NGA  NDUE   BACAJ 

HYRJE 

Kelmendasit  (si dhe Malesorët e Malesisë Madhe e tjer)  , ndonse për arësye ekonomike , “kanunore” apo politike , ndër mote e shekuj  janë  detyruar të  largohen nga trojet e tyre autoktone , ku  para-ardhesit e tyre  kishin lindur , rritur, burreruar dhe me breza të tërë kishin fituar emër të mirë per  besë , burreri , bujari , fisnikri ,urti , trimeri  dhe atdhetari , Kelmendasit  këto  vlera e vertyte nuk i harruan kurr , por i kanë ruajtur me “fanatizem” si gjënë më të shtrenjtë. Është kjo aresyeja që Kelmendasit kudo ku kanë jetuar  e punuar kanë kultivuar atë jetë të devotshme , krenare  e mbi të gjitha atdhetare  si vëllezerit e tyre që jetonin në trojet e tyre autoktone  të Kelmendit e Malesisë. Kelmendasit e veçanarsiht ata që me një fjalë i quajmë të “Nënshkodres” janë shembulli më sinjifikativ  i kesaj trashigimie. Nga kjo trashigimi e mrekullueshme kelmendasish atdhetar , mendova  që kesaj radhe të ndajë me “shenjë” trimin e urtë e atdhetar  Dedë  Cokun e “Gurzit”.  

DEDË  COKU PRIJËS POPULLOR NË LUFTËN PËR PAVARËSINË E SHQIPËRISË  

Dedë Coku ka lindur në vitin 1870, dhe ishte djali i trimit të njohur Cok Prekës të  Nikçit të Kelmendit , ku kjo derë bujare ishte shquar ndër mote e shekuj per besë bujari , trimeri e atdhetari.  Për këto cilësi në  bajrakun e Nikçit , kjo shtepi  njihej si derë e parë. Këtë trashigimi të çmuar  kjo derë fisnike e mbarti dhe mbajti me nderë e faqe të bardhë edhe në Breg të Mates , ku ajo ishte “detyruar” të banonte prej dekadash. Është kjo aresyeja që  shtepia e Cok  Prekës në Gurzë e Breg të Mates u shqua për besë , fisnikëri , bujari , burrëri , trimëri , urti e atdhetari , ndaj kjo shtepi dallonte me shej, si shtepia e  Cokajve… Djemtë e kësaje derë u shquan pa perjashtim per atdhetari , por  si më njohurit janë Dedë Coku dhe vellai i tij  Gjeto Coku të cilët njihen si  mendeqar  e luftëtarë  trima në mbrojtje të lirisë , të drejtave kombetare dhe trojeve shqiptare , veçanarisht në vigjilje të shpalljes së pavaresisë së Shqiperisë… Dedë Çokut si prijës popullor i kishte shkuar  zani deri te qeveritaret  me randësi të Turkisë.  Hasan Riza Pasha ,valija i Shkodres  e kishte  thirrur  Dedë  Cokun në një takim “miqësor”, duke i besuar disa “fjalë” të cilat mund tja thoshte vetem një burri trim e besnik  që e njihte…. Dedë  Cokun  e kishte sigurua baron Nopça e ndonjë mik tjeter në Vjenë se Hasan Rizaja nuk ishte kunder pavaresisë së Shqiperisë pasi Turkia kishte mbarua per Shqipnin , që rrezikohej të coptohej nga fqinjet shoven…Nuk kaluan veç dy javë pas ketij takimi dhe kajmekami i Lezhes u lypë Malësorëve  xhelep , të dheta  e detyrimin e sherbimit ushtarak… Krenët marrin fjalen e kajmekamit dhe  në nesre therrasin në kuvend te Kisha e Bregut Mates burr per shtepi , ku së bashku krenë e vogjli , pa pasë nevojë me rrahë çeshtjen bajnë  be  në Ungjill , jo veç mos me i dhanë turkut çka nuk i kishin dhanë , por mos me ja da të zezen aty e mbrapa deri sa të fitojshin autonominë e plotë kombëtare, ose të mbarojshin me gja e me krye. Tuj pas marr vesht qeverija e Lezhes vendimin e Malësorve, mos me iu shtrua urdhnit dhanun , dhe duke pasur mendimin me dalun me verua në Mirditë , Kajmekami i atij qyteti  me 22 qershor (1912) , nji ditë perpara se malësorët të niseshin per bjeshkë , u drejtua me 600 ushtar me u zanë shkallen e Pllanës e  të Minjollit e ashtu me u pre rrugen e Mirditës e Kurbinit.  Pa dalë kerkun drita  Dedë Cokut i erdhi lajmi prej nji miku per rrezikun që i kanosej. Deda lajmroi mbarë vendin të merrshin rob e robi e gjan e madh e tu niseshin sa ma parë per udhtim , e vetë me tridhjetë e dy shokë , ku ishin ma trimat  zunë  dy prita per me sigurua kalimin e karvaneve. Njana pritë u vu te trapi i Gurzit  e tjetra te kalldrami i Barbullojës. Nuk kishin kalua ma se dy orë që ishte lajmrua vendi , e shumica e karvaneve ishin nisë , e të tjerat në të nisun e siper , kur dalin kundruell pritës kalldramit e Barbullojës katerdhjetë ushtarë të primun prej kajmekamittë Lezhes . Kur e shikon ketë Dedë Coku ,kryetar i çetës të malësorve  jep kushtrimin te shoket e tij : – Bini burra se sot asht dita me dekë ,dhe sillet kah ushtaret e kajmekamit e u viket : – Kush të jet shqiptar  ndër ju të shmanget se nuk kemi të keq me shqiptarët , veç me qeverinë.  Pa i krye mirë keto fjalë krisi pushka mbi ta , dhe ma i pari që u rrezua ishte kajmekami . Ushtaret në fillim u pshtjelluan e menjiherë muaren iken , por per së shpejti u bashkuan me një ushtri të madhe turke që e kishin pas lanë mbrapa , me të cilen u riorganizuan per të shti në rreth malësorët… Por malësorët nuk u friguen dhe vijuan luften e tyre të primun nga Dedë Çoku…Me luftëtarët malësor u bashkuen edhe disa gra e vajza pasi kishin sigurua karvanet…1.  Dedë  Coku per trimerinë dhe largëpamsinë  e treguar  në krye të trimave kryengritës antiosman  është “thirrur “  Leonida i Bregut Matës. Ndersa   populli i Gurëzit e më gjërë i thuri kengë Dedë Cokut dhe trimave të kesaj  lufte , ku nga kjo kengë popullore po kujtojmë :

