Nga Rafael Floqi

1. Një figurë universale

Perandori Justiniani I (482–565), i njohur edhe si Justiniani i Madh, është një nga figurat më madhështore të historisë bizantine dhe evropiane. Sundimi i tij (527–565) shënoi një kthesë të madhe në zhvillimin politik, juridik, kulturor dhe fetar të Perandorisë Bizantine. 

Justiniani i Madh (latinisht: Justinianus, [i̯uːstiːniˈaːnʊs] ; greqisht: Ἰουστινιανός Ioustinianos ; 482 – 14 nëntor 565), i njohur gjithashtu si Justiniani I. Ai mbetet i njohur për projektin e Corpus Juris Civilis, për ndërtimin e Hagia Sophia-s, për fushatat ushtarake që synuan restaurimin e Perandorisë Romake, si dhe për lidhjen e tij të ngushtë me trevat e Dardanisë ilire, nga ku rridhte familja e tij. 

Mbretërimi i tij shënohet nga renovatio imperii ambicioz, por vetëm pjesërisht i realizuar, ose “rivendosja e Perandorisë”.  Kjo ambicie u shpreh me rimëkëmbjen e pjesshme të territoreve të Perandorisë Romake Perëndimore të zhdukur. Gjenerali i tij, Belisarius, pushtoi me shpejtësi Mbretërinë Vandale në Afrikën e Veriut. Më pas, Belisarius, Narsesi dhe gjeneralë të tjerë pushtuan mbretërinë Ostrogotike, duke rikthyer Dalmacinë, Siçilinë, Italinë dhe Romën në perandori pas më shumë se gjysmë shekulli sundimi nga ostrogotët.

2. Prejardhja nga Dardania dhe identiteti ilir

Justiniani lindi në fshatin Tauresium, afër Shkupit të sotëm , ndoshta në vitin 482, në një familje bujqësore ilire. Burimet bizantine si Prokopi i Cezareas theksojnë se ai vinte nga një “fis barbar” (ilirët), por i afërm i tij, perandori Justini I, e ngriti në hierarki dhe i hapi rrugën drejt fronit.

Dardania në atë kohë ishte një provincë e rëndësishme e Perandorisë Romake Lindore. Ajo ishte qendër ushtarake dhe administrative, që kontrollonte rrugët kryesore të Ballkanit. 

Historiani britanik J. B. Bury e vlerëson kështu origjinën e tij: “Për faktin që Justiniani vinte nga Dardania, një provincë periferike, ai mbeti gjithnjë i lidhur shpirtërisht me ato treva dhe e shndërroi atë hapësirë në një simbol të identitetit të vet perandorak” (Bury, History of the Later Roman Empire, 1923).

Një folës i ilirishtes amtare dhe i latinishtes (ndoshta perandori i fundit romak që ishte një i tillë), ai vinte nga një familje fshatare që besohej se ishte nga iliro-romake. Emri Iustinianus, të cilin ai e mori më vonë, është tregues i birësimit nga daja i tij Justini. Gjatë mbretërimit të tij, ai themeloi Justiniana Prima jo shumë larg vendlindjes së tij. Nëna e tij ishte Vigilantia, motra e Justinit. 

Justini, i cili ishte komandant i një prej njësive të gardës perandorake ( Ekscubitors ) përpara se të bëhej perandor, ai e adoptoi Justinianin, e solli në Konstandinopojë dhe siguroi edukimin e djalit të birësuar. Kronisti John Malalas, i cili jetoi gjatë mbretërimit të Justinianit, e përshkruan pamjen e tij si të shkurtër, me lëkurë të bardhë, me flokë kaçurrelë, me fytyrë të rrumbullakët dhe të pashëm. Kur perandori Anastasius vdiq në 518, Justini u shpall perandor i ri me ndihmën e konsiderueshme të Justinianit. Justiniani tregoi shumë ambicie dhe disa burime pohojnë se ai po funksiononte si regjent virtual shumë kohë përpara se Justini ta bënte atë perandor të asociuar, Ndërsa Justini u bë i moshuar afër fundit të mbretërimit të tij, Justiniani u bë sundimtari de fakto . Pas vrasjes së gjeneralit Vitalian në 520 (orkestruar nga Justiniani dhe Justini), Justiniani u emërua konsull dhe komandant i ushtrisë së lindjes. Justiniani mbeti i besuari i ngushtë i Justinit dhe në vitin 525 iu dha titujt nobilissimus dhe cezar (trashëgimtar-i dukshëm). Ai u kurorëzua bashkë-perandor më 1 prill 527, dhe u bë sundimtar i vetëm pas vdekjes së Justinit më 1 gusht 527. 

