Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Martin Camaj, kufij legjende dhe realiteti

by

Behar Gjoka/

Qasja më pranë veprës letrare të Martin Camajt, e veçmas në prozën e tij, kaq të larme dhe me vlera të njëmendata, gjermëtani të pohuar dhe mohuar si vlerë dhe kahje modernitetit, është më tepër se sa thjesht një kërshëri e zakontë, që ta zatet mendjen dhe shpirtin kur e di se përgjithësisht prurjet letrare të këtij autori janë prekur dhe pohuar nga ana e studimeve letrare të shqipes, ndonëse jo në të gjithë përmasën dhe unitetin e vet formësues, më tepër se përjetim i thjeshtë emocional, që buron më tepër edhe prej faktit se ky shkrimtar në gjallje dhe amshim, si vlerë dhe pranim i saj në panteonin e letrave shqipe vijon që të mbetet në arrati, në kuptimin konkret dhe figurativ të kësaj fjale, madje emri dhe vepra letrare e tij, shënon një fakt letrarësie shumë më tepër se sa zbulim i një universi artistik, të paqëmtuar dhe verifikuar, realisht dhe në të gjitha përmasat e veta, kthehet natyrshëm kështu në një detyrim të vetvetishëm si mirënjohje dhe vlerësim për autorin, veçmas për tekstet e shkruara prej tij, qëllimisht dhe, për të zezën e letrave shqipe, të fshirë në njëfarë mase edhe prej kujtesës së bashkëkombasve, sidomos të vlerave të artit të fjalës, për një periudhë pesëdhjetë vjeçare. Gjithashtu leximi dhe rileximi i krijimtarisë së shkrimtarit, kjo madje shënon edhe fillimin e rikthimit të Camajt dhe krijimtarisë së gjerë letrare të tij në panteonin e letrave shqipe, është dhe do të mbetet edhe për disa kohë një rrekje siprore për të shfletuar visare të çmuara të shkruara në gjuhën shqipe, që me siguri do të tundonte cilindo mëtonjës dhe posedues të dokoratave dhe çmimeve letrare të gjerëtanishme, brenda dhe jashtë vendit. Martin Camajn, si mjeshtër i shkrimit letrar, në poezi dhe prozë, në dramë dhe studimtari, letërsia jonë, gjithëkohore dhe gjithëhapësinore, duke shënuar edhe në këtë kuptim një rast unik, si vijues i një tradite më të hershme të figurave të shkrimtarisë, që mbushinin boshëtirën e pranishme në letrat shqipe, veçan harku i letrares së bashkëkohësisë, si shtrat dhe rrjedhë e natyrshme, e kishte në prehërin e vetë totalisht, por për mjerim dhe absurditet të pashpjegueshëm në rrafshet logjie normale, mungonte si fakt shpërfaqjeje dhe dëshmie letrare, pra ishte dhe është ende edhe tani, më tepër një paprani e pranishme në të gjitha dimensionet e veta në shenjat letrare të endura në gjuhën shqipe… Eh, diktatura që e lamë pas, tashmë gjithkush mund të fshihet prapa saj, më e tmerrshmja në botë po thonë gjithnjë e më shpesh, ky makth i keq dhe shkatërrimtar, që na zuri për fyti ne shqiptarëve e s’po na lëshon ende, përpos tjerash prangosi si në asnjë vend tjetër krijuesit dhe tekstet letrare me mallkim, ndalim dhe përzënie prej panteonit letrar dhe artistik. Shtrëngoi fort për fyti të gjallët, por pa harruar edhe të vdekurit, por edhe ata që do të lindin. E të mos harrojmë, kurrëmos të mos ndodhë harrimi i gjamës dhe tjetërsimit të qenies deri në këtë stad, të mos e harrojmë tmerrin që ngjau ca vite më parë, tmerrin e zhbërjes si njerëz, si popull dhe si komb… Për të mos rënë sërish këtyre kreshtave dhe kthetrave zezonë dhe humnerë e frikshme, shkrimtari si disa të tjerë që nuk e duruan terrin dhe tmerrin e pamerituar, mori arratinë (sa mbprashtë shprehet ndokush tani se paskërka ikur kryesisht për shkaqe ekonomike), larg atdheut, por ai iku, ku sytë këmbët, me merakun e pashuar se laku e kishte shtrënguar fort parzmin e vatanit dhe atdheun e shqiponjave. Malli i përzhitur, për gjak e gjini, për tokën dhe vendlidjen e dashur, erdhi e t’u madhua deri në pikëllim të rënduar sa mezi e ngrinin supet e rame nga dhimbja dhe përgjërata e mërgimit, lëngatës së hershme dhe të vonë të arbënorëve, e cila si një flakë përvëluese, madje dhe krejt e brendshme, që s’nxjerrë as flakë e as tym, por veçse rrezaton përmallimin, brengën, admirimin për dheun që mund të ishte parajsa, e për dreq dogmat dhe diktatura çnjerëzore, ideologjia dhe paragjykimet, ndarjet dhe konfliketet krahinore dhe fetare, e kanë shpërndërruar në ferr dhe gjamë të pa shërim… Fatlumnisht, ikanak dhe krejt i harruar, prej kohës së pakohë, tashmë në perëndimin e largët, Camaj sendërtoi botën shqiptare, botën që e kishte rrasur në gji dhe shpirt, midis ëndrrash dhe zhgjëndrrash, reales dhe imagjinares, iluzionit dhe konkretes së hidhur, ashtu siç e mbante mend kur iku prej dheut, për gjithë natën dhe me brengën e pashqitshme për fatin e vendit dhe të bashkëkombasve të vetë, madje tanimë i shpërfaqur edhe si një realitet tejet tronditës, kapërthurur në një dyfishësi letrare të beftë, moderne dhe klasike, humane dhe primitive, adhuruesit e së bukurës dhe egoistët më të thekur dhe mbase të pakundshoqshëm, shkatërrues dhe progresist (përparimtar), i kapërthyer natyrëshm në këtë ndërliksje të beftë dhe të habitshme artistike, si një rrjedhojë logjike e letërsisë shqiptare, larg dhe krejt ndryshe prej socrealizmit, si dhe dritëhijeve sociologjizante, në kthetrat psikologjike vepruese dhe shprehësinë artikuluese, të përsosur si shprehësi, si në të gjithë krijimtarinë, vetvetiu shpërfaqet po ashtu edhe në faqet e novelës Pishtarët e natës, një krijim i beftë letrar, që ka si paratekst një poezi të shkruar në vitin 1954 nga shkrimtari, pra duke e ndërlidhur dhe funksionalizuar mjaft qartë krijimtarinë e tij.

Nën dritën e pishtarëve

Pikërisht ngjyer dhe i mbytur plotësisht nën vezullimin dhe farfurimën e xixëllimave natësore, ndodh thjesht dhe bukur ajo që është sa jetësore, pra përtrimja e ndjenjës së dashurisë midis dy bashkëshortëve, e parë kjo praktikë shkrimore autoriale si përsëdytje dhe vazhdimësi, si gëzim dhe shtendosje nga moria e halleve të ditëve stërmunduese, duke u shpërfaqur kështu po aq e ngjizur edhe në vrundujtë e fantazisë së ndezur dhe të fuqishme të autorit, tanimë edhe si shkrim i prozës. Në novelën Pishtarët e natës ka një raport vetanak dhe krejt të papërsëritshëm të të dy partnerëve, burrit dhe gruas, të shpërndërruar vetvetiu në hapësirën e këtij teksti në dy dashnorë të përvuajtur dhe të çmendur, të cilët ndonëse tani janë në moshë të kaluar (të thyerë), ata prapëseprapë dhe çuditërisht jetojnë më tepër adoleshencën e vonuar, në shprehjen dhe përjetimin e ndjenjave të dashurisë, në këtë rast madje ashtu siç e përcjell teksti i novelës, më shumë nga ana e burrit, por edhe gruaja, e shpërndërruar në sytë e tij dhe të lexuesit më tepër në dashnore, i vete pas si një kanakare e butë dhe tejet e bindur në këtë lojë të përtrimjes së dashurisë, e futen me dëshirë të parrëfyer në lojën bashkëshortore të dashnorëve të përmalluar, çka e bën që vetiu dhe natyrshëm të shpërthejnë thashethanat, aq të pranishme në jetën e shqiptarëve, në çdo sferë të jetës, e sidomos në rrënimin e jetës intime të tjetrit. Këtu, pra në hapësirat e tekstit të kësaj proze, por edhe në këtë Shqipërinë tonë, adoleshente në mendim dhe veprim, në fjalë dhe logjikë, lumi i thashethemeve të gjata dhe krejtësisht të jargavitura, ka një bazë dhe fondament të fortë ekzistencial, sepse për çdo natë qielli natësor i malit dhe malësisë griset dhe shkafnjyhet, ndritet dhe shkjëlqen prej pishtarëve të çuditshëm të natës… Kur zbardhon dita tjetër, pra dita e re, përpara njerëzve zbulohet qartësisht ana tjetër e medaljes, dhe tashmë në sfondin e ngjarjeve të novelës, të tekstit që më tepër i ngre kult dashurisë, mbase përtrimjes dhe përlindjes së saj, ndjenjës më humane, e mbulon zymtësia e punëve të përditshme, dhe veçanërisht këtu prekim përgjërimin për tokën, çka e mërgon larg dhe tutje brishtësinë fine të netëve të errta, që përkdhelin dhe gëlltisin ndiçimin e thekur të pishtarëve, që lëshoin dritë në terrin e natës, sikur bukarezat, drtiëfikëse a drtiëndezëse. Kryefamiljari, nuk kulmin e gamednit nuk ka se si e lejon nëpërkëmbjen e të tjerëve, afër dhe larg, aq më tepër që të përkëmbet edhe vetë ai, por nëse e ndjen veten zot shtëpie dhe zot i vetes, i duhet që t’i braktis lëkundjet dhe mëdyshjet, dhe të rraset në lojën e ëmbël bashkëshortore, tashmë pa e kuptuar se edhe vet atë e ka zatet dhe kaplue marrëzia… Kjo e fundit, vërtet e rëndësishme dhe thelbësore, jetike dhe letrare, por e thënme krejt natyrshëm, pra si një kod i vetvetishëm dhe brendanjerëzor, por edhe i domosdoshëm për çdo individ dhe komunitet, se jetën e qenies njerëzore e përbën dhe e mban gjallë puna dhe dashuria, një mesazh ky me thellësi organike dhe funksionale i veprës, madje i mbishtresimeve tekstologjike, dhe ato janë tekefundit vetëmse dy shinat (pra dy protagonistët e novelës), nëpër të cilat ka ecur vazhdimisht njerëzia. Eh, sapo dielli vrapon drejt perëndimit, burri dhe gruaja, Niku dhe Lula, madje drejt një ikje të zakonshme dhe normale, rrufeshëm dhe me furi feksin sërish xixëllimat e përnatshme dhe njerëzit, kudoqë që gjenden, pa grimën e ndërdyshjes, tashmë vetëm sa mbyllin portat dhe dritësoret, sepse e kanë kuptuar më në fund se nuk ka orë dhe zana, se nuk ka aspak bredhje hipokrite, përkundrazi jeta vijon fillin e gjallimit me tërë forcën e dashurisë…

