Prof.dr Skender ASANI/
Në analizën e historisë politike të Ballkanit në fund të shekullit XIX, shpërbërja graduale e Perandoria Osmane shënoi një transformim të thellë të rendit rajonal dhe ndërkombëtar. Ky tranzicion nuk ishte vetëm administrativ apo territorial, por përfaqësonte kalimin nga logjika imperiale drejt konceptit modern të shtetit-komb, në një periudhë kur fuqitë evropiane po rikonfiguronin hartën politike të rajonit sipas interesave strategjike. Në këtë kontekst, Ballkani u shndërrua në një hapësirë të konkurrencës gjeopolitike, ku projektet shtetformuese shpesh u zhvilluan në tension me realitetet etnike dhe historike lokale.
Zgjerimi territorial i Mali i Zi, i mbështetur nga koniunktura diplomatike evropiane dhe nga ndikimi strategjik i Rusia, synonte përfshirjen e territoreve të Plavës dhe Gucisë në një projekt të ri shtetëror. Për shqiptarët, kjo përfaqësonte një moment kritik të ndërgjegjësimit politik, sepse rreziku territorial përkthehej njëkohësisht në rrezik për vazhdimësinë historike dhe kulturore. Pikërisht në këtë klimë u formua Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e cila përbën një nga format më të hershme të institucionalizimit politik shqiptar në epokën moderne.
Nga perspektiva e teorisë së formësimit të identitetit kombëtar dhe të proceseve të ndërtimit të shtetit, kjo organizatë përfaqëson kalimin nga solidariteti krahinor drejt vetëdijes kombëtare. Ajo krijoi një hapësirë politike ku elitat lokale, strukturat shoqërore dhe organizimi ushtarak u integruan në një projekt të përbashkët për mbrojtjen e territorit dhe të identitetit. Në këtë kuptim, institucionalizimi politik i shqiptarëve mund të shihet si një proces që lindi përpara ekzistencës së shtetit, duke ndërtuar bazat e përfaqësimit kolektiv në raport me diplomacinë ndërkombëtare.
Beteja e Nokshiqit përfaqëson një moment kulmor në këtë proces historik. Nën udhëheqjen e Ali Pashë Gucia dhe Sulejman Vokshi, rezistenca shqiptare mori formë të koordinuar, duke ndërthurur mobilizimin shoqëror, organizimin ushtarak dhe artikulimin politik të interesit kolektiv. Në optikën e studimeve strategjike, kjo përfaqëson një shembull të rezistencës asimetrike, ku një komunitet pa strukturë shtetërore arriti të kundërshtojë projektet territoriale të një shteti në zgjerim, duke u mbështetur në kapitalin simbolik dhe në kohezionin shoqëror.
Në planin diplomatik, Nokshiqi mund të interpretohet si një formë e hershme e “diplomacisë së rezistencës”. Akti ushtarak shërbeu si komunikim politik ndaj fuqive të mëdha, duke dëshmuar ekzistencën e një komuniteti me vetëdije historike dhe me aspirata për vetëvendosje. Në këtë kuptim, rezistenca shqiptare në fund të shekullit XIX paraqet një precedent të rëndësishëm të artikulimit të së drejtës politike kolektive, shumë përpara institucionalizimit të saj në të drejtën ndërkombëtare të shekullit XX.
Në aspektin e sociologjisë historike, kujtesa e Nokshiqit kontribuoi në krijimin e një narrative kolektive që lidh mbrojtjen e territorit me mbrojtjen e identitetit. Ky kapital simbolik u bë pjesë e procesit të mëvonshëm të shtetformimit shqiptar dhe e ruajtjes së vetëdijes kombëtare në periudha të ndryshme historike.
Në realitetin e shekullit XXI, kjo ngjarje historike merr një dimension të ri interpretimi. Shqiptarët jetojnë në struktura të ndryshme shtetërore si Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut, ndërsa sfidat strategjike lidhen gjithnjë e më shumë me transformimet e rendit ndërkombëtar, konkurrencën për ndikim kulturor dhe politik, si dhe me zhvillimin institucional dhe ekonomik. Në një konfiguracion global të karakterizuar nga rivalitetet gjeopolitike, teknologjia, ekonomia e dijes dhe diplomacia publike bëhen elemente kyçe të fuqisë së kombeve.
Nga kjo perspektivë, Nokshiqi shndërrohet në një paradigmë analitike të qëndrueshmërisë kombëtare. Ai dëshmon se legjitimiteti politik ndërtohet mbi tri shtylla themelore: kujtesën historike, kohezionin shoqëror dhe kapacitetin institucional. Sfida e sotme për shqiptarët nuk është më mbrojtja fizike e territorit, por konsolidimi i shtetit të së drejtës, zhvillimi i arsimit dhe shkencës, koordinimi strategjik ndërmjet elitave politike dhe ndërtimi i një diplomacie kulturore të qëndrueshme në arenën ndërkombëtare.
Në një botë që po përjeton transformime të shpejta gjeopolitike dhe teknologjike, çështja shqiptare përballet me nevojën për kohezion strategjik dhe për një vizion të përbashkët zhvillimi. Mesazhi që buron nga përvoja historike e Nokshiqit për elitat politike dhe shtetërore shqiptare është i qartë: vetëm përmes bashkëpunimit institucional, investimit në dije dhe ruajtjes së identitetit kulturor mund të ndërtohet një pozitë e qëndrueshme në sistemin ndërkombëtar.
Në përfundim, beteja e Nokshiqit mbetet një simbol i ndërthurjes së kujtesës historike me projektin e shtetndërtimit. Ajo dëshmon se historia, kur lexohet në mënyrë kritike dhe akademike, shndërrohet në udhërrëfyes strategjik për të ardhmen. Në kohën e konfigurimeve të reja globale, ky simbol historik rikujton se qëndrueshmëria e një kombi nuk varet vetëm nga fuqia ushtarake apo politike, por nga aftësia për ta shndërruar kujtesën historike në vizion zhvillimi dhe përgjegjësi institucionale.