Aleate të NATO-s, një nga figurat kyçe të ndërhyrjes humanitare të viteve 1998–1999. Dëshmia e tij në Hagë përbën një pikë referimi të fuqishme për të kuptuar të vërtetën e luftës sonë.

Gjatë dëshmisë së tij, Clarku u shpreh qartë dhe pa mëdyshje se UÇK-ja nuk ishte organizatë terroriste, siç përpiqej ta paraqiste propaganda serbe, por një forcë legjitime që luftoi për liri, dinjitet dhe mbijetesë në kushte të jashtëzakonshme represioni. Sipas tij, UÇK-ja ishte përgjigjja e vetme e popullit shqiptar ndaj dhunës sistematike, masakrave, dëbimeve dhe spastrimit etnik që po kryhente aparati shtetëror serb. Kjo dëshmi, e dhënë nga personi që drejtoi aleancën më të madhe ushtarake në botë, rrëzon çdo pretendim të ngritur kundër luftës sonë çlirimtare.

Gjenerali Clark foli edhe për lidershipin e UÇK-së. Ai përshkroi udhëheqësit e saj si njerëz të guximshëm dhe të vendosur, por njëkohësisht të kujdesshëm, sepse çdo vendim i tyre lidhej drejtpërdrejt me jetën e civilëve, me fate familjesh dhe me të ardhmen e një populli të tërë. Ky vlerësim i një figure ndërkombëtare të kalibrit të Clarkut konfirmon qartë se UÇK-ja ishte një lëvizje e përgjegjshme dhe e orientuar drejt mbrojtjes së popullit.

Një moment tjetër tejet i rëndësishëm i dëshmisë së tij lidhet me akuzat për të ashtuquajturin “trafikim organesh”. Clarku u shpreh hapur se këto pretendime ishin inskenime politike, të fabrikuara nga qarqe ruse dhe serbe me qëllimin e vetëm për ta kriminalizuar UÇK-në dhe për ta paraqitur atë sikur ishte një grup i ngjashëm me formacionet e demonizuara çeçene. Ai theksoi se nuk ekzistonin prova për këto pretendime dhe se ato ishin pjesë e një fushate të koordinuar propagandistike.

Gjenerali Clark foli edhe për një çështje që shpesh mbetet në hije: divergjencat brenda vetë NATO-s gjatë fushatës në Kosovë. Ai përmendi episodin e njohur kur forcat ruse u nisën drejt aeroportit të Prishtinës dhe komandanti britanik refuzoi urdhrin për t’i ndaluar, me arsyetimin se nuk dëshironte “të fillonte Luftën e Tretë Botërore”. Ky moment na kujton se edhe brenda aleancës kishte qasje të ndryshme ndaj Rusisë dhe ndaj situatës në Kosovë.

Gjithashtu, Clarku theksoi mungesën e reagimit të mjaftueshëm nga forcat franceze në veri të Kosovës, çka krijoi hapësirë që strukturat serbe të ushtronin spastrim etnik në ato zona menjëherë pas hyrjes së trupave ndërkombëtare. Ky fakt, i thënë nga një dëshmitar i rangut më të lartë ushtarak, na ndihmon të kuptojmë më mirë realitetet gjeopolitike që e shoqëruan pasluftën në Kosovë.

Clarku foli edhe për një moment tepër domethënës që lidhet me takimin e tij me presidentin e Maqedonisë, Kiro Gligorov, menjëherë pas rënies heroike të familjes Jashari në Prekaz, ngjarje që tronditi gjithë rajonin. Sipas dëshmisë së Clarkut, presidenti Gligorov e kishte paralajmëruar se situata në Kosovë po hynte në një fazë jashtëzakonisht të rrezikshme dhe se konflikti i armatosur mund të shpërthente shumë shpejt, përmasat e të cilit do të tejkalonin kufijtë e Kosovës dhe do të trazonin gjithë Ballkanin. Ky takim, sipas Clarkut, ishte një pikë kthese. Ai dëshmoi se pas paralajmërimeve të presidentit maqedonas, kishte filluar të hartonte planin e veprimit, duke e kuptuar se situata në Kosovë po shkonte drejt një krize të thellë që kërkonte vendimmarrje të guximshme dhe të koordinuar.

Clark vuri theksin se pikërisht në këtë periudhë ai filloi të analizonte skenarët e ndërhyrjes së NATO-s, si mënyrë e vetme për të parandaluar shfarosjen e popullit shqiptar dhe për të frenuar agresionin e aparatit shtetëror serb. Paralajmërimi i Gligorovit, siç e cilësoi ai, ishte një sinjal i hershëm që i ndihmoi strukturat ndërkombëtare të kuptonin përmasën e krizës.

Në përmbyllje të dëshmisë së tij, gjenerali Wesley Clark kërkoi edhe dy minuta shtesë për të dhënë një mesazh të qartë dhe me vizion afatgjatë mbi atë që kishte ndodhur në Kosovë dhe rëndësinë e UÇK-së në historinë moderne. Në ato minuta, Clark ngriti një paralele të drejtpërdrejtë me Revolucionin Amerikan, duke theksuar se çdo popull që lufton për liri, pavarësi dhe dinjitet njerëzor ndeshet fillimisht me shpifje, me stigmatizim dhe me përpjekje për ta delegjitimuar kauzën e tij.

Ai tha se, ashtu si luftëtarët e revolucionit amerikan në shekullin XVIII, edhe UÇK-ja përfaqësonte vullnetin e një populli të shtypur që kërkonte t’i jepte fund padrejtësisë historike. Sipas Clarkut, rezistenca shqiptare në Kosovë nuk ishte luftë për territor, por luftë për të drejtën themelore për të jetuar të lirë. Ai e paraqiti UÇK-në si një lëvizje të karakterit moral, të mbështetur në të drejtën ndërkombëtare dhe në parimet e lirisë që i përkasin çdo populli.

Në këtë kontekst, Clarku e lidhi mesazhin e tij edhe me situatën aktuale në Ukrainë, duke theksuar se agresioni, dhuna shtetërore dhe përpjekjet për të nënshtruar popuj të tërë nuk janë fenomene të së kaluarës. Ai tha se ajo që ndodhi në Kosovë gjatë viteve 1998–1999 është një kujtesë e gjallë se çfarë ndodh kur bota nuk reagon me kohë dhe se ndërhyrja e NATO-s ishte një shembull se si bashkësia ndërkombëtare mund të parandalojë shfarosjen dhe spastrimin etnik.

Dëshmia e Wesley Clarkut është shumë më tepër se një deklaratë ushtarake. Ajo është një akt i së vërtetës historike. Është një shpjegim i qartë i natyrës çlirimtare të UÇK-së, një kundërpërgjigje ndaj propagandës dhe një dokument që ruan kujtesën e drejtë të luftës sonë. Ajo dëshmi na mëson se liria e Kosovës nuk erdhi rastësisht. Ajo erdhi falë sakrificës së popullit tonë, falë vendosmërisë së UÇK-së dhe falë mbështetjes së partnerëve ndërkombëtarë që e kuptuan drejtë dramën që po ndodhte në këtë vend. Dhe mbi të gjitha, dëshmia e Clarkut na kujton se drejtësia dhe e vërteta kanë forcën e tyre, mbase jo të menjëhershme, por të pandalshme.