Legjendarizimi jetësor

Ajo që paraqitet dhe na zbulohet në këtë novelë, një tekst i beftë dhe me shumë shtreszime, rrëfimore dhe të shprehësie, thënie dhe artthënie letrare, tashmë në kontekstin e subjektit dhe të fabulës, që në shumicën e vetë rrjedhin njëtrajtëshmsrisht, gjithsesi me shenja të dukshme klasike, porse pranëngjitur me to të gërshetuara edhe me thyerje moderne shkrimore, herë të avitet kaq shumë pranë sa ke përshtypjen se po të zihet fryma nga ky pështjellim i frikshëm dhe ëmbëlcak, herë – herë fluturon krejt larg, shumë larg, mbase në fillesat ekzistenciale të jetës njerëzore dhe shqiptare, kur orët dhe zanat bashkëjetonin me njeriun e zakonshëm, ku jeta tokohet më tepër me legjendën, madje zanat dhe orët, tashmë jerëz edhe hidhnin vallen e lumturisë, e herazi pamjen e pushton totalisht sipërfaqja e akujve të ngrirë, që padyshim ta shpërfaqin plotërisht natyrën specifike dhe madhështore, që na e dhuruan dhe dhunuan kaq bujarisht miqtë e dashamirët e kombit, nëpër kaq shekuj dhe mote, sidomos gjatë shekullit të njëzet. Brenda veprës, pra në hapësirën tekstologjike të novelës, si tipologji shkrimore e llojit të mesëm të prozës, lëvizin dhe pilikunden, ikin dhe kthehen, njëherazi, madje me një bashkëtingëllimë të habitshme, historia dhe realiteti i prekshëm, konkretja dhe mitikja, që po e jetojmë edhe kësaj ndërkohje, me jo pak dromca mjerimi. Termi histori do të duhet ta marrim vetëm në korrelacion (marrëdhënie), të figurshëm, pra historikja e pranishme si element i vërtetë dhe qenësor i veprës, që të çon vetvetishëm tek çasti kulmor dhe fatlum, i pritur me kaq endje, sepse kombi shqiptar ia mbërriti më në fund që ta kishte pavarësinë nga Perandoria Osmane; hëm, por edhe fatkob njëherësh, sepse pikërisht në fillim të shekullit të kaluar, pra të shekullit të njëzet u shkrua dhe vulos, pa grimën e delikatesës diplomatike, edhe copëtimi i trojeve shqiptare në pesë shtete… (Nga viti 1999 e tëhu ka nisur realisht rishikimi i padrejtësisve të kryera në kurriz të shqiptarëve dhe trojeve të tyre.) Atëherë, në distancnë letrare më së shumtit, patjetër vetëdija kombëtare, ishte më e thjeshtë në shprehje dhe konceptim, ishte mbase si një kore vepruese e gjakut dhe sakrificave të kryera, gjer tek pamvarësimi mbas gati pesë shekujsh sundimi otoman, madje krejt e prekshme si situatë dhe si vizion, si një kullë e ndërtuar vetë, si tokë e larë me djersën e ballit dhe me rrëke gjaku, si mbrojtje e nderit të familjes, por edhe si gëzim i erotizmit, ndjenjës përtrimse të jetës dhe përjetësisë, me gjasë më shumë i dashurisë, pa asnjë konvencion ndarës dhe kufizues të qenies njerëzore. Përqasja e domosdoshme me mjedisin përqark dhe më gjerë se sa kaq, kuptohet qartësisht, ku edhe po luhen ngjarjet e novelës, mbase ka të bëjë më shumë me fatet e personazheve kryesorë dhe dytësorë, e sidomos nga prania e fantastikes, me origjinë mitin dhe legjendën, si ngjyresë dha thalb shkrimor, e cila vjen në situime të befta letrare, si pasojë e përpunimit dhe rishkrimit autorial, çka bëhet e dukshme nga orët dhe zanat (mbase më tepër nga hija e tyre, që bredhëron maleve dhe në kokat e malësorëve), që lëvizin krejt lirshëm, madje jo vetëm si element ilustrativ dhe zbulurimor, përkundër si një atmosferë e pastër e mjedisit ku dhe janë vendosur dhe shpalosen ngjarjet e novelës, interferon natyrshëm më tepër me viset ku edhe gjellojnë ende legjendat epike dhe lirike, legjendat e gjakut dhe të jetës, aq të larmishme në oralitetin popullor, djep i të cilave është dhe do të mbetet aty ku i thonë … Bukës – bukë e ujit – uji…, pra në të gjitha trojet shqiptare. Eh, siç thotë fjala e urtë e popullit shqiptar, më mirë vonë se sa kurrë, zaten ky është edhe fati ynë, madje fatkobi ynë i pashqitshëm. Është rasti i shprazur më vërtetësi dhe magjikë letrare, që t’i prekim faqet e një atdhetarizmi modern, të ngjyerë edhe me njomështinë e mallit të mërgimtarit, ravijëzuar logjikisht dhe letrarisht prej shkrimtarit mendimtar, filozof dhe ideolog i kombit dhe i racës shqiptare, mbase rilindas i vonë (i mbramë) ose bashkëkohor, i fatit të shqipes dhe të kombit shqiptar, kudoqë gjallon, në Shqipëri, në trojet etnike dhe patjetër edhe në diasporën, e hershme apo të vonë, larg dhe afër.

Bashkëbisedim linear

Qarku letrar, përfshirës dhe qarkues, real dhe imagjinar, i tekstit të kësaj novele, nëpër të cilin thuret dhe endet jeta e mjedisit dhe sidomos ajo e personazheve kryesorë dhe dytësorë, plot mundime dhe rrezëllitje, meditim dhe endje në ferrin jetësor, rropatjet stërmunduese për t’i jetuar edhe ato pak grima jete, që askush nuk t’i falë dhe dhuron në këtë botë, porse në të gjitha rastet ato vetëm fitohen dhe meritohen, mbase me shumë sakrifica dhe strapacime, natyrisht të rrëfyera përmes vetës së parë, ka bërë që linja drejtëvizore (lineare dhe e njëtrajtshme), e episodeve të novelës, të fitojë peshë specifike të ndjeshme, të përforcohet edhe nga prania e përthyrejeve të frizurave moderne, e në jo pak raste edhe të shpërfaq kontrapunkte (kapërcime të rrufeshme), befasuese dhe funksionale, si dhe përthyerjet rotrospektive, pra kthimet mbrapa në kohë dhe hapësirë, madje deri në kohën mitike dhe të kaluar, ka gjasa edhe në kohën e legjendave, njëherit kjo pezulli subjektore e fabulës së këtij teksti, të vetvetishëm dhe të mëvetësishëm si shkrim proze, të jetë edhe fluide, por edhe po aq e kapshme në shpalimin letrar. Duke qenë, mbase vatra kryesore rrëfimore e novelës, pra epiqendra e universit letrar të këtij teksti, autori ndërkallet i tëri brenda tekstit të kësaj proze, madje narratori kryesor rraset m’u në thelbin ekzistencial të kësaj botë të çuditshme dhe absurde, shkëlqimtare dhe vrasëse, në marrëdhëniet ndërkohore dhe ndërhapësinore, gjithnjë e pa e humbur drejtpeshimin dhe distancën e vëzhguesit të hollë, herë të jashtëm, por nganjëherë edhe të brendshëm, ndërfutur në palcën e protagonistëve, duke realizuar kështu një vepër të arrirë artistike, qoftë në bashkëbisedimin vetërrëfyes, por njëherit edhe në dialogun e personazheve, çka e ka bërë autorin më tepër të gjithëpranishëm, me mallin e pashuar për tokën, me zjarrin e ndezur të dashurisë në zemër, me ëndrrën e ngrirë të vendlindjes, bash sikur në ditën kur e braktisi atë, në motet e tramundanës së komunizmit. Kështu, ky tekst i ndërlikuar si hapësira tekstologjike dhe ngjyresa rrëfimore, madje i pasur edhe me trajtat e shtresëzimeve tekstologjike, pratekstulae dhe hipertekstuale, që e rrëshqasin si pa u ndejrë në thekllinat e një proze bashkëkohore, bëhet edhe një situatë konkrete dhe jetësore, por po kaq fuqishëm edhe një imazh konkret i jetës, veçse e jetuar dhëmbë për dhëmbë, tashmë jo prej trimërisë e kuvendit, por kryesisht prej punës së palodhshme, që edhe i shkon për shtati historisë së qytetëruar të kombit shqiptar, të përkudur nëpër rrahtët e qytetërimit greko – romak, megjithatë të ndëshkuar nga historia padrejtësisht, gjë që përmblidhet mbase edhe në genin etik, por sidomos në ngjarjet dhe bëmat e shkruara, në sa e sa dokumenta dhe arshiva të botës, për shkak të derdhjes së pa fre të perandorive të lidjes dhe perëndimit në këto treva, në figurat historike dhe reale, të pranishme në historinë e kaq e ka shekujve të jetuar në këto troje, por krejt logjikshëm dhe me art, autori i qaset fatit të atdheut edhe për të shembur, njëherë e përgjithmonë edhe krenarinë pa krenari , atë marri të çmendur të ne shqiptarëve, për mote dhe shekuj, aq shumë të përfolur nëpër këto dhjetëvjeçare, të shembjes në krahët e komunizmit, pa dhe me dëshirë, dhe mandej në një eksperiment të pashmangshëm edhe në sistemin demokratik, natyrisht për ta futur shqiptarin, si popull dhe komb, si individ dhe komunitet, në binarin e punëve të dobishme, veçse tashmë si sherbetor i vetes, i fëmijëve të tij, madje i jetës në përgjithësi, në këto troje dhe më përtej… Pra, megjithëse ai bisedon tashmë krejt lirshëm dhe pa shtrëngica, madje edhe pa mëdyshjen e zakontë të dilemës së shqiptarëve, për ta hedhur hapin ose për të mbetur në këtë anë të mosndryshimit, të kushteve dhe rrethanave ekzistenciale të fatit të qenies dhe të njerëzores, duke i fokusuar kështu mjaft qartësisht edhe meritat jo të pakta të bashkëkombasëve tanë, të shkruara në shekuj dhe motet e gjatë të mbijetesës së shqiptarëve, por pa i harruar për asnjë çast edhe tepritë apo mangësitë e pranishme, ligjërimi drejtvizor dhe i komunikueshëm, por edhe rrëfimi i larmishëm si pozicion dhe leksik rrëfimor, shpaloset dhe del krejt i ndërliksur, në ato që thotë, pra të vërtetat e hidhura, të ndërgjegjes pa një grimë ndërgjejeje, që e shpalosim jo fort rrallë ne shqiptarët, kudoqë jetojmë.

Skalitja e personazheve

Boshti organizues i radhës dhe shpalimit të ngjarjeve, të tekstit të novelës kushtuar dashurisë, interpetimeve të fuqishme jetëgjallnuese, i shfaqjes dhe zbulimit të mikro dhe makrobotës njerëzore, njëkohësisht shërben edhe si një lenete ku edhe mund të kundrohen personazhet e tjerë, por edhe veçanërisht ai vet, duke qenë edhe figura qëndrore e novelës. Nika, epiqendra e tekstit, universi letrar i këtij teksti, si dhe kryeheroi i novelës Pishtarët e natës, që përfaqëson më tepër një tip kompleks dhe enigmatik, konkret dhe fluid, real dhe imagjinar, në kuptimin e njerëzisë dhe vlerave shpirtërore që bart dhe dëshmon. Këto cilësi, si dhe të tjera të pranishme në tiparet që i ka mëveshur këtij personazhi, pra figurës kryesore të novelës, autori ka arritur që t’i mishërojë përmes shumështresimeve strukturore dhe tekstore:

– Mbishtresimi i parë, dhe më kryesori i hapësirës tekstologjike të këtij teksti është ai i një dashnori të zjarrtë, të thekur dhe me përvojë të gjatë, jetësore dhe dashunore, trim i çartun dhe mikpritës i pakundshoq, bujk dhe bari, njeri që e çmoan dhe adhuron jetën shumë, çka ngërthehet në faqet e tekstit si tepër e ngjeshur, pothuajse në linjën episodike të novelës.

– Mbishtresimi i dytë, po aq i vlertë dhe funksional sa dhe i pari për realizimin e novelës që i ngre kult dashurisë së zjarrtë, është ajo e Nikës si punëtor i palodhur dhe adhuruse i tokës, ku në shumicën e kohës është i pushtuar nga dëshira e madhe për të qenë edhe bujk, edhe gjuetar, edhe zejtar, kurrëmos bjerraditës dhe humbakohës, që e mbështjellë si me mantel të ndritshëm dhe zbukurimor karaketerin e tij të shumëfishtë, madje duke përplotësuar dhe shpërfaqur dimensionet e tij reale.