“ Ky Dedë  Coku në kal me shalë ,

Të tanë Gurzit po i çon fjalë :

Ruanje burra mirë atë zallë ,

Se këndej  s’lë  asqer me dalë ,

Ka vojtë lajmi në hyqymet ,

Per asqer ske pse dvetë…”

Ndersa poeti kombetar At Gjergj Fishta në ”Iliaden shqiptare “ Lahuta e Malësisë  i kushton ketij trimi atdhetar mjaft vargje domethenese , pak nga keto po i citojmë:

“Deda i Cokut kur ka ndie ,

se prej Lezhet kaluar atit ,

Kajmekami vjen me ushtri ,

grue e fëmijë ka qitë ai shpatit ,

e me shokë  e me komitë ;

pika e djalit ku kish qellue ,

ka vojtë trimi e ka zanë në pritë ,

mirë ku në armë ata shterngue ,

kanë dhanë fjalen  ,janë betue ,

pushken turkut me ia vu ,

prej Shqipnisë turkun me dbu…” 2.  

Për këtë luftë trimash gazeta e komunitetkomunitetit shqiptar në Sofje “Liri e Shqipërisë”  do të shkruante: “Malësorët e Bregut Mates tuj pa se gati në tanë Gegninë vllaznit e vet kanë rrokë armet e po luftojnë kundra turkut per lirinë e kombit , dhe keta nuk deshen të lejnë ,por nën kryesinë e atdhetarit të flaktë Dedë Çokut që është shtepi ma pasanike ndër malësor, lanë shtepiat e veta me 22 qershor e i dolen para një ushtrije turke që po shkonte prej lezhet në Tiranë  dhe u vunë pushken. Lufta zgjati nja tri orë dhe ushtrija turke u kthye mbrapa duke lanë të dekun kajmekamin e Lezhës , katër mylazima , 27 xhenderma dhe qindra ushtarë të vramë e të plagosun. Malësorët moren shumë kual , arka xhebrahane , rroba e mauzerre. Prej malësorve mbeten të dekun e të varruem 47 , e nder ta u plagos edhe Dedë Çoku me të kushririn…”.3.  Vlenë të theksohet  se  trimi Nikollë Miri pati vra komandantin e një çete të ushtrisë turke ,të cilit i pat marrë armet e shpaten , dhe per të vëllan , Markun thuhej se pat vra ma se shtatëmbëdhjetë ushtar ,ndersa Llesh Nikë Daka meritoi me u quejt Leonida i Bregut Mates.. Trimi Llesh Nikë Daka (me të jatin Nikën) do të shkruante një histori në vehte në kullen e tij të rrethuar perballë më shumë se 100 ushtareve turqë. Me ketë rast kujtohet edhe ndihma që i dha Lleshit plaku i urtë Rrust Ademi prej Nikçit… Në keto beteja u vranë komandanti i ushtrisë turke dhe 187 ushtarë..Prej Malesorve kelmendas e tjer  ranë heroikisht : Nikoll Miri , Pjeter Miri e Gjergj Nikolla , Mark Dedë Daka , Mirash Ujka  e  Haxhi  Cari- Nikçë , Kolë Lekë Bori –Bogë , Pjeter Bici , Llesh Sokoli –Vukel. Dedë Mirashi –Shkrel , Gjelosh Deli Shpendi- Shaljanë , Prengë Nikolla i Kthellas , dy gra e një femij të shpisë të Nikë Dakes dhe një kushrinë e Gjeto Cokut. Të plagosur mbeten  Dedë Coku  , Pjeter Sokoli-Nikçë ,Ujk Hasi- Seljanë  Mark Doda –Bogë , Prekë Gjoka – Vukel  dhe  e ama dhe e bija e Llesh Nikë Dakes. U dallua gjatë ketyre luftimeve edhe  trimi i urtë  Gjeto Coku e tjer . Kjo luftë e Lekëve  bëri pershtypje të madhe  në disa vise të Shqiperisë . Pa kalua e treta ditë e kesaj lufte do të vinin në kuvendin e  Rubigut, (që ishte ba qendra  e perpjekjeve të kryengritësve) ,  së bashku me prijesin malësor Dedë Coku , Pjeter Sokoli e tjer  edhe kapiten Marka Gjoni me disa krenë të Mirdites ; Gjin Pjeter Pervizi  me Masar beg Toptanin dhe me disa persona të tjer me rendesi të Shqiperisë së Mesme të cilet  pergëzuan  drejtuesit e kryengritjes per fitoren.. Kur shkoi zani i kesaj lufte në Shkoder ,dhe kