Prof.dr Skender Asani/
Historia e kombeve nuk është arkiv i së shkuarës, por manual orientimi për të ardhmen. Në këtë kuptim, historia shqiptare ofron një bosht të qartë referimi, ku Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe, pesë shekuj më vonë, Jusuf e Bardhosh Gërvalla me Kadri Zekën, nuk përfaqësojnë vetëm kapituj të ndryshëm kohorë, por të njëjtën doktrinë historiko-politike të udhëheqjes kombëtare: unitetin si parakusht, autoritetin moral si themel dhe orientimin perëndimor si destinacion strategjik. Këto figura nuk i përkasin vetëm kujtesës kolektive, por janë busulla më e besueshme për politikëbërësit shqiptarë në kohë pasigurish dhe sfidash strukturore.
Skënderbeu e kuptoi herët se forca e shqiptarëve nuk qëndronte vetëm te shpata, por te aftësia për ta shndërruar përçarjen në kohezion dhe rezistencën në projekt politik. Ai ndërtoi një model udhëheqjeje që e tejkalonte tribalizmin mesjetar dhe krijoi një autoritet moral mbi prijësit arbërorë, duke e vendosur interesin e përbashkët mbi kalkulimet e ngushta personale. Ky model mbetet aktual edhe sot, kur politika shqiptare rrezikon të humbasë funksionin e saj udhërrëfyes dhe të mbetet peng i klisheve të pushtetit dhe interesave afatshkurtra. Doktrina skënderbeane, e rilexuar në kushte moderne, kërkon një elitë politike që bashkëpunon me dijen, me profesionalizmin dhe me institucionet, duke e shndërruar pushtetin në mjet shërbimi dhe jo në qëllim në vetvete.
Në këtë vijë historike të udhëheqjes me përgjegjësi kombëtare, veprimtaria e Jusuf dhe Bardhosh Gërvallës me Kadri Zekën paraqet vazhdimësinë moderne të së njëjtës filozofi. Ata vepruan në një kontekst represiv, ku politika institucionale ishte e pamundur, por ku ndërgjegjësimi politik dhe organizimi intelektual u shndërruan në instrumente strategjike të rezistencës. Mesazhi i tyre për politikëbërësit e sotëm është i qartë: liria dhe shtetndërtimi nuk ndërtohen mbi improvizim, por mbi vizion, sakrificë dhe unitet strategjik. Vrasja e tyre nga aparati represiv jugosllav nuk ishte vetëm atentat ndaj individëve, por përpjekje për të shuar një mendim politik emancipues, i cili, paradoksalisht, u përforcua dhe u shndërrua në kapital historik të kombit.
Në planin diplomatik, si Skënderbeu ashtu edhe brezi i rezistencës moderne dëshmojnë një të vërtetë themelore: shqiptarët historikisht kanë qenë faktor stabiliteti dhe bashkëpunimi në Ballkan. Skënderbeu nuk e ndërtoi fuqinë e tij mbi konflikte të panevojshme me fqinjët, por mbi ekuilibra dhe aleanca, duke e pozicionuar Arbërinë si pjesë organike të botës perëndimore. Po kështu, veprimtaria e Gërvallëve dhe e Kadri Zekës në mërgatë e internacionalizoi çështjen shqiptare, duke e nxjerrë atë nga izolimi rajonal dhe duke e vendosur në agjendën politike evropiane. Ky është një mësim i drejtpërdrejtë për politikëbërësit e sotëm: pa diplomaci aktive, pa aleanca strategjike dhe pa kredibilitet moral, asnjë projekt kombëtar nuk mund të jetë i qëndrueshëm.
Prandaj, sot shqiptarëve nuk u duhet një mit për t’u adhuruar, por një model për t’u zbatuar. U duhet një Skënderbe i kohës moderne, pa shpatë, por me vizion; një udhëheqje që e kupton se dija, institucioni dhe ligji janë armët e shekullit XXI. U duhet gjithashtu fryma e Gërvallëve dhe e Kadri Zekës, që e vendosën idealin mbi jetën personale dhe e shndërruan sakrificën në argument politik. Vetëm nëse këto dy linja historike bashkohen në një doktrinë të re udhëheqjeje, politika shqiptare mund të dalë nga cikli i krizave të brendshme dhe të kthehet në busull të besueshme për të ardhmen.
Në përfundim, historia shqiptare u flet politikëbërësve me një gjuhë të qartë dhe pa ekuivoke: udhëheqja e kombit nuk është privilegj, por barrë morale; nuk është administrim i përditshmërisë, por projekt i së ardhmes. Skënderbeu, Gërvallët dhe Kadri Zeka nuk kërkojnë përkujtim ceremonial, por lexim të thellë politik. Vetëm atëherë kujtesa do të shndërrohet në strategji, sakrifica në vizion dhe historia në busull të sigurt për udhëheqjen e kombit shqiptar.