– Mbishtresimi tretë, që bart dhe shpalon hapësira e tekstit të novelës, një tekst i ndërlikuar si mënyrë shkrimi, ku gërshetohen teknikat shkrimore kalsike dhe moderne, madje i prekshëm në pjesën më të madhe të saj, është prekja dhe zbulesa e plotë e natyrës së tij si një egoist i shkalluar dhe individualist i paskrupulltë, çka e bën një figurë sa tokësore, po aq edhe të palzmuar në të gjitha anët përfaqësuese të karakterit dhe figurimit të tij, zaten si të gjithë shqiptarët, të cilët preken dhe duken në dallim nga të tjerët, përpos tjerash, nga prania e një egoizmit të fortë dhe të pa fre, në çdo kohë dhe hapësirë.

– Mbishtresimi i katërtë, por edhe më i fuqishëm se të gjithë anët e tjera, të prekshme në faqet e novelës, çuditërisht ka të bëjë me një përmasë të fuqishme, ndonëse është vetëmse një fshatar i thjeshtë, mbase më saktë do të qe po të quehj një malësor kreshnik i maleve, ai në jetën dhe mënyrën e të jetuarit vështron më tepër nga perëndimi, por trutë dhe shpirtin, herë – herë ia prekim dhe shohim, në fjalët dhe veprimet, në dialogun dhe meditimet e pranihsme, se ia kanë pushtuar edhe dhelpënitë e lindjes…

Pikërisht këto mbishtresimi të larmishme, me vlera të posaçme në shpalimin e ndodhive dhe veçmas në figurimin e personazheve, padsyhim të dyshes qëndrore, shkrimtari i ka shenjëzuar dhe shpalosur kryesisht me mejte artistike klasike, si protretizimi i plotë tij, si hero dhe protagonist i veprës, si figurë dhe karakter, po ashtu edhe shtjellimit përfundimtar si personazh me të dyja klishet thelbësore të shkrimit të prozës, monologut dhe dialogut, megjithatë gjithmonë duke ruajtur barazpeshimin ndërmjet këtyre elementëve, e ka bërë atë një figurë interesante, jetësore dhe letrare, njëherit. Dhe, ai, Nika është njëherazi univers i tipit të shqiptarit, por edhe një individ i veçuar dhe të vetmuar, që të mbetet në mendje për shumëçka, e sidomos për vlerat humane që bart dhe i shpalon me kaq tepri në faqet e novelës.

Poezia – Flaka e pishës – paratekst i novelës

Vlerat letrare të novelës Pishtarët e natës, një teksti letrar të veçantë për shumëçka, por ka gjasa dhe shanse që të kundrohen edhe në kuptimin e huamarrjes brenda veprës letrare të autorit, madje si një huamarrje e motivit të hershëm, shkruar në vitet ’50 të shekullit të kaluar prej vet shkrimtarit, si dhe të rishkrimit tashmë si prozë e mesme, materializuar me fuqi letrare në faqet e kësaj novele. Poetika e poezisë, së shkruar më herët, shkurtimisht dhe figurativisht sendërton imazhin e një dashurie të përflakur, një dashurie të fuqishme që nuk njeh zbehje dhe rrudhje në asnjë çast. Në njëmbëdhjetë vargjet e poezisë Flaka e pishës, pra një poezi e shkurtër dhe lakonike, që në fakt më tepër shënon dhe materializon një tingëllimë (sonet), të riformuluar mjeshtërisht nga autori. Natyrisht, ndryshimi në mes një tingëllime tipike dhe kësaj poezie preket dhe ndjehet në numrin e strofave, ku kemi vetëm tre të këtilë, ku e para paraqitet me tre vargje dhe dy strofat e tjera me kuatern, pra me katërshe. Po ashtu, ndryshimi dhe riformulimi i tingëllimës bëhet i prekshëm edhe nga numri i vargjeve, sepse nuk kemi 14 vargje, siç ngjet në rastet e tingëllimave të zakonshme, por vetëm 11 vargje gjithsej. Pjesë e riformulimit të tingëllimës nga ana e poetit është gjithashtu edhe lloji i vargut, ku këtë poezi kemi të lëvruar me vargun 13 rrokësh dhe jo me vargun 11 rrokësh, vargun tipik të tingëllimës (sonetit), në poetikën e Dantes dhe Petrarkës. Atmosfera e vargjeve të strofës së parë, të poezisë që përfaqëson paratekstin e novelës, të fut gati menjëherë në një situatë letrare të beftë, ku edhe prekim malësinë me termat më përfaqësues si: tbanin dhe pisha e bjeshkëve, që skicojnë realisht peizazhin e thyer dhe idilin dashunor të djalit dhe vashës, një idli i realizuar gjer në përsosje në poetikën orale të shqipes. Në strofën e dytë, natyrisht përmes një vargu metaforash, të ciloat duket sikur rrjedhin nga burime shëklqyese, na zbulohet marrëdhënia e vashës dhe djalit me pishën, tashmë si simbol i lidhjes së dy dashonrëve të panginjur me këtë ndjenjë. Në strofën e tretë ose të fundit të kësaj poezie ngha më të fuqishmet letrare të fillimit të shkrimit poetik nga ana e Martin Camajt, ngjet edhe shkrirja e djalit (burrit të shpërndërruar në të tillë) dhe vajzës (në fakt është grua, por sillet si vashë e re), me pishtarët e natës, mbase edhe më saktë me dritën që lëshojnë pishtarët e përnatshmë si një lajmëtim për të dashurën dhe vetë dashurinë. Duket qartë se teksti poetik Flaka e pishës, shërben si një paratekst i novelës Pishtarët e natës, mbase më tepër përfaqëson një variant parak të saj, ku edhe skicohet për herë të parë imazhi i dashurisë, si dhe na gdhendet parafytyra e dy të dashuruarve, madje duke shpërfillur moshën dhe paragjykimet e krahinës. Nga ana tyjetër ideja e parë dhe figurimi imazhinist i dashurisë, pra i ndjenjës së lashtë sa vet bota, në vargjet e poezisë Flaka e pishës, si dhe në prozën Pishtarët e natës, ka pësuar një rritje të gravidacionit letrar shprehës, së paku në tre drejtime:

Së pari: Në zbulimin e lidhjes ndërmjet tyre, natyrisht në sytë e botë që e pati përfolur dhe përgojuar deri aty ku s’mban, por edhe në sikcimin e të gjitha pamjeve të ekzistencës së vetë, me dimensionet më konkrete të mundshme, nga ngjarjet dhe paraqitja e tyre në rrjedhat e fabulës së novelës, duke portertuar kështu një pamje të plotë më skicime reale dhe legjendare, konkrete dhe fantastike.

Së dyti: Nga poetika e narrativës, esenca e shkrimit të prozës, çka ka ndikur fuqishmë edhe për ta pasuruar tekstin dhe parafytyrën poetike, por edhe për t’i dhënë ndjenjave dhe gjithë shenjave të pranishme letrare një gjendje të tjetërsojshme, madje të pakrahasueshme me roamnet bashëkohore të socrealizmit, ku edhe shpalosen ndodhitë e shumta të romanit, por edhe realizohet figurimi i personazheve të pranishëm, pa harruar asnjërin prej tyre, kryesorë apo dytësorë.

Së treti: Vizatimi i plotë i dy protagonistëve të novelës, si dy anët përfaqësuese të ndjenjës së dashurisë. Në këtë piketë të figurimit të persanzheve/protagonistë më tepër se sa gjithkund shpaloset mjeshtëria e autorit, për të skalitur personazhet dhe nëpërmjet tyre edhe kohën, por edhe hapsëirën ku medhe luhen ngjarjet e novelës, që ka vënë në qendër dashurinë.

Prania e këtyre shenjave, padyshim edhe të tjera sosh, ndihmon për të kuptuar dhe prekur procesin e kalimit nga teksti i parë, pra poezia Flaka e pishës, në tekstin e dytë të novelës Pishtarët e natës, por gjithashtu edhe për të vënë re dallimin midis tyre, por edhe ruajtjen e thelbit poetik të situatës që i përkushtohet dashurisë, qsyh në zaanfillë të krijmitarisë së shkrimtarit.

Elementët formësues artistik

Në penën e Camajt, shenjimet artistike, si trajtë dhe ligjërim, strukturë dhe formësim, gjithnjë fitojnë peshë dhe hapësirë tjetër në shumëformësimin e ligjëratës autoriale, krejt vetiake, e sidomos në përfoljen dhe shpalimin ligjërimor, e veçan me rtimikën muzikore ku veçan kolovitet dhe bredhërohet imazhi i vendlindjes së ngrirë në kujtesë , madje në mënyrë të pashqitshme, si një përftesë tronditëse, me dialogun e ndërfutur aty ndërmjetshëm, por edhe me dialogimin dhe përsiatjet autoriale, krijon vetvetiu vorbullën e pastër prozaike, gjithsesi të domosdoshme dhe të pashmangshme, që të çojnë përnjëheri në në caqet dhe kufinjtë e legjendës dhe realitetit, iluzionit dhe konkretësisë, mbase më tepër në pragun e takimit të këtyre gjendjeve, të ndryshme dhe të përafruara, ku edhe ka notuar për kaq e kaq kohë atdheu ynë, Shqipëria, por edhe trojet etnike, si dhe diaspora e shpërndërë anekandes botës. Përveçimi i disa elementëve thadruese të artit të fjalës në shkrimin e prozës, natyrisht jo si qëllim në vetvete, po më shumë si një pauzë frymëmarrje lehtësimi dhe lirimi prej ngasjes dhe brengës për të hedhur, tashmë vështrimin e përqëndruar brenda vatrës së Martin Camajt, do të përforconte dhe theksonte idenë e specifikes së prozës së tij në letrat shqipe, veçmas në llojin e novelës. Njëra prej përftesave të parapëlqyera dhe të pranishme edhe në proza të tjera të autorit, është kujtesa e përkujtuar ose risjellja në vepër e të kaluarës, larg dhe afër, e të kaluarës së dikurshme, që na i çapon hapat dhe vitet, megjithatë të jetuar intesivisht nga ai, mbase si një fotografi e ngurosur, që sa herë që kthen sytë mbi të , ajo befas nis e lëviz, lëkundet dhe pilikundet fort, merr frymë dhe shpërthen në vijëzime imagjinare, më tepër të parrokshme, duke u kthyer kështu në një kujtesë dinamike, që parakupton dhe përfshin edhe përmallimin, edhe zhbrengosjen, por edhe shpresën e pashuar që shoqëron njeriun edhe për në fundin e botës, pra në kozmos… Ngjyrimi frazeologjik, aq i vlertë dhe funksional, pra gjuha e gjallë e ligjërimit të folur, edhe sot e gjithë ditën, e prekshme në pjesën më të madhe të trevave të veriut të trojeve shqiptare, brenda dhe jashtë kufinjëve shtetëror, që është polisemantike dhe më muzikalitet të prekshëm, si dhe me shenja të mirëfillta idiomatike krejt të ngurta, si semanitkë dhe shprehësi, pra më tepër një frazë logjike dhe e shkartuar nga proliksitetit, ngjyrimit tipik të socrealizimit, është tjetër element i rëndësishëm, gjuhësor dhe letrar, i shpaluar si lëvrim mjaft gjerësisht nga autori në këtë novelë… E nëpërmjet ngjeshjes së tyre, Camaj, më tepër se sa prozë poetike, siç ka pasur ndonjë rrekje, të habitshme dhe mjerane, të shqyrtimeve letrare me gjasë dhe më tepër sipas teoritikës sovjetike të realizmit socialist, realizon qartësisht ndoca rrëfenja origjinale, moderne në dhëniemarrje përmbajtësore dhe formësuese, në të cilat vrundullitet dhe gjallon llava e legjendës së ekzistencës së shqiptarit, e legjednës së ndërthurur me jetën e vështirë dhe të hidhur, të përmbysjeve dhe shpërfytyrimeve që ngjan në vitet e shekullit të kaluar, si dhe në kapërcyell të shekullit të njëzet. Që ta shohësh dhe prekësh këtë cilësi, duhet me domosdo edhe ta ndjesh si të tillë, e për ta ndjerë sadopak do të duhet edhe pulsimi i njëjtë i gjakut, i gjuhës dhe i amanteve të thëna dhe të pathëna, çka i ravizon më së miri novela Pishtarët e natës. (Gazeta Rilindja e Kosovës, e mërkurë, 2 korrik 1997)

Shqipëtarët me besim të pakufishëm se Amerika se do të jetë miku ynë i përjetshëm

by

Ndriçim Kulla/

Nuk është e vështirë të provosh me shumë fakte se marrëdhëniet shqiptaro-amerikane janë të vecanta, janë siç thuhet për marrëdhëniet amerikano-britanike, special relationship. E vështirë, kur shkruan një artikull

serioz për marrëdhëniet shqiptaro-amerikane bëhet kur përpiqeshtë të zbulosh çelësin që shpjegon vecanësinë e pamohueshme të këtyre marrëdhënieve, në sfond historik. Jo duke bërë retorikë politike që është aq shumë inflacioniste në Shqipëri. Nëqoftëse vërtetohet lehtë që marrëdhëniet shqiptaro-amerikane janë të një karakteri të vecantë, nuk është aspak e lehtë të tregosh në të gjithë përmasat e tyre themelet e këtyre marrëdhënieve, ato themele të cilat kanë bërë që marrëdhëniet shqiptaro-amerikane t’ iu rezistojnë sfidave të kohës, madje edhe tërmeteve, sic mund të quhet qëndrimi armiqësor i regjimit komunist shqiptar ndaj SHBA.

Themelet e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane kanë nisur të ndërtohen që para krijimit të shtetit shqiptar, si dhe që para se SHBA të niste të merrej aktivisht me cështjet europiane. Kombet e mëdhenj dhe të vegjël, shtetet e mëdhenj dhe të vegjël, ashtu si njerëzit, i ofrojnë miqësi njëri-tjetrit me anë të gjesteve miqësore. Zakonisht janë vendet dhe kombet e vegjël ata që, për arsye që merren lehtë me mend, duan që të kenë marrëdhënie speciale miqësore dhe aleancë me një vend të madh, aq më tepër me vendin më të fuqishëm të kohës dhe bëjnë gjestet përkatëse për të arritur këtë. Dhe kur iu realizohet një dëshirë e tillë këta vende dhe kombe të vegjël e quajnë një fatbardhësi të madhe për ta.

Shumë rrallë ndodh që të jetë vendi dhe kombi më i fuqishëm dhe i prosperuar i kohës, ai i cili t’ i ofrojë miqësinë, aleancën dhe të gjithë potencialin e tij një vendi dhe një kombi të vogël, siç është rasti i SHBA me Shqipërinë dhe kombin shqiptar në përgjithësi, që para se ky shtet të krijohej dhe që në castet e para të jetës së tij. Në historinë e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, ka shumë e shumë ngjarje, nga ana amerikane, që nuk shpjegohen dot nga këndvështrimi i marrëdhënieve mes vendeve të mëdha e të vogla, madje edhe në rastet më bujare të tyre.

Edhe politika shtetërore amerikane ka bërë lëvizje të tilla për Shqipërinë që nuk janë të zakonshme për politikën e këtij vendi para vitit 1917

Ajo që ka bërë SHBA për Kosovën në 1999 është e njohur botërisht. Por ç’ mund të thuhet për faktin që 80 vjet më parë se SHBA të clironte Kosovën, në vitet pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, SHBA kishte si partner Komitetin Mbrojtja Kombëtare e Kosovës, që vepronte në Shqipëri, për të shpërndarë ndihmat humanitare amerikane te refugjatët shqiptarë të Kosovës të ardhur në Shqipëri?

Shqipëria i ka dhënë botës Nënë Terezën, misionaren bamirëse dhe humanisten e madhe, por Amerika i ka dhënë Shqipërisë misionarin bamirës më të madh që ka shkelur në Shqipëri, Harry T. Fultz për të cilin nuk ke nevojë të flasësh shumë se është i mirënjohur për çdo shqiptar.

Dy ambasadorë amerikanë të cilët kanë qenë me detyrë në Shqipëri në vitet tridhjetë, do të shkruanin libra për Shqipërinë, duke u bërë SHBA, më pak se tre dekada pas krijimit të shtetit shqiptar, i vetmi vend tre ambasadorë të të cilit kishin shkruar libra për një vend të vogël si Shqipëria. Një tjetër ambasador amerikan që ka qenë në Shqipëri para Luftës së Dytë Botërore, Post Wheeler, u apasionua aq shumë me Shqipërinë sa mblodhi dhe përktheu në anglisht përralla shqiptare me të cilat botoi në Amerikë edhe një libër.

Mendje të mëdha të kombit tonë, që patën rastin ta njohin mirë Amerikën, si Noli dhe Konica, krijuan një besim të pakufishëm te ky vend i madh se do të ishte miku i përjetshëm i Shqipërisë dhe shqiptarëve. Faik Konica, në një fjalim të mbajtur në Jamestoën, në 1923, dhe të botuar në gazetën “Shqipëtari i Amerikës”, në kohën kur SHBA ishte tërhequr nga problemet e Europës, bëri një parashikim që u vërtetua shtatë dekada më vonë:

Dhe sikur të vijë prapë një kohë që Amerika të ketë të thotë fjalën e saj për regullimin e punëve evropjane, dhe munt po të dojë dhe nonjë dit’ mbase do të dojë, besonj që për të siguruar një paqë të qëndruarshme në Evropë të Lindjes dhe në tërë botën, nuk munt të gjendet gjë më e mirë, se duke bindur kombet e Ballkanit të bëhen të moderuar të heqin dorë nga gjithë zënkat pa rëndësi, dhe të heqin dorë nga gjithë zënkat pa rëndësi, dhe të bashkojnë forcat e tyre që të cvillohen me paqë dhe me rregull.

Shqipëria dhe shqiptarët kanë marrë mirënjohje të thellë nga SHBA edhe për shërbimet më të vogla që iu kemi bërë, sipas mundësive tona, si pjesëmarrja në misionet paqeruajtëse ndërkombëtare, dhe amerikanët na kanë marrë në krahë për të shprehur mirënjohjen, si të thuash.

Kjo prirje e Amerikës për marrëdhënie speciale me një vend të vogël si Shqipëria dhe një komb të vogël si shqiptarët, ka bërë që te shqiptarët të lindë një ndjenjë proamerikanizmi shumë e thellë. Këtë ndjenjë e luftoi regjimi komunist i Enver Hoxhës por nuk e zhduku dot, madje në mënyrë paradoksale mund të thuhet se e forcoi kundër dëshirës së tij. Enver Hoxha e nxiti për një gjysmë shekulli antiamerikanizmin në Shqipëri dhe kur erdhi dita të verifikohet se sa vend kishte zënë te shqiptarët, dhe kjo u verifikua në ditën e vizitës së Sekretarit Baker në Shqipëri, në qershor 1991, që u shndërrua në një referendum mbarëpopullor për qëndrimin e shqiptarëve ndaj Amerikës. Dhe gjithë bota e pa se shqiptarët, të cilët dolën në mënyrë masive në rrugë dhe në sheshe për të përshëndetur Sekretarin Baker, duke tundur mijëra flamuj amerikanë, “votuan” në këtë “referendum” duke shprehur proamerikanizmin e tyre të rrënjosur tanimë në breza.

Shqiptarët e sfiduan antiamerikanizmin e Enver Hoxhës duke dëgjuar çdo ditë “Zërin e Amerikës”. Fakti që “Zëri i Amerikës” vazhdoi të transmetonte gjatë gjithë kohës së Luftës së Ftohtë në gjuhën e një vendi të vogël si Shqipëria, është tregues i bindjes së thellë që Amerika kishte se shqiptarët e izoluar do të mbeteshin proamerikanë, gjë që u vërtetua plotësisht kur Sekretari i Shtetit James Baker vizitoi Tiranën në qershor 1991.

Eugene Pittard dhe kontributi i tij nё zbulimin e periudhёs sё Neolitit (7000-4500 p.Kr) nё Shqipёri

by

Kriledjan Çipa/

Eugene Pittard ështё njё figurё e shquar poliedrike pёr Zvicrёn, njё antropolog, etnolog dhe prehistorian me autoritet nё Europёn e fillimit tё shek. XX. Mbi tё gjitha, pёr interesin tonё, ai ishte njё mik i madh i Shqipёrisё dhe shqiptarёve. Kontributi i tij pёr mbrojtjen e integeritetit tё shtetit tё sapokrijuar Shqiptar nё arenёn ndёrkombёtare në vitet 1920, si dhe studimet e tij mbi historinё, etnografinё, antropologjinё moderne dhe arkeologjinё e vendit tonё e njohim mё mirё tashmё, falё punёs sё palodhur tё gazetarit dhe studiuesit Kudret Isaj, i cili nё vitin 2023 botoi veprёn voluminoze kushtuar Eugene dhe Helena Pittard, bashkёshortes sё tij shkrimtares sё famshme tё njohur edhe si Noelle Roger:“Udhёtimi i mbramё i Helene dhe Eugene Pittard nё Shqipёri, Gjenevё-Tiranё (Nё gjurmёt e Kryqit tё Kuq shqiptar nё Gjenevё), Les Livres Rama, Tiranё, 2023”. Nё mёnyrё tё pavarur, njё kontribut tjetёr nё njohjen e aktivitetit arkeologjik tё Eugene Pittard nё Shqipёri, bazuar mbi materialin arkeologjik tё rigjetur nё laboratorin e arkeologjisё prehistorike dhe antropologjisё nё Universitetin e Gjenevёs, kanё dhёnё arkeologёt shqiptar e zviceran Rudenc Ruka, Jocelyne Desideri, Tobias Krapf dhe Arnjad Al Qadi, nё artikullin “Eugene Pittard: Archaeological Explorations in Southeast Albania, Iliria XLII, 2018, f. 35-56”.

Krahas ritrajtimit tё materialit arkeologjik, kёta tё fundit kanё meritёn e ri-identifikimit tё shpellёs ku ai ka gёrmuar, qё rezulton tё jetё shpella e Ventrokut, buzё liqenit tё Prespёs sё Vogёl nё zonёn e Korçёs, ndërsa mё parё mendohej se ishte Shpella e Trenit, po nё tё njёjtёn zonё. Njё njohёs i veprimtarisё sё tij, me sa duket, ka qenё edhe studiuesi dhe historian Petraq Pepo, qё ka shkruar pёr tё gjatё Luftёs sё Dytё Botёrore. Fokusi i kёtij shkrimi, do tё jet risjellja në vëmendje e aktivitetit arkeologjik tё Pittard, duke sintetizuar kontributet e sipёrcituara, por njёherёsh do tё prek shkurtimisht edhe aspekte tё tjera tё veprёs dhe kontributit tё tij. Shёnimet e punёs sё Pittard pёr kёrkmiet arkeologjike nё Shqipёri nuk janё gjetur ende tё plota, ndёrsa ai vetё ka botuar vetёm njё artikull tё shkurtёr pёr gёrmimet nё zonёn e Korçёs.

Kush ishte Eugene Pittard?

I lindur nё Gjenevё tё Zvicёr nё vitin 1867, ai ishte antropolog, etnograf, prehistorian, filantrop dhe publicist. Ishte i pari qё mbrojti njё doktortaurё pёr antropologji nё Universitetin e Gjenevёs nё vitin 1989, si dhe mё vonё duke u emёruar profesor nё kёtё universitet, themeloi Institutin e Prehistorisё dhe Antropologjisё. Ai themeloi Muzeun Etnografik tё Gjenevёs, si dhe njё sёrё laboratoresh e shoqatash me fokus shkencёn dhe komunitetin shkencor. Pittard, kreu njё sёrё fushatash kёrkimore me fokus prehistorinё dhe antropologjinё (kryesisht kraniometrinё e individёve tё gjallё dhe studimin e skeleteve) nё Francё, Zvicёr, Rumani, Shqipёri, Greqi e Turqi. Pёrveҫ se Profesor, ai arriti postin e Dekanit, Zёvёndёs Rektorit dhe Rektorit nё Universitetin e Gjenevёs. Pёr shkak tё meritave tё veҫanta dhe formimit tё tij poliedrik, universiteti e pajisi me njё autorizim tё veҫantё pёr tё dhёnё mёsim edhe pas daljes nё pension, duke e mbyllur karjerёn e tij tё mёsimdhёnies nё moshёn 81 vjeҫare. Pёrveҫ se, nё lёmin e shkencёs, ai pati dhe njё aktivitet tё rёndёsishёm nё politikёn ndёrkombёtare. Gjatё jetёs sё tij, ai u nderua mё njё sёrё medaljesh dhe ҫmimesh, duke u konsideruar si njё nga figurat mё brilante tё Zvicrёs.

Raporti i tij me Shqipёrinё dhe Shqiptarёt.

Me sa duket, njohja e tij me shqiptarёt ka ardhur nёpёrmjet antropologjisё, ku qё nё vitin 1894 ka shkruajtur njё punim me titull: “Kontribut nё studimin antropologjik tё shqiptarёve”. Dorshkrimi nuk u botua asnjёherё i plotё dhe pёr fat tё keq konsiderohet i humbur, megjithatё, nga ky studim janё botuar dy artikuj tё pёrmbledhur nё vitin 1902 nё Buletinin Shkencor tё Universitetit tё Bukureshtit dhe nё revistёn e Shkollёs Antropologjike tё Parisit. Mё vonё, ai i ka vijuar studimet e tij antropologjike mbi shqiptarёt gjatё ekspeditave nё Rumani, ku dhe jetonte e punonte njё komunitet i konsiderueshёm. Nё vitin 1941, sё bashku me studentin shqiptar Islam Zeko (nga dera e njohur e Zekatёve tё Gjirokastrёs) do tё botonte njё studim mbi antropologjin e shqiptarёve. Mё vonё, me vizitat e kryera nё Shqipёri, ai do tё bёnte studime tё tjera nё qytete si Shkodra, Durrёsi, Tirana, Elbasani, Vlora etj. Falё letёrkёmbimit tё pasur tё botuar nga Kudret Isaj, nё studimin e tij voluminoz, mёsojmё se ai krijoi kontakte dhe miqёsi tё forta me personalitete tё rёndёsishme tё Shqipёrisё si Ismail Qemali, Mithat Frashёri, Fan Noli, Rauf Fico, Pandeli Evangjeli etj, etj… Ai, sё bashku me tё shoqen vizituan Shkodrёn nё vitin 1910, ndërsa nё vitin 1921 vizituan Vlorёn, Korҫёn dhe njё sёrё qendrsh tё tjera, duke pёrfshirё edhe Himarёn, si dhe njё vizitё tjetёr në vendin tonë e realizuan nё pranverёn e vitit 1924.

Nga mbreast e kёtyre udhёtimeve, tё dy bashkёshortёt Pittard, kanё botuar njё numёr tё konsiderueshёm artikujsh pёrshkrimor nё shtypin ndёrkombёtar, si dhe njё pjesё e mirё e udhёtimeve tё tyre nё qytete tё ndryshme, janё pasqyruar mё sё mirё nё shtypin vendas. Krijon pёrshtypje pёrshkrimi i tij pёr festёn e pёrvjetorit tё parё tё Luftёs sё Vlorёs nё vitin 1921, tё shoqёruara me foto e pamje nga godina e atёhershme e Bashkisё sё Vlorёs, njё traditё, e cila mё vonё pas Luftës së Dytë Botërore pёr fat tё keq u ndёrpre. Fotot e arkivit tё familjes Pittard, ngelen dokumente me vlera tё rёndёsishme pёr njohjen e qyteteve shqiptare dhe traditave tё tyre nё fillimin e shek. XX. Kontributi i Eugen Pittard pёr shqipёrinё, ngelet i pazёvendёsueshёm. Ai dha një ndihmesë të madhe nё themelimin e Kryqit tё Kuq shqiptar, ndёrsa nё vitin 1921 emёrohet konsull nderi i Shqipёrisё nё Gjenevё. Nё vitin 1924 shёrbeu si i dёrguar special i Lidhjes sё Kombeve nё Shqipёri, ku dhe kontribuoi pёr menaxhimin e krizёs sё urisё qё kishte pllakosur vendin. Deri nё fund tё jetёs sё tij, ai ngeli njё mik dhe mirёbёrёs i madh i shqiptarёve, siҫ dhe vёrtetohet sё fundmi nga vepra e Kudret Isaj. Ai ishte njё figurё aq e dashur pёr Shiptarёt e viteve 1920-30, sa qё pritej me nderime publike nё ҫdo qytet apo lokalitet qё vizitonte. Nё vitin 1927, nga presidenti i kohёs Ahmet Zogu, pёr kontributin e tij tё madh ndaj Shqipёrisё dhe shqiptarёve ju akordua dekorata Komandeur me hyll (Grand Officier) i Urdhrit tё Skёnderbeut.

Kёrkimet arkeologjike nё shqipёri gjatё muajve Gusht-Tetor tё vitit 1921.

Nё interesin e tij si prehistorian, njё nga pikpyetjet e tij profesionale ishte, se a ka patur jetё gjatё epokёs sё gurit nё Shqipёri. Sigurisht qё ai, ishte i informuar mirё mbi historin antike tё Shipёrisё, si dhe ishte nё dijeni pёr gjejet e ndryshme arkeologjike ndёr vite. Ai thekson se: “E di mirё se disa fragmente stёrralli janё gjetur nё dy ose tre vende, por ato ende nuk kanё ndonjё domethёnie shkencore”. Megjithatё, kjo shёrbeu si indicie e mirё pёr fillimin e kёrkimeve dhe sondazheve arkeologjike nё zonёn e Korҫёs nё muajin shtator tё vitit 1921. Kjo ekspeditё ёshtё pasqyruara nё njё artikull tё shkurtёr tё shkruar prej tij, si dhe nё njё artikull tjetёr divulgativ nё shtypin e kohёs prej bashkёshortes sё tij. Po ashtu, nё pasqyrimin e aktiviteti arkeologjik, njё merit tё madhe ka edhe shtypi lokal vendas. Nё 15 shtator, ai do tё bёjё njё vizitё me karakter studimor nё Voskopojё, ku do tё bёjё vёzhgime antropologjike nё skeletet e qimiterёve mesjetare tё kishave.

Siҫ pasqyrohet nё shtypin lokal tё kohёs, nё gazetёn “Posta e Korҫës”, njё ditё mё vonё nё njё shpellё midis Shipckёs dhe Voskopojёs, ai do tё kryente sondazhe arkeologjike. Nga gjetjet e objekteve tё pёrftuara nga ekspedita nё Shqipёri nga Pittard, sipas arkeologёve Ruka, Desideri, Krapf dhe Al Qadi, nё njё kuti kartoni tё laboratorit tё prehistorisё dhe antropologjisё sё Universitetit tё Gjenevёs, ruhej njё tjegull me prejardhje nga Voskopoja, qё me shumё mundёsi ёshtё fryt i kёtij gёrmimi. Nё reportazhin e gazetёs “Posta e Korçёs” thuhet se, pasi mbёritёn nё Tren dhe u pritёn nga Devollitёt, ata vizituan malin e Trajanit dhe rrёnojat e fortifikimit Ilir. Po sipas kёsaj gazete, nё Tren gjeti dy shtatore prej mermeri, gjithashtu banorёt e Trenit i dorёzuan atij 7 monedha tё vjetra dhe dy figurina kuajsh prej balte, tё gjetura gjatё punimeve bujqёsore. Po atё ditё, vizituan liqenin e Prespёs sё Vogёl tek “Gryka e Ujkut”, ku vёzhguan njё shpellё tek udha e Progrit. Sipas vetё artikullit tё botuar prej Pittard, ai vizitoi njё numёr tё madh shpellash, ku bёri sondazhe e gёrmime nё sipёrfaqe. Sipas tij, vetёm njёra prej tyre dha rezultat, pasi nё shtresat e gёrmuara u gjetёn materiale stёrralli dhe fragmente qeramike. Kjo shpellё ndodhet nё skajin jugor tё liqenit tё Prespёs, nё njё shkёmb gёlqeror qё dominon rrafshinёn moçalore tё Ventrokut.

Nga sondazhi, nё shtresat e poshtme u gjetёn materiale stёrralli, ndёrsa rreth dy metra mё sipёr ishin depozituar disa materiale qeramike, madje prej tyre formohej njё enё e fragmentuar. Njё rёndёsi tё veçantё ai i kushton gjetjeve tё faunёs, ku fragmentet kockore tregonin praninё e dhive tё egra, ujqёrve etj. Me ndihmёn e njё prej prehistorianёve mё tё njohur tё kohёs z. Franchet, ai e daton qeramikёn e zbuluar midis periudhёs sё Neolitit dhe Bronxit tё Hershёm. Në njё riegzamini të bёrё nё materialin e qeramikёs dhe stёrallin e gjetur nё laboratorin e Universitetit tё Gjeneves, ekipi me nё krye Rudenc Rukёn, konfirmojnё datimin e materialin nё periudhёn e Neolitit. Pёrveç se nё Korçё, çifti Pittard gjatё ekspeditёs sё vitit 1921 ka qenё edhe nё qytetin e Vlorёs, por nuk e dimё me saktёsi a ka kryer sondazhe apo gёrmime arkeologjike në rrethinat e këtij qyteti. Megjithatё, kjo nuk ёshtё e pamundur tё ketё ndodhur, po tё marrim parasysh pohimin e tij, se: “Gjatё udhёtimit tim tё fundit shёnova nё hartё njё numёr tё caktuar shpellash, nё tё gjithё vendin”. Nga fotot e arkivit tё publikuara nga Kudret Isaj, me sa duke vёmendjen ja ka tёrhequr edhe Elbasani, ku ka fotografuar disa stela dhe shtatore tё periudhёs Romake. Ai, me siguri ka vizituar dhe rrёnojat e qendrёs antike tё Himarёs, siç sugjeron njё foto e realizuar prej tij. Pёr fat tё keq, njё numёr i madh shёnimesh nga kёrkimet e tij arkeologjike mbi prehistorinё e Shqipёrisё nuk gjenden mё nё arkivat publike tё instiucioneve tё Gjenevёs, ndёrsa njё pjesё e arkivave private nuk dihen me saktёsi ku kanё pёrfunduar, kёshtu qё pёr pjesёn tjetёr tё hulumtimeve tё tij nuk na ngelet gjё tjetёr tё pёrveçse tё hamendёsojmё.

Njё refleksion i shkurtёr.

Periudha e komunizmit dhe izolimi, ndёrpreu lidhje tё rёndёsishme me personalitete tё shquara si Eugene Pittard, Leon Rey, Margaret Hasluck etj, tё cilёt dhanё njё kontribut shumëdimensional pёr shtetin e sapoformuar Shqiptar, nё gjysmёn e parё tё shek. XX. Kjo ndёrprerje, bёri qё kontributi i tyre tё zbehet nё memorien tonё kombёtare. Puna e Kudret Isaj dhe Rudenc Rukёs me ekipin e kolegёve zviceran, ka meritёn se risjellin nё dritё njё pjesё nga kontributi i madh i Eugene Pittard nё ndihmё tё Shqipёrisё dhe shqiptarёve. Identifikimi pёr herё tё parё i periudhёs sё Neolitit prej tij, shёnon njё ngjarje historike nё historinё e kёrkimeve arkeologjike nё Shqipёri. Vlerёsimi publik dhe promovimi i kontributit tё kolosit Pittard nё favor tё kombit shqiptar, pavarёsisht pёrpjekjeve individuale tё sipёrcituara, ёshtё njё borxh qё ngelet ende pёr tu shlyer nё aspektin publik-institucional.

Fotot qё shoqёrojnё kёtё shkrim janё Cpyraight i Kudret Isaj.

Argjentina një ëndërr e jetuar

by

MIHAL CIKO

Gazetar/

Kushtuar jetës së diasporës shqiptare në Argjentinë që nga fillimi i shekullit XX

Mbas leximit të librit “Argjentina një vend i largët”, i ish ambasadorit të Shqipërisë në Argjentinë, Piro Andoni, me nxiti të interesohesha për jeten e diasporës shqiptare sot në Argjentine. Kjo, në fillim nëpërmjet google dhe me vone munda të kontaktoj shqiptarë në Argjentinë nëpërmjet mesazheve në fb dhe më pas në whatsApp. Por, mjerisht ata nuk dinë shqip. Nuk kanë patur mundësi nga qeveritë shqiptare as dje (përpara ’90) dhe sot më keq i larguan dhe seline e ambasadës nga Buenos Aires në Brazil. Sipas tyre, ajo ishte një Shqiperi e vogel, ku mblidheshin për festa, diskutonin dhe merrnin informacione për atdheun, duke komunikuar në gjuhën shqipe.

Te parin njeri qe me priti ne aeroport ishte presidenti i shoqates “Skenderbeu” ne Buenos Aires, Emilio Rahman, me orgjine nga krahina e Korces.

Nuk po zgjatem ne fillim me rrugetimin dhe bisedat deri ne oret e vona te nates, per mallin  qe kishin per vendlindjen e prinderve te tyre. Ai me prezantoj me Atilio Bleta, gazetarin, me orgjine nga Vermiku i Vlores. Me Atilion pata biseduar disa here ne telefon perpara se te nisesha per Argjentine.

Atilio, i cili ka edhe dy motra, Even dhe Terezen, jane femijt e nje nga patriotet dhe pjesemaresit ne luften e Vlores me 1920-s. Nga  kushtet ekonomike, la gruan ne Vermik dhe u nise ne endren e larget per te fituar para. Sic thoshin ata, “per te bere Amerikn”. Pra, te fitonin ca para dhe te ktheheshin ne vendin e tyre per te regulluar ekonomine e tyre. Por, sic thone ne intervistat e tyre, Atilio dhe Eva, nuk u kthyen kurre ne atdhe per arsye ekonomike.

Pra, edhe une do ta nise historine e diaspores shqiptare me intervisten e Atilio Bleta, si brezi i dyte e trashgimtareve, per te na treguar odisen e emigrandeve shqiptar, duke nisur nga babai tyre, Sadik Bleta. 

Do vazhdoj ciklin e intervistave me brezat ne keto 100 vjet emigración, duke ardhur tek brezat e sotem (brezi trete, i kater dhe i peste) per te na treguar se si endren e stergjysherve dhe gjysherve te tyre e kane mbajtur te gjalle dhe e kane bere realitet. Ku cdo vit dhe disa here ne vit, krahas festimit te dites se pavarsise dhe clirimit te atdheut, nentor 1944, kujtojne dhe demostrojne traditat kulturore te familjeve te tyre (veshjet, guzhinen tradicionale dhe zakonet e miresiedhjes).

Te gjithe “arkiven” qe mblodha nga takimet dhe aktivitetet e komunitetit shqiptar ne qytetin  Berisso, ku jeton numri me i madhe i familjeve shqiptare (Berisso eshte dhe kryeqyteti i emigracionit ne Argjentine), realizova nje dokumentar, me te njejtin titull: “Argjentina nje Ender e Jetuar).

  Tradita shqiptare na dha mundesine te takohemi ne shtepine e te gjithe shqiptareve, ne seline e Shoqates “Skenderbeu” ne Buenos Aires. Te mbledhur rreth tavolines te salles se madhe, ku me krenari pas saj qendron busti i Skenderbeut, filluan bisedat emocionale te te pranishmeve duke kujtuar kohen e veshtiresive ekonomike te emigrandeve, si u organizuar dhe pas shume perpjekjeve ndertuan seline e tyre, vatren e shqiptareve “Skenderbeu”.

Sic shkruajta me siper, intervisten e fillova me Atilio Bleta. 

Pyetja e pare: Zoti Atilio, si trashgimtar i grades se dyte i prindeve te tu, qe erdhen ne emigración ne Argjentine ne fillim te shekullit XX, keni nderin juve te na tregoni historine e fillimit te emigracionit shqipar ne Argjentine. 

Unë jam Atilio Bleta, djali i një babai dhe një nëne shqiptare. 

Prindërit e mi erdhën në Argjentinë në mënyrë të ndërprerë. Babai im, Sadik Bleta, mbërriti në Argjentinë në vitin 1927. Si shumë emigrantë të tjerë, jo vetëm nga Shqipëria, por nga e gjithë Evropa, ata erdhën për të përmirësuar situatën e tyre.

Në atë kohë thuhej se vinin për të “bërë Amerikën.” Shumica e atyre që erdhën nuk ia dolën të “bëjnë Amerikën”, por rritën fëmijët e tyre, patën nipër e mbesa, krijuan familje dhe arritën gjithashtu të krijojnë atë që e quajmë animus societatis. Do të thotë, shqiptarët e asaj kohe, pa mjete ekonomike dhe teknike si tani, gjetën mënyrën për të pasur një jetë në shoqëri.

Pyetje: Duke emigruar ne nje vend te larget si Argjentina, pa ditur gjuhen, kulturen dhe jeten sociale te ketij vendi, si i perballonin veshtiresite e jetes emigrandet?

 Ata ndihmonin njëri-tjetrin, kur dikush nuk kishte punë; njëri ndihmonte tjetrin sipas mundesive dhe nevojave jetike. Sigurisht, gjithmonë është një që vjen i pari dhe bashkohen. Babai im erdhi dhe punoi çfarëdo lloj pune, çdo gjë. Gjate kesaj kohe ndihmonte edhe te tjeret.

Pyetje: Mund te na tregoni se si babai juaj mundi te ingranohet me jeten ne Argjentine dhe te ndihmonte bashkpatriotet?

Gjithçka që mund të imagjinohet. Nuk dinte të lexonte dhe të shkruante. Këtu mësoi të lexonte dhe të shkruante, në një shkollë nate për të rritur. Qëndroi pak në shkollë, sa për të arritur të kuptohej me të tjerët.

Arriti të bëhej një tregtar i vogël me një kioskë. Dhe, ka gjithashtu një histori për shqiptarët në Argjentinë,  nga viti 1907 deri në vitin 1968, e shkruar nga babai im. Ka një histori romantike, sepse babai im erdhi këtu, pasi ishte martuar me nënën time në Shqipëri.

Dhe, siç mund të pritet, atje familja nuk kishte para. Dhe babai im nuk mund të mblidhte paratë e nevojshme për të paguar biletën  për të sjellë nënën time.

Pyetje: A ju krijua mundesia babait tuaj te merrte familjen nga Shqipëria?

Nëna ime mbërriti 13 vite më pas. Kanë kaluar rreth 86 ose 87 vite nga ajo kohë, sepse kam një motër, që tani është afër 85 vjeç. Kështu, që kjo tregon se është një dëshmi e qartë e pranisë së nënës sime, e cila sigurisht erdhi për të bërë jetë në çift. Martesë, fëmijë, jetë me burrin që kishte zgjedhur, që ishte babai im.

 Ka një diferencë të madhe në vite, por ajo që ka rëndësi është, që gjithmonë më ka bërë përshtypje, ndoshta jo vetëm babai im, por shumë shqiptarë, ndoshta të gjithë emigrantët, ëndërronin të ktheheshin, Vinin këtu për të bërë “Amerikën”. Për të mbledhur para dhe për t’u kthyer në Shqipëri. Por kjo nuk ndodhi.

Pyetje: Argjentina nje vend i larget. Veshtiresit e udhetim te pleksuara me deshperimin qe lane familjet, te afermit, atdheun, Sa e ndjenin shqiptaret mungesen e atdheut dhe si e shprehnin ata?

 Megjithatë, ata kishin një ndërgjegje politike patriotike për mbrojtjen e Shqipërisë. Madje edhe kur Shqipëria nuk ekzistonte si shtet, ishte një koloni, një zotërim i Perandorisë Osmane ose Turke.

Me kete ndjenje, nga vitet 1907-1908, shqiptarët manifestuan për pavarësinë e Shqipërisë, që të gjithë e dimë se u arrit në vitin 1912.

Gjithmonë, shqiptarët në Argjentinë ishin të shqetësuar për të pasur një lidhje me Shqipërinë, me familjet e tyre. Po, gjithashtu përjetonin vështirësitë e qeverive të kohës. Sepse vitet nuk ishin të lehta në Shqipëri. Më pas, Shqipëria pati një jetë të pavarur dhe shqiptarët këtu u bashkuan si mundën.

Pyetje: Ne keto momente jemi ne “shtepin e shqiptareve, ku ne krye te vendit eshte busti i heroit kombetar Skenderbeu. Nje murale nga luftrat legjendare te popullit shqiptar kunder okupatorit dhe shume mjete te tjera te tradites shqiptare. 

Ka pasur disa shoqata: “Shpresa,” “Bijtë e Shqipërisë” dhe e fundit, që tashmë ka shumë vite, është shtëpia ku jemi tani, Shoqata Patriotike Shqiptare Skënderbeu.

 Kjo shoqatë bashkoi gjithashtu dy DEGA, siç thuhet në shqip. Ishin dy shoqata që u bashkuan në një të vetme, në Shoqatën Shqiptare. Qëllimi i kesaj shoqate ishte, që shqiptarët të mos humbnin lidhjen me vendin e tyre. Që të mund të ekzistonte një lidhje miqësie dhe bashkpunimi.  Gjithashtu, ka një histori për shqiptarët, që është aty në dispozicion për këdo që dëshiron të dijë, të shkruar nga babai im,  “Historia e Shqiptareve te Argjentines 1907 – 1968”, që tregon më mirë se unë per kete. 

 Por ajo që më duket se është me rëndësi, sepse është e certifikuar edhe në gazetat e Argjentinës, manifestimet shqiptare, fillimisht atje larg, duke kërkuar pavarësinë e Shqipërisë  dhe më pas, në vitet 1939-40, kur Italia fashiste, pushtoi Shqipërinë.

 Dhe atëherë ka një manifestim të rëndësishëm për të mbrojtur përsëri pavarësinë e Shqipërisë.

 Shoqata patriotike shqiptare, e përsëris, arsyeja e saj e ekzistencës ishte mbajtja e një lidhjeje me vendin e origjinës.

  Pyetje: Argjentina eshte nje shtet i madh. Emigrandet kane qene te shperndare sipas mundesive per te punuar dhe jetuar. Si behej njoftimi dhe organizimi i aktiviteteve, takimeve dhe, akoma me me rendesi, i manifestimeve ne mbrojtje te interesave tyre kombetare?

 Në jetën e Shoqatës Patriotike Shqiptare Skënderbeu, gjithmonë ka pasur një arsye, ka pasur të paktën tre ose katër momente ku shqiptarët, që jetonin në Buenos Aires, Berisso dhe në rrethinat e Buenos Aires-it bashkoheshin. Dy herë gjithmonë. Në fillim të majit, jo, më falni, më 25 maj. Festa kombëtare më e rëndësishme e Argjentinës, dhe më 28-29 nëntor, që është dita e pavarësisë dhe çlirimi nga nazistët i Shqipërisë.

Këto ishin dy momente që gjithmonë kujtoheshin. Gjithmonë, këtu bëhej një mbledhje, darkë, asado, dolli, dhe valle. Tani, praktikisht shqiptarët e brezit tonë, të asaj gjenerate të prindërve tanë, të gjithë kanë ndërruar jetë prej kohësh.

Pyetje: Ne vitet 1990 pati nje shembje te sistemit te centarlizuar socialist ne vendet e lindjes. Kjo perfshiu edhe Shqiperine. Ky eksod emigrimi ndryshonte nga emigracióni i viteve 1900. Ajo ishte thjesht ekonomike dhe ne disa raste te vecanta edhe gjakmarrje dhe mosmarrveshje fisnore. Ka patur ne keto vite emigración nga Shqiperia ne Argjentine?

Ka disa shqiptarë nga një brez tjetër që erdhën në një valë të dytë dhe të tretë, kryesisht pas viteve nëntëdhjetë. Por kjo tashmë ka qenë mjaft e vështirë për t’u organizuar këtu, në këtë vend për të pasur mbledhje të zakonshme.

Kjo shoqatë, në thelb, lidhet me kujtesën. Kujtesa e shqiptarëve që ishin këtu, që bënë çfarë mundën për të jetuar me dinjitet në Argjentinë dhe për të mbajtur lidhje me të afërmit në Shqipëri dhe gjithashtu me qeveritë e kohës. Gjithmonë, duke patur parasysh idenë, pavarësisht nga regjimi politik, ne jemi një shoqatë patriotike. Kjo ka qenë, në pergjithesi jeta që ka ndjekur Shoqata Patriotike Shqiptare Skënderbeu.

Pyetje:  Meqenese babai juaj ka emigruar ne Argjentin ne vitin 1927. Pra, eshte brezi i pare, juve  jeni brezi i dyte i emigracionit shqiptar. Cili ka qëne dhe eshte roli juaj ne kete shoqate ne vite?  E keni ndjekur traditen e  babait per ta mbajtur aktive kete shoqate?

           Unë jam një nga , që jemi këtu, një nga tre presidentët që ka pasur Shoqata Patriotike Shqiptare. Shihni ju, asnjëri nuk është shqiptar dhe as djem të shqiptarëve. Në rastin tim, unë, Atilio Bleta, isha president për dhjetë vjet.

Pas meje motra ime, Eva Bleta, dhjetë vjet të tjera. Dhe tani është Emilio Ramán, që e kemi këtu afër. Kjo është, një përmbledhje, ajo që mund të them për këtë jetë. 

Pyetje: Ne fillim te bisedes juve thate se babi Juaj Sadik Bleta, kur mbriti ne Argjentine, nuk dinte te shkruante dhe lexonte. Per te perballuar jeten filloj te frekuentonte kurse per mesimin e gjuhese. Kjo i dha mundesi atij te gjente pune me me lehtesi, pasi dinte te komunikonte. 

  Juve, si djali i Sadikut, emigranti i viteve 1927, që sakrifikoje jeten per mireqenien e familjes, keni vazhduar studimet per te patur nje jete me te mire per vete dhe familjen?

            Siç ju thashë, unë jam Atilio Bleta, kam bërë gjithë shkollimin në jug të Gran Buenos Aires. Shkollën fillore e përfundova në Remedios de Escalada, shkollën e mesme në Adrogué, dhe më pas vazhdova në Fakultetin e Drejtësisë. Ishte një profesion i dështuar, sepse në të vërtetë nuk doja kurrë të bëhesha avokat por përfundova aty. Disi, sepse motrat më thoshin se duke qenë mësues historie do të vdisja nga uria. Dhe përfundova në vendin, që nuk më pëlqente, në Drejtësi.

Më pas studiova Histori, u diplomova si mësues dhe morra edhe një diplomë tjetër në Histori dhe isha pedagog universitar në Universitetin e Buenos Aires për 30 vite. Edhe pak më shumë, në Historinë e Përgjithshme Sociale, që përfshin Historinë Evropiane nga Revolucioni Industrial dhe Revolucioni Francez deri në vitet e fundit. Paralelisht me punën si mësues fillova jetesën si gazetar. Fillimisht punova si gazetar në gazetën “La Razón” në Buenos Aires, e më pas në gazetën më të rëndësishme të Argjentinës, “Clarín,” derisa dola në pension.

Tani, në këto momente, kam dy programe radiofonike, njëri është një program historie që quhet “Soltando Pájaros” dhe bëj një program të dytë, që quhet “Voces de América,” ku luajmë muzikë nga Amerika Latine. Gjithashtu, kam qenë korrespondent për disa radio, duke transmetuar informacione politike, analiza politike nga Buenos Aires për vende të ndryshme. Kam qenë për shumë vite, për shembull, në një radio të Entre Ríos, në një tjetër në Leucinco, në Neuquén.

Kjo ka qenë, një përmbledhje, veprimtaria ime profesionale, e cila ka qenë si një pasion me dy fronte, le të themi. Nga njëra anë puna si mësues, dhe po e përmbledh sepse nuk kam dhënë vetëm mësim në Universitetin e Buenos Aires, por edhe në atë të Lomas-it, në Pampa, në një shkollë gazetarie. 

 Jam i martuar dhe  jam 76 vjeç. Bashkëshortja ime është me mua që kur ishim të vegjël, quhet María Elena Beltrán, kam dy fëmijë, Federico Bleta, Soledad Bleta dhe tre nipër e mbesa.

Kjo është, në përmbledhje, jeta e familjes time si emigrant ne Argjentinen e larget.  Ketu u lindem, u ritem dhe formuam familjet tona. Pra, endren e prinderve tane per te punuar dhe jetuar ne kushte normale e beme realitet. Endre e tyre, per ne dhe brezat qe ardhem, do jete nje ender e jetuar. Si neve, si brezi i dyte, edhe brezat e trete dhe te katert,  që jane sot ketu, mundohen ti bejne realitet endrat e rrenjeve te tyre, stergjysherve dhe gjysherve te tyre, duke ruajtur zakonet, traditat e familjes ne veshje dhe guzhinen e tyre tradicionale. 

Faleminderit

I gjithe materiali eshte me te drejtat e autorit te shkrimit dhe nuk lejohet te shfrytezohet ne materiale te tjera shkrimore ose video.

Adresa: Mihal Ciko

Via  Quasimodo, 14

Civitanova Marche (MC) Italia

Tel: +39 327 631 4691

Mail: cikomihal2002@hotmail.com

“Kisha mesjetare e Shën Aleksandrit në Bokion (Pruell-Spiten): Historia dhe arkitektura”

by

Paulin Zefi/

Kisha Katolike e Shën Aleksandrit, e njohur edhe si “Kisha e Sh’Lledrit” ose “Kisha e Shën Llezhdrit”, e cila ka qenë një vend i rëndësishëm pelegrinazhi deri në shek. XIX [1], përmendet në burimet historike që nga viti 1402 me emrin “San Alexandro in Collematia [2].” Ajo është ndërtuar në shek. XIII dhe ndodhet në majën e kodrës shkëmbore të Bokionit (441 m) në Pruell, mbi fshatrat Spiten, Markatomaj e Zejmen (Bregu i Matës), prej nga dominon vizualisht të gjithë fushën bregdetare nga grykëderdhja e lumit Ishëm dhe deri në Shëngjin. Prej saj mund të shihet i gjithë Gjiri i Drinit nga Kepi i Rodonit dhe deri në Ulqin. Nga ky pozicion strategjik hapet një pamje mbresëlënëse, prej nga mund të soditen me sy të lirë disa prej kishave të zonës, si dhe kështjellat e Lezhës, të Rodonit, Ishmit dhe të Prezës. Ndërsa në ditët me mot të kthjellët, në horizontin verior shfaqet edhe silueta e hijshme e kështjellës Rozafa në Shkodër. Kjo pozitë e privilegjuar ka ndikuar në funksionin historik të saj, pasi manastiri i lidhur me këtë kishë besohet të ketë shërbyer si rezidencë dimërore për pushtuesit serbë dhe më vonë për fisnikët vendas, si familja feudale e Balshajve [3]. Kisha e Shën Aleksandrit në Bokian (Sancti Alexandri in Bochiano) përmendet nga vetë Papa Gregori XII në letrën e tij drejtuar Arqipeshkvit të Tivarit (Archiepiscopo Antibarensi) më 23 maj 1407, të cilit i kërkon të marrë masa për lirimin e 12 kishave të zaptuara nga Ipeshkvia e Lezhës në kurriz të Ipeshkvisë së Arbnit [4].

Ndërsa në vitin 1441, abati i këtij manastiri të njohur arriti të zërë katedrën ipeshkvnore të Lezhës [5], çka dëshmon për statusin dhe ndikimin që kishte institucioni në fjalë në jetën kishtare të rajonit. Në vitin 1629, ipeshkvi Benedikt Orsini e përmend kishën me emrin “S.Alessio de Caproli [6]”, formë që lidhet me evoluimin toponimik të emrit nga “Kaprol” në “Kapruell” dhe në fund “Pruell.” Kisha famullitare e Shën Aleksandrit të Bokianit (Santo Alessandro di Bochiana) përmendet më 29 maj 1637 në një letër të ipeshkvit të Arbërisë, Mark Skurës, drejtuar Kongregacionit të Shenjtë të Propagandës Fide në lidhje me mbledhjen e Blinishtit dhe mbi arbitrimin e keq të komisarit, Gjergj Uskoviçit [7]. Më 24 prill dhe 20 dhjetor të vitit 1638, Kisha e Shën Aleksandrit të Bokianit (Sanctus Alexander de Bochiano), përmendet në dy letra të Kongregacionit të Shenjtë të Propagandës Fide, ku bëhet fjalë për përcaktimin e kufijve të Dioqezës së Lezhës [8]. Më 20 dhjetor 1641, ipeshkvi Mark Skura e përmend këtë kishë me emrin “Santo Alexandro di Bochiana” dhe pas vitit 1644 si “Santo Alessandro di Bochiana [9].” Në vitin 1663, ipeshkvi i Lezhës, Gjergj Vladanji e përmend me emrin “Sant’Alessandro di Bochiana” dhe në vitet 1671-1672, vizitatori apostolik, Stefano Gaspari, kur flet mbi gjendjen e kësaj kishe në “fshatin Bogian (villa di Bogiani)” e përmend me emrin “Chiesa sotto il titolo di S.Alessio Confessore [10]”, pra si “Kisha nën titullin e Shën Aleksit Rrëfyes.”

Në një letër dërguar Kongregacionit të Shenjtë të Propagandës Fide më 10 gusht 1672, ipeshkvi i Lezhës, Gjergj Vladanji, e përmend kishën me emrin e “S.Alexander de Bochiano” dhe nga një relacion kishtar i mëvonshëm (1753 – Anton Kryeziu) mësojmë se Kisha e Shën Aleksandrit është djegur nga turqit (Fu abbrugiata da Turchi), por u rindërtua në vitin 1682 nga Don Andrea Reçi [11]. Në vitin 1694, ipeshkvi i Dioqezës së Lezhës. Nikollë Vladanji, mban shënim se Kisha e Bokianit është nën titullin e “S.Alessandro Martire [12]”, pra e Shën Aleksandrit Martir. Në relacionet e tij të viteve 1702-1703, arqipeshkvi i Tivarit, imzot Vinçenc Zmajeviç, shkruan se në Bokian (Bocchiani): “Është kisha e Shën Aleksandrit martir, në vendin më të lartë, që zotëron fushën dhe detin, në gjendje të mirë e të përsosur, qoftë përsa i përket materialit të ndërtimit, qoftë orendive të shugurueshme, sepse ka tri pianeta, por vetëm njëra është e re (që ia ka dhënë) Kongregacioni i Shenjtë, dy janë të përdorura; ka dy kelshejta, një të ri e tjetrin të vjetër, që shërben në vende të pisides. Ka altarin të mbajtur mirë e të stolisur me figurën (ikonën) e shenjtorit dhe me disa të tjera të praruara sipas mënyrës greke (ortodokse), relike të kishës së Cetinjës.