Si sundimtar, Justiniani tregoi energji të madhe. Ai njihej si “perandori që nuk fle kurrë” për zakonet e tij të punës. Megjithatë, ai duket se ka qenë i dashur dhe i lehtë për t’u afruar. Rreth vitit 525, ai u martua me dashnoren e tij, Teodorën, në Konstandinopojë. Ajo ishte me profesion aktore dhe nja njëzet vjet më e vogël. Në kohët e mëparshme, Justiniani nuk mund të martohej me të për shkak të klasës së saj, por xhaxhai i tij, Perandori Justin I, kishte miratuar një ligj që hiqte kufizimet për martesat me ish-aktoret. Edhe pse martesa shkaktoi një skandal, Theodora do të bëhej shumë me ndikim në politikën e Perandorisë. 

Justiniani u godit nga murtaja në fillim të viteve 540, por u shërua. Theodora vdiq në 548  në një moshë relativisht të re, ndoshta nga kanceri; Justiniani e mbijetoi atë për gati njëzet vjet. Ai vdiq më 14 nëntor 565, pa fëmijë. Ai u pasua nga Justini II, i cili ishte djali i motrës së tij Vigilantia dhe i martuar me Sofinë, mbesën e Teodorës. Trupi i Justinianit u varros në një mauzoleum të ndërtuar posaçërisht në Kishën e Apostujve të Shenjtë derisa u përdhos dhe u grabit gjatë plaçkitjes së qytetit në 1204 nga sulmet Latine të Kryqëzatës së Katërt.

3. Veprimtaritë legjislative

Justiniani arriti famë të qëndrueshme nëpërmjet reformave të tij gjyqësore, veçanërisht nëpërmjet rishikimit të plotë të të gjithë ligjit romak, diçka që nuk ishte tentuar më parë. I gjithë legjislacioni i Justinianit njihet sot si Corpus juris civilis . Ai përbëhet nga Codex Justinianeus, Digesta ose Pandectae, Institucionet dhe Novellae . 

Në fillim të mbretërimit të tij, Justiniani kishte caktuar kuestorin Tribonian për të mbikëqyrur këtë detyrë. Drafti i parë i Codex Justinianeus, një kodifikim i kushtetutave perandorake nga shekulli II e tutje, u botua më 7 prill 529. (Versioni përfundimtar u shfaq në 534. Ai u pasua nga Digesta (ose Pandectae ), një përmbledhje e teksteve më të vjetra ligjore, në 533, dhe nga Institucionet, një libër shkollor që shpjegon parimet e së drejtës. Novellae, një koleksion ligjesh të reja të nxjerra gjatë mbretërimit të Justinianit, plotëson Korpusin . 

Në krahasim me pjesën tjetër të korpusit, Novellae u shfaqën në greqisht, gjuha e përbashkët e Perandorisë Lindore.  Korpusi përbën bazën e jurisprudencës latine (përfshirë të drejtën kanonike kishtare) dhe, për historianët, ofron një pasqyrë të vlefshme për shqetësimet dhe veprimtaritë e Perandorisë Romake të mëvonshme.  

Siç thekson juristi gjerman Friedrich Bluhme: “Justiniani nuk ishte vetëm një perandor, por një ligjvënës që i dha botës një arkitekturë juridike mbi të cilën u ndërtua Evropa moderne”.

4. Restauratio Imperii: Luftërat dhe ambiciet perandorake

Qëllimi kryesor i Justinianit ishte rindërtimi i lavdisë së Romës së dikurshme. Ai nisi fushata të mëdha ushtarake përmes gjeneralëve të shquar si Belisarius dhe Narses. Afrika e Veriut u rikthye nën Bizant pas shkatërrimit të mbretërisë vandalësh në vitin 533. Italia u pushtua pas një lufte të gjatë kundër ostrogotëve (535–554). Spanja jugore u rimor nga vizigotët.

Megjithatë, këto fitore patën kosto të mëdha financiare dhe demografike. Historiani Peter Heather thekson: “Ambicia e Justinianit për të rikthyer Romën ishte madhështore, por shkatërroi kapacitetin financiar të Bizantit dhe e bëri perandorinë të prekshme nga pushtimet e mëvonshme” (Heather, Rome Resurgent, 2018).

Një nga tiparet më spektakolare të mbretërimit të Justinianit ishte rikuperimi i zonave të mëdha të tokës rreth pellgut të Mesdheut Perëndimor që kishte dalë jashtë kontrollit perandorak në shekullin e 5-të. Si një perandor romak i krishterë, Justiniani e konsideroi detyrën e tij hyjnore të rivendoste Perandorinë Romake në kufijtë e saj të lashtë. Edhe pse ai nuk mori pjesë personalisht kurrë në fushata ushtarake, ai mburrej me sukseset e tij në parathëniet e ligjeve të tij dhe i bëri ato të përkujtohen në art. Ripushtimet u kryen në një pjesë të madhe nga gjenerali i tij Belisarius. 

5. Kisha dhe teologjia

Justiniani e shihte veten si mbrojtës i ortodoksisë. Ai ndërhyri në debatet mbi natyrën e Krishtit, duke u përpjekur të pajtojë katolikët e Romës me monofizitët e Lindjes, por shpesh krijoi përçarje. Justiniani e pa ortodoksinë e perandorisë së tij të kërcënuar nga rrymat fetare të ndryshme, veçanërisht nga monofizitizmi, i cili kishte shumë pasues në provincat lindore të Sirisë dhe Egjiptit. Doktrina monofizite, e cila thotë se Jezu Krishti kishte një natyrë hyjnore dhe jo një sintezë të natyrës hyjnore dhe njerëzore, ishte dënuar si herezi nga Këshilli i Kalcedonit në 451, dhe politikat tolerante ndaj monofizitizmit të Zenonit dhe Anastasit I kishin qenë një burim tensioni në marrëdhëniet me peshkopët e Romës. Justini e ktheu këtë prirje dhe konfirmoi doktrinën kalqedonase, duke dënuar hapur monofizitët. Justiniani, i cili vazhdoi këtë politikë, u përpoq të impononte unitet fetar mbi nënshtetasit e tij duke i detyruar ata të pranonin kompromise doktrinore që mund të apelonin për të gjitha palët, një politikë që rezultoi e pasuksesshme pasi ai nuk kënaqi asnjërën prej tyre.  

Afër fundit të jetës së tij, Justiniani u bë gjithnjë e më i prirur drejt doktrinës monofizite, veçanërisht në formën e Aftartodocetizmit, por ai vdiq para se të mund të nxirrte ndonjë legjislacion. Perandoresha Theodora simpatizonte monofizitët dhe thuhet se ka qenë një burim i vazhdueshëm i intrigave pro-monofizitëve në oborrin e Kostandinopojës në vitet e mëparshme. Gjatë mbretërimit të tij, Justiniani, i cili kishte një interes të vërtetë për çështjet e teologjisë, shkroi një numër të vogël traktatesh teologjike. 

Ashtu si në administratën e tij laike, despotizmi u shfaq edhe në politikën kishtare të Perandorit. Ai rregullonte gjithçka, si në fe ashtu edhe në ligj. Në fillim të mbretërimit të tij, ai e konsideroi të duhur të shpallte me ligj besimin e Kishës në Trinitetin dhe Mishërimin dhe të kërcënonte të gjithë heretikët me dënimet e duhura,  ndërsa më pas deklaroi se synonte të privonte të gjithë trazuesit. të ortodoksisë së mundësisë për një vepër të tillë sipas procesit të rregullt ligjor. 

Perandoresha Theodora, bashkëshortja e tij, kishte ndikim të madh në këtë fushë. Ajo ishte mbrojtëse e monofizitëve dhe ndikoi në politika kishtare që shpesh binin ndesh me qëndrimin e Senatit.

Justiniani, i cili kishte pasur gjithmonë një interes të madh për çështjet teologjike dhe mori pjesë aktive në debatet mbi doktrinën e krishterë, u bë edhe më i përkushtuar ndaj fesë gjatë viteve të mëvonshme të jetës së tij.

Justiniani njihet si një ndërtues gjigant. Vepra më e njohur është Hagia Sophia (Shën Sofia) në Kostandinopojë, e inauguruar më 537, e cila mbetet një nga kryeveprat më të mëdha arkitektonike të botës. Prokopi, në veprën De Aedificiis, shkruan: “Justiniani ndërtoi aq shumë sa që askush para tij nuk kishte ngritur kaq shumë ndërtesa të shenjta”.

Por vëmendje e veçantë iu kushtua edhe Ballkanit. Në provincat e Dardanisë dhe Moesias, ai ndërtoi fortifikime, bazilika dhe qytete të reja, duke e kthyer rajonin në një qendër të krishterimit lindor.

“Për Justinianin, uniteti i perandorisë dhe shpëtimi i shpirtërave varej nga njëllojshmëria e besimit; ai punoi pa pushim për të zbatuar krishterimin ortodoks, për të shtypur herezinë dhe për të rindërtuar kishat, në mënyrë që qyteti dhe populli i tij të shenjtëroheshin nën sundimin e Zotit dhe të perandorit.” — Adaptim nga Procopius, Buildings, dhe J. A. S. Evans, The Age of Justinian

6. Zbulimet e fundit arkeologjike në Ulpianë

Një nga dëshmitë më të reja të lidhjes së Justinianit me Dardaninë janë gërmimet në Ulpianë (pranë Prishtinës), ku arkeologët zbuluan mbishkrime të rëndësishme që lidhen drejtpërdrejt me perandorin. Qyteti u themelua nën perandorin Trajan si pasojë e luftërave të tij në veri të Danubit në Daki. Në shekujt në vijim, Ulpiana herë pas here u shfaq në ngjarjet më të gjera që i jepnin formë apo goditje perandorisë. 

Një vizitë perandorake nga perandori Theodosius I në shekullin e IV u pasua nga një sulm nga Theoderic, mbreti ostrogotik i Italisë, në vitin 479. Kishte gjithashtu peshkopë, megjithëse qyteti humbi statusin e tij në 545 kur Justiniani rindërtoi qytetin e tij të lindjes rreth 50 km veri-lindje. Ai e quajti atë Justiniana Prima, duke lënë titullin më të vogël të Justiniana Secunda për Ulpianën, i cili më pas ra dhe u braktis përfundimisht nga viti 618. 

Sipas raportit të Flaka Zogut dhe Ibrahim Berishës (14 gusht 2025, Radio Evropa e Lirë), një mbishkrim i zbuluar në dyshemenë e bazilikës së madhe (78 x 23 metra) dëshmon se ajo u inaugurua në vitin 545 pas erës sonë, si dhuratë e vetë Justinianit dhe bashkëshortes së tij Theodora. Profesori francez Christophe Goddard shprehet: “Mbishkrimi i dytë jep edhe emrin e qytetit: ‘Justiniana Secunda’ dhe tregon se bazilika i ishte kushtuar Shën Mërisë”. 

Ky zbulim e vendos Dardaninë jo vetëm si vendlindje të perandorit, por edhe si një nga qendrat kryesore të programit të tij ndërtimor. Madhështia e bazilikës, mozaikët e saj me motive kafshësh dhe strukturat e tjera të zbuluara, dëshmojnë se Ulpiana ishte pjesë e projektit perandorak për të krijuar një identitet të krishterë bizantin në trevat ilire.

Për shqiptarët e sotëm, kjo lidhje me Dardaninë ka rëndësi të veçantë, pasi e lidh një nga figurat më të rëndësishme të qytetërimit evropian me rrënjët ilire, që shpesh merren si pjesë e trashëgimisë historike të tyre. Zbulimi, i njoftuar nga Ministri i Kulturës i Kosovës, Hajrulla Çeku, është i dyti i këtij lloji që zbulohet në këtë vend në vitet e fundit.

“Ky është një zbulim që formëson historinë”, tha Ministri Çeku, duke e përshkruar atë si një “përkushtim të fuqishëm nga Perandori Justinian” për qytetin e Dardanisë dhe kishën e tij. Gërmimet arkeologjike u kryen nga Christophe Goddard, Hajdari Arben dhe Milot Berisha si pjesë e kërkimit shkencor në Vendndodhjen Arkeologjike të Ulpianës.

Kjo i bën edhe pretendimet e grekëve se Perandoria Bizantine dhe krishtërimi ortodoks ishte baza e tyre. Figura e perandorit Justiniani tregon një origjinë romako- ilire edhe të ortodoksisë bizantine dhe të vetë Shën Sofisë.

Siç thekson historiania Judith Herrin: “Nëse Konstantini i Madh themeloi Kostandinopojën, ishte Justiniani ai që i dha qytetit identitetin e përjetshëm si kryeqendra e krishterimit lindor” (Herrin, Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire, 2007).

7 Kishat ortodokse në Ulpianë

Bazilikat paleokristiane – Gërmimet arkeologjike kanë zbuluar disa bazilika të shekujve IV–VI, të cilat shërbenin si qendra liturgjike të krishterimit të hershëm. Këto bazilika janë të tipit tre-nefsh, me mozaikë të pasur dhe dekorime që dëshmojnë për rolin e qytetit si qendër peshkopale.

Bazilika me mozaikë – Në pjesën jugore të qytetit është gjetur një bazilikë e madhe me mozaikë gjeometrikë dhe simbole të krishtera (si kryqi, peshku, dhe zogjtë), të ngjashëm me ato në qytetet e tjera të Dardanisë si në Naissus (Nish) dhe Scupi (Shkup).

Qendra peshkopale – Ulpiana kishte ipeshkvin e vet, i cili merrte pjesë në sinodet e kishës. Ka dëshmi se ipeshkvij nga Ulpiana morën pjesë në këshillat kishtare të periudhës së hershme bizantine.

Katedralja e qytetit – Një nga bazilikat, më e madhja, mendohet të ketë shërbyer si katedrale e ipeshkvisë së Ulpianës. Ajo kishte absidë të orientuar nga lindja dhe ambiente ndihmëse për klerin. Kultet e shenjtorëve – Ashtu si në qytetet e tjera të perandorisë bizantine, edhe në Ulpianë ka gjasa të ketë pasur relike shenjtorësh lokalë apo të importuar, gjë që shihet nga gjetjet e fragmenteve të altarëve dhe enëve liturgjike.

Në shekujt IV–VI, krishterimi në Dardani u konsolidua fuqishëm dhe Ulpiana u bë një nga qendrat kryesore kishtare krahas Scupit (Shkupit). Pas tërmetit të vitit 518, qyteti pësoi dëmtime të mëdha, por Justiniani e rindërtoi duke ngritur Justiniana Secunda, ku kishat dhe bazilikat morën rol të madh në organizimin e jetës shpirtërore e qytetare.

8. Justiniani në burimet antike dhe interpretimet moderne

Historiani bizantin Prokopi e përshkruan Justinianin me dy fytyra: në De Aedificiis e lavdëron si ndërtues e mbrojtës të krishterimit, ndërsa në Historia Sekrete e portretizon si tiran dhe të etur për pushtet. 

Prokopi ofron burimin parësor për historinë e mbretërimit të Justinianit, por mendimi i tij është i njollosur nga një ndjenjë tradhtie kur Justiniani u bë më pragmatik dhe më pak idealist (Justiniani dhe Perandoria Romake e Mëvonshme nga John W. Barker). 

Ai u hidhërua shumë me Justinianin dhe perandoreshën e tij, Teodorën . Ndërsa ai lavdëroi arritjet e Justinianit në panegjirikën e tij dhe “Luftërat” e tij, Prokopi shkroi gjithashtu një tregim armiqësor, Anekdota (e ashtuquajtura “Historia e Fshehtë”), në të cilën Justiniani përshkruhet si një sundimtar mizor, i pafuqishëm dhe i paaftë. Burime të tjera përfshijnë shkrimet e Gjon Malalas, Agathias, Gjon Lidianit, Menander Protector, Kronika e Pashkëve, Evagrius Scholasticus, Pseudo-Zacharias Rhetor, Jordanes, kronikat e Marcellinus Comes dhe Victor of Tunnuna. 

Historiania Averil Cameron vëren: “Figura e Justinianit është e dyfishtë: një perandor i shenjtëruar në propagandën zyrtare, por edhe një sundimtar i ashpër dhe i pamëshirshëm sipas kritikëve bashkëkohës” (Cameron, The Mediterranean World in Late Antiquity, 1993).

Në Ballkan dhe Dardani, ai e lidhi identitetin e tij me origjinën ilire, duke ngritur qytete si Justiniana Prima dhe Justiniana Secunda.

Për shqiptarët, lidhja e Justinianit me Dardaninë është një dëshmi historike se këto treva kanë qenë gjithnjë pjesë e qytetërimit perëndimor dhe lindor njëherazi.

9. Përfundime

Justiniani I mbetet një figurë universale, njëkohësisht perandor, ligjvënës, ndërtues dhe dardan. Zbulimet e fundit në Ulpianë e forcojnë lidhjen e tij me trojet shqiptare dhe e bëjnë edhe më të qartë se ky sundimtar nuk ishte vetëm një figurë e Kostandinopojës, por edhe e Ballkanit perëndimor.

Justiniani konsiderohet gjerësisht si një shenjtor nga të krishterët ortodoksë, dhe gjithashtu përkujtohet nga disa kisha luterane më 14 nëntor. Në kisha të ndryshme ortodokse lindore, duke përfshirë Kishën Ortodokse në Amerikë, Justiniani dhe perandoresha e tij Theodora përkujtohen në përvjetorin vdekjen e tij, më 14 nëntor.

Siç përmbledh historiani John Moorhead: “Justiniani ishte një njeri i një vizioni të pafund: ai kërkoi të rindërtonte Romën, të kristianizonte perandorinë dhe të linte një trashëgimi përtej kohës së vet. Në këtë kuptim, ai ia doli mbanë” (Moorhead, Justinian, 1994).

Lufta Antifashiste e popullsisë çame, kjo trashëgimi e vyer e historisë kombëtare shqiptare, duhet sjellë në një dritë më realiste, duke i dhënë fund spekulimeve dhe manipulimeve të historiografisë greke. 

Është rasti të ripohohet me forcë se në Luftën Antifashiste popullsia shqiptare e Çamërisë inkuadroi në formacionet luftarake shqiptare dhe greke mbi 1000 luftëtarë, pa llogaritur qindra të tjerë që punonin në terren. Vetëm në radhët e ELAS-it dhanë jetën 68 partizanë çamë.

Ajo që i shqetësoi më shumë forcat shoviniste greke në fillim të vitit 1943 ishte ngritja e këshillave shqiptare në të gjithë Çamërinë. Në mars të vitit 1943 u formua çeta e parë mikste, e cila bashkëpunonte me EAM-in. Edhe biografët e Zervës, si Mihal Miridhaqi, nuk e mohojnë kontributin dhe pjesëmarrjen e çamëve myslimanë në radhët e rezistencës antifashiste greke, në formacionet e ELLAS-it dhe EAM-it. Historiani i lartpërmendur thekson se çamët nxorrën mbi 1000 luftëtarë. Popullsia çame filloi të organizohej në luftën kundër fashizmit në dimrin e viteve 1942-1943, madje që në verën e vitit 1942 u krijua në Filat grupi ilegal i rezistencës antifashiste, i cili punoi në rrëzë të kufirit të Shkallës së Zorjanit e më thellë për organizimin e rezistencës, për krijimin e bazave të luftës, për popullarizimin e ideve të Kartës së Atlantikut, e cila u garantonte popujve e pakicave etnike liri, barazi dhe të drejtën e vetëvendosjes pas fitores mbi fashizmin. Në shkut të vitit 1943 u krijua çeta “Çamëria” dhe pak më vonë batalioni “Çamëria”, i cili zhvilloi betejën e famshme të Konsipolit kundër gjermanëve.

Në pranverë të vitit 1944 në Qeramicë u formua Batalioni IV “Ali Demi” me më shumë se 500 djem çamë. Ky batalion hyri në përbërje të Regjimentit XV të Ushtrisë Nacionalçlirimtare Greke (EAM). Gjithashtu, shumë çamë morën pjesë në Brigadën VI, VII, IX dhe XI të ushtrisë greke.

Beteja 55 ditore të Konispolit, që zgjati 55 ditë, ishte një luftë e përgjakshme, madhështore, duke e shtyrë pushtimin e Konispolit në 55 ditë, do të mbetet si një kurorë lavdie në gjerdanin e artë dhe të pavdekshëm të Antifashizmit Çam.

Këto luftime kanë hyrë në histori si luftimet më të gjata në kohë të rezistencës shqiptare.

Komanda gjermane kishte si qëllim të vinte nën kontroll bregdetin Jonian, nga Gjiri i Artës deri në Konispol. Rezistenca u udhëhoq nga Batalioni “Çamëria” i ndihmuar edhe nga forca vullnetare të zones së Konispolit e të fshatrave: Sopik, Pandelejmon, Vagalat, Xarrë e Mursi. Goditjen më të ashpër gjjermanët e bënë gjatë rrugës automobilistike Skalomë – Konispol dhe në drejtimin Lopës – Qafa e Likojanit. Mbrojtja u organizua me sulme e kundrasulme nga të dyja palët ndërluftuese duke shfrytëzuar punimet fortifikuese dhe veprimet luftarake që u zhvilluan me ndërprerje. 

Përleshje të ashpra u zhvilluan në datat 5-6 dhe 7-23 gusht në Qafën e Botës, Qafën e Likojanit dhe Konispol. Konispoli u pushtua nga armiku më 23 gusht, i cili pasi u plaçkit tërësisht, dogji dhe mbi 40 shtëpi. 

Forcat partizane zhvilluan luftime kundër pushtuesve gjermanë më 1 shtator 1943 në Sajadhë, në urën e Koskës e në Smartë. Nga datat 13 deri më 16 shtator 1943 forcat partizane zhvilluan luftime në qafën e Madhe dhe prej Qafës së Botës deri në fshatin Vërvë, kundër dy batalioneve gjermane. 

Në këtë luftë pati shumë të vrarë e të plagosur nga të dyja palët. 

Pyetja që lind natyrshëm është: Pse u radhitën çamët në aleancën kundër fashizmit e nazizmit, pse luftuan në Konispol në një luftë të përgjakshme dhe të pabarabartë? Në Luftën e Dytë Botërore Shqiptarët e Çamërisë u vunë në shërbim të së drejtës dhe atdheut, duke u radhitur në aleancën kundër fashizmit e nacizmit, me shpresë dhe me premtime se pas çlirimit do t’iu lejohej bashkimi me shtetin amë, Shqipërinë, gjë që nuk iu lejua të ndodhte. Mjafton të kujtojmë Rezolutën e Konferencës së Labinotit për problemin e Kosovës e Çamërisë, ku u arrit në përfundimin se: “Çështja e Kosovës dhe e Çamërisë do të zgjidhet në bazë të Kartës së Atlantikut, në bazë të parimit të vetëvendosjes së popujve, dhe garancia më e madhe për triumfin e këtij principi është vetë lufta që bëjnë dhe do të bëjnë Kosova e Çamëria, krah për krah me popujt jugosllavë e atë grek…”

Pra zgjidhja e çështjes së Kosovës dhe Çamërisë edhe njëherë u theksua se do të realizohej brenda kuadrit të pranuar nga Aleatët në bashkëpunim me forcat antifashiste të vendeve fqinjë. Nuk duhet harruar që në atë periudhë shqiptarët e Çamërisë ishin vënë edhe përballë rrezikut të asgjësimit të shtetit kombëtar në Shqipëri, te i cili kishin shpresën që ta kishin si shtet unik të tyre. Greqia, që prej aneksimit të saj më 1913, synoi homogjenizimin e krahinës së Çamërisë, duke zbatuar politika të ashpra të dhunës dhe spastrimit etnik mbi popullsinë e këtij territori. Për shkak të gjendjes së rrënuar nën qeverisjen greke për rreth tridhjetë vite, popullsia e krahinës u zvogëlua ndjeshëm. Spastrimi etnik i Çamërisë u realizua në një masë të konsiderueshme gjatë harkut kohor 1913-1939.

Ndaj Lufta Antifashiste për popullin çam  kishte rëndësi historike, për të kanalizuar energjitë dhe përpjekjet e shqiptarëve në një objektiv të përbashkët – çlirimin kombëtar dhe përfshirjen e shumicës së shqiptarëve në një njësi të përbashkët administrative. Por në luftën e Konispolit, ndodhi edhe dicka e paparishikuar, përfshirja e minoriteteve grekë në rezistencën kundër gjermanëve. Për këtë ndikoi mjaft  bashkëpunimi intensiv mes EAM-it dhe FNÇ. Në vjeshtë të vitit 1943, të PKSH dhe PKG vendosën të bashkërendonin veprimet dhe të dërgonin përfaqësues të tyre për të punuar me minoritetet respektive. Përfaqësues të EAM-it u dërguan në zonat ku jetonte minoriteti grek në Shqipëri, ndërkohë që FNÇ dërgoi përfaqësuesit e vet në krahinat shqiptare të Çamërisë. Këta përfaqësues do të vepronin në kuadër të Shtabeve të Përgjithshme të vendeve përkatëse: kështu përfaqësuesit grekë do të udhëzoheshin nga shtabi shqiptar dhe ata shqiptarë nga ai grek. 

Më 30 gusht 1944 u krijua Brigada e XIX Sulmuese në fshatin Cerkovicë. Kjo brigadë mori emrin Brigada e “Vëllazërimit”, ku partizanët e saj çamë e minoritarë grekë luftuan krah njëri-tjetrit kundër pushtuesve gjermanë. 

. Kjo brigadë në përbërje kishte Batalionin “Çamëria”, “Thanas Ziko”, “Lefter Talo” dhe Batalionin “Matohiti”. Prej saj ranë 100 dëshmorë në Luftës Nacional Çlirimtare.

Mes dëshmorëve që ranë në luftën e Konispolit shquhen veç çamëve edhe disa minoritarë grekë: Razo Zenel Birçe (Bolena); Sinan Lame Lizaj (Nivicë); Zaim Selim Ballaxhia (Zhapokikë); Hasan Latif Durka (Shalës T); Jani Vasil Leka (Goranxi); Kosta Tasi Çavo (Vurg); Mustafa Fejzo (Kuç – Çamëri); Nazif Asllan Dedaj (Beçisht T); Nail Fylfos Tona (Çamëri) dhe Enver Safet Llapi (Erind). Kjo është e vërteta historike dhe për këtë duhet të krenohet edhe minoriteti grek. Por duhet të pohojmë se qëndrimi i forcave politike greke gjatë luftës, pavarësisht nga nuancat midis tyre, ishte nacionalist dhe me tipare të qarta shovene dhe antishqiptare. Ky qëndrim ishte faktori themelor që pengoi afrimin dypalësh, rezistencën antifashiste dhe i kontribuoi ruajtjes së tensionit deri në fund të luftës dhe pas saj.

Faktet historike thonë se duke pasur në qendër të politikës së tyre aneksimin e Shqipërisë së Jugut, forcat nacionaliste greke, në pranverën e vitit 1944, hodhën poshtë edhe disa propozime të reja të forcave nacionaliste shqiptare për një bashkëpunim në luftën kundër pushtuesit dhe në betejën e ardhshme kundër rrezikut sllavo – komunist që u kanosej të dy kombeve.

Metamorfoza e elitës politike nacionaliste greke kish filluar menjëherë pas sulmit gjerman kundër Greqisë, në prill të vitit 1941. Ushtria greke donte një kapitullim të shpejtë dhe “të ndershëm” tek gjermanët për të ruajtur avantazhin politik që kishte krijuar nga lufta kundër italianëve. Pjesa themelore e këtij synimi ishte tërësisht politike: ushtria greke nuk donte të paragjykonte pozitën e saj si fituese e luftës kundër italianëve pasi e vlerësonte këtë si një aset dhe përfitim ligjor e politik për pretendimet e saj territoriale. Një pjesë e elitës politike greke u bënë kuislingë. Por, edhe pjesa tjetër e tyre, që ishte shumica, megjithëse u treguan aq të mençur sa të mos bashkëpunonin hapur me qeverinë kuislinge greke dhe me gjermanët, futën pasuesit e tyre në administratën kuislinge dhe bënë shumë pak për të luftuar Boshtin. Kështu vepruan venizellistët dhe metaksistët, që ishin dy grupimet më të mëdha politike të djathta. 

Kjo ishte situata në terren. Ndërsa camët u përfshin masivisht në Luftën Antifashiste me formacionet e tyre partizane. 

Gazeta “Figaro”, nr.588, 4 korrik 1946, duke bërë fjalë për luftën italo-greke, shkruante: “Çetat shqiptare nga ana e tyre sulmonin autokolonat dhe trupat italiane, në rrugët që çonin në front”. Ndërsa radio “Londra” më 26.10.1940 transmetonte: “Mësohet nga Shqipëria se çeta shqiptare në veprim të prapavijave italiane, presin dhe sabotojnë vijat e komunikacionit, duke u futur tmerrin reparteve italiane të izoluara. Grupe të armatosura kanë mundur të hyjnë në kryeqytet dhe kanë afishuar mbi të gjitha godinat qeveritare dhe deri në pallatin e qeverisë italiane proklamata, me të cilat ftojnë italianët të zbrazin Shqipërinë”. Gjithashtu më 4.1.1941, BBC-ja (radio Londra) transmetonte: “Në rrethet ushtarake vihet re se, shqiptarët u sjellin ndihmë të madhe grekëve kundër italianëve”. Ja pra cila ka qenë popullsia çame. Populli shqiptar i Çamërisë nuk ka qenë kurrë bashkëpunëtor i pushtuesve. Kemi jetuar gjithnjë mirë me popullin grek, me të cilin kemi luftuar krah për krah kundër okupatorëve fashistë italianë e gjermanë.
Qeveria greke bëri një propagandë politike të ethshme për diskreditimin e luftës Antifashiste të shqiptarëve para Aleatëve dhe opinionit të tyre publik. Ndërsa, më 10 nëntor 1944, në prag të çlirimit të Shqipërisë, qeveria greke i kërkoi zyrtarisht qeverisë së SHBA, që Shqipëria të konsiderohej e të trajtohej si një shtet armik dhe që trupat greke të merrnin pjesë në pushtimin e saj deri në lumin Shkumbin.  

Arben Iliazi