Kisha ka hajatin me madhësi mesatare. Ka pesë ditë-arë tokë të lërueshme në një vend gurishtë dhe 30 shata vresht [13].” Gjatë viteve në vijim, Kisha e Shën Aleksandrit përmendet në mënyrë të dendur në relacionet kishtare dërguar Selisë së Shenjtë në Romë, nga ipeshkvijtë e Lezhës, për gjendjen në Dioqezën e tyre. Në vitin 1710 përmendet nga Nikollë Vladanji si “S.Alessandro Martire” në “Bochijano”; më 1730, 1735, 1737 dhe 1738 nga Gjon Gallata si “S.Alessandro Martire della villa Ghesegni”, “S.Alessandro di Bochiani” dhe “S.Alessandro della villa di Ghesci”; më 1743 dhe 1747 nga Simon Negri si Kisha famullitare “S.Alesandro M.” e fshatrave “Ghesci, e Spitagni in Bochiea” dhe si kisha famullitare “S.Alessandro M.” në fshatitn “Ghezegni”; më 1753 nga Anton Kryeziu si “S.Alessandro” në “Bocchiana”; më 1785 nga Giorgio Junchi si “S.Alessandro Martire” në “Bocchiani”; më 1789 nga Mikel Kryeziu si “Chiesa Parocchiale di S.Alessandro Martire di Bocchiana e Gaibi” dhe më 1792 si “Chiesa di S.Alessandro Soldato o Martire di Bocchiana”; më 1801, 1807, 1817 dhe 1821 nga Nikollë Malçi si “S.Alessandro Martire”; më 1844, 1846 dhe 1853 nga Ivan Topich si “S.Alessandro M.” në “Bocchiani e Spidani [14]”, pra: “Shën Aleksandri Martir në Bokion dhe Spiten.” Ndërsa nga banorët vendas, siç e kam përmendur në hyrje të këtij studimi, ajo njihet si “Kisha e Sh’Lledrit” ose “Shën Llezhdrit [15]. Nga ana tjetër, duhet të theksoj se plaçkitja dhe dëmtimi më i madh që ka pësuar kjo kishë gjatë periudhës së pushtimit osman lidhet me vitin famëkeq 1787, gjatë fushatës ushtarake të udhëhequr nga rivali i Bushatllinjve, Mehmet Pashë Çausholli. Pasi plaçkitën kishën së bashku me manastirin dhe keqtrajtuan besimtarët e strehuar aty, ushtarët osmanë shkatërruan imazhet e shenjtorëve (statuja, ikona dhe afreske), altarin dhe çdo objekt që ndodhej në kishë, duke mos lënën asgjë të paprekur përveç mureve [16]. Dëmet e shkaktuara nga ky shkatërrim ishin të tilla që kërkuan një kohë të gjatë për t’u riparuar, ndërsa kisha nuk arriti më të rikthehej në gjendjen dhe shkëlqimin e saj të mëparshëm! Megjithatë, goditjen më të rëndë Kisha e Shën Aleksandrit e pësoi gjatë Revolucionit Kulturor Ateist të vitit 1967 dhe më pas në vitin 1968, kur disa pjesë të mureve u shkatërruan me eksploziv. Në ditët e sotme, rrënojat e manastirit të vjetër françeskan, i cili në fillim të shek. XIX u braktis nga mungesa e murgjëve [17], përbëhen nga muri rrethues me hyrjet për në manastir në anën lindore, nga konakët e rrënuar në një shesh pranë tyre, ndërsa në pjesën më të lartë, brenda një rrethimi të veçantë që komunikon me këtë të fundit, deri vonë ndodhej kisha e rrënuar [18].

Porta e manastirit është me qemer, me dy pilastra prej guri të punuar me mjeshtëri dhe të lidhur me llaç të një cilësie mjaft të mirë [19]. Kisha ka ruajtur pjesërisht deri në fillim të shek. XXI absidën me murin lindor, murin verior, atë perëndimor dhe tre pilastra me prerje katrore. Këto të fundit i përkisnin një hajati të ndërtuar në një fazë më të vonë buzë shkëmbinjve të thepisur, çatia e të cilit, me strukturë druri, mbulohej me rrasa guri [20].Mbi portën kryesore, që ndodhet në anën perëndimore, është ruajtur pjesërisht një nike, për rindërtimin e së cilës janë përdorur materiale të vjetra të një kornize të profiluar pak, e cila, mesa duket i takonte kishës më të vjetër [21]. Në pjesën e poshtme të mureve janë përdorur gurë të mëdhenj të lidhur me llaç gëlqereje me rërë të imët të përzier me të trashë, nëpër fugat e të cilëve ka rrasa të vogla dhe gurë të vegjël. Ndërsa, në pjesën e sipërme janë përdorur gurë më të vegjël, të vendosur me nxitim, ku lidhja e tyre është mjaft e dobët [22]. Gjatë dekadave të fundit të shek. XX dhe deri në fillim të shek. XXI, kisha ka qenë kthyer në gjendje rrënojë. Mirëpo, gjatë viteve 2011-2020, jo vetëm kisha, por edhe muri i saj rrethues së bashku me të gjithë hapësirën muzeale pranë saj, i janë nënshtruar një restaurimi dhe rehabilitimi të plotë, falë Famullisë Katolike dhe banorëve vendas, duke i rikthyer hijeshinë e saj të dikurshme. Është shpallur Monument Kulture i Kateg. I, nga Ministria e Arsimit dhe e Kulturës (D.K) me vendim nr.786/1, më dt.05.11.1984. Kisha e Shën Aleksandrit është ndërtuar me gurë gëlqerorë të latuar, të lidhur me llaç të fortë gëlqereje, duke garantuar njëkohësisht uniformitet estetik dhe qëndrueshmëri strukturore.

Planimetria e saj ndjek skemën klasike drejtkëndore, me hyrjen kryesore të vendosur në perëndim dhe absidën në lindje, në përputhje me kanonin liturgjik të kishave katolike. Çatia dyujëse, e mbuluar me tjegulla tradicionale të kuqe, karakterizohet nga një kornizim i pastër dhe simetrik, duke theksuar linjat e rregullta të ndërtesës dhe duke krijuar një harmoni vizuale me ambientin përreth. Fasada ballore dallohet për një portik monumental, të mbështetur mbi shtatë kolona kuadratike: dy prej tyre janë të ngjitura në murin perëndimor të kishës, dy të tjera janë të vendosura në pjesët veriore dhe jugore të aksit qendror të kolonadës, ndërsa tri kolonat më të mëdha gjenden në pjesën e jashtme perëndimore, duke i dhënë strukturës një karakter solemn dhe përfaqësues. Kisha është e pajisur me dy hyrje me arkada të bukura prej guri të gdhendur. Hyrja kryesore ndodhet në fasadën perëndimore, ndërsa hyrja dytësore gjendet në pjesën lindore të fasadës veriore. Kjo e fundit është shoqëruar me një portik të vogël me çati të veçantë njëujëse (ose çati me një pjerrësi), të mbështetur mbi dy kolona kuadratike, që ndjek motivin arkitektonik të hyrjes kryesore, por në një përmasë shumë më të reduktuar. Në brendësi, menjëherë pas hyrjes kryesore, ndodhen shkallët lëvizëse që të çojnë në një kat të dytë, të ndërtuar tërësisht prej druri, i cili përdoret nga besimtarët në raste të frekuentimit të lartë.

Zona e presbiterit është punuar me një elegancë të veçantë, falë mozaikëve të realizuar gjatë viteve të fundit. Brenda absidës, në sfond, paraqitet një kryq i stilizuar, mbi të qëndron figura e Jezu Krishtit e shoqëruar nga dy engjëj, ndërsa në anët poshtë paraqiten figurat e Shën Mëhillit Kryeëngjëll (në anën veriore) dhe të pajtorit të kishës, Shën Aleksandrit (në anën jugore). Poshtë këmbëve të tyre janë ekspozuar elementë arkitektonikë mesjetarë, të ruajtur nga faza më e hershme e ndërtimit të objektit dhe të periudhave më të vona, duke dëshmuar për një vertikale të thellë historike dhe një vazhdimësi të pandërprerë të funksionit sakral të këtij monumenti. Hapësira e brendshme ndriçohet nga katër dritare me përmasa mesatare dhe me xhama të ngjyrosur, të cilat kontribuojnë në krijimin e një atmosfere solemniteti dhe përqendrimi shpirtëror. Dy dritare janë të pozicionuara në fasadën jugore, një në fasadën veriore dhe një në fasadën perëndimore. Kjo e fundit, e vendosur mbi hyrjen kryesore, ka formë rrethore (oculus), ndërsa tri të tjerat janë të larta dhe të ngushta, me qemer të harkuar, tipar i njohur i stilit romanik dhe një element i përhapur gjerësisht në arkitekturën kishtare mesjetare të Arbërisë Veriore. Kisha e Shën Aleksandrit në Pruell-Spiten përbën një nga monumentet më të spikatura të Trashëgimisë Kulturore Kombëtare, duke përfaqësuar një gamë të gjerë vlerash historike, arkitektonike, kishtare, strategjike dhe kulturore. Ajo është një ndër kishat më të dokumentuara në Shqipërinë Veriore, e përmendur vazhdimisht në burimet historike, duke nisur nga fillimi i shek. XV.

Dokumentet papnore, letrat e ipeshkvijve, arqipeshkvijve dhe relacionet e vizitave apostolike dëshmojnë rëndësinë e saj në hierarkinë kishtare dhe rivalitetet mes dioqezave të kohës. E lidhur me personalitete të larta të Kishës Katolike, kisha ka luajtur një rol kyç si qendër famullitare dhe manastirale, duke ndikuar drejtpërdrejt në administrimin e Dioqezës së Lezhës. Pozicioni i saj strategjik në majën dominuese të kodrës së Bokionit i ka siguruar funksione thelbësore politike, ushtarake dhe territoriale, ndërsa elementët arkitektonikë të saj dëshmojnë nivel të lartë mjeshtërie ndërtimore dhe përkushtimi shpirtëror. Gjithashtu, kisha pasqyron transformimin historik të toponimisë kishtare në rajon dhe ruan një vend të rëndësishëm në kujtesën dhe devotshmërinë kolektive të komunitetit lokal. Procesi i fundit i restaurimit ka konsoliduar rolin e saj të veçantë si një element thelbësor i identitetit kulturor dhe shpirtëror të zonës, duke forcuar statusin e saj si Monument Kulture i kategorisë së parë.

BIBLIOGRAFIA:

1)- Th.Ippen, Shqipëria e vjetër, f. 160.

2)- A.Meksi, Kishat mesjetare të Shqipërisë së Mesme e të Veriut, në: Monumentet, 2, Tiranë: 1983, f. 92.

3)- G.Hoxha-L.Përzhita-F.Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumeti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 80.

4)- A.Meksi, Peshkopata Arbanense, Gjon Kastrioti dhe grindja për kufijtë me peshkopatën e Lezhës, në: ResPublica, 27 shtator 2018.

5)- G.Hoxha-L.Përzhita-F.Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumeti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 80.

6)- P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 86.

7)- I.Zamputi, Relacione dhe dokumente për historinë e Shqipërisë (1610-1650) / Relazioni e documenti per la storia dell’Albania (1610-1650), (Transkriptuar e perkthyer nga – Trascritti e tradotti da Injac Zamputti), (Ribotim i perpunuar nga – riedizione elaborata da Jozef Zamputti), St. Gallen: Alarische Institut; Prishtinë: Faik Konica, 2018, f. 481.

8)- D.Farlatus & J.Coletus, Illyricum Sacrum, Tomus septimus, Ecclesia Diocletana, Antibarensis, Dyrrachiensis, et Sirmiensis, cum earum suffraganeis, Venetiis: Apud Sebastianum Coleti, Superiorum permissu ac privilegio, MDCCCXVII (1817), f. 204, 286.

9)- I.Zamputi, Relacione dhe dokumente për historinë e Shqipërisë (1610-1650) / Relazioni e documenti per la storia dell’Albania (1610-1650), (Transkriptuar e perkthyer nga – Trascritti e tradotti da Injac Zamputti), (Ribotim i perpunuar nga – riedizione elaborata da Jozef Zamputti), St. Gallen: Alarische Institut; Prishtinë: Faik Konica, 2018, f. 612, 672.

10)- P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 93, 118.

11)- Ibidem, f. 125, 214.

12)- Ibidem, f. 151.

13)- V.Zmajevich: P.Bartl / I.Zamputi, Relacion i gjendjes së Shqipërisë e Serbisë / Relazione dello stato d’Albania e Serbia (1702-1703), (Përgjegjës të këtij botimi: Albert Ramaj, Zef (Ahmeti) Noka), Prishtinë: Faik Konica, 2022, f. 108, 262.

14)- P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 179, 184, 188, 190, 192, 195, 214, 235, 250, 265, 293, 304, 313, 322, 332, 355, 365.

15)- G.Hoxha-L.Përzhita-F.Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumeti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 80.

16)- P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 244-245.

17)- Th.Ippen, Shqipëria e vjetër, f. 160.

18)- A.Meksi, Kishat mesjetare të Shqipërisë së Mesme e të Veriut, në: Monumentet, 2, Tiranë: 1983, f. 92.

19)- G.Hoxha-L.Përzhita-F.Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumeti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 81.

20)- A.Meksi, Kishat mesjetare të Shqipërisë së Mesme e të Veriut, në: Monumentet, 2, Tiranë: 1983, f. 92.

21)- Ibidem, f. 92.

22)- G.Hoxha-L.Përzhita-F.Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumeti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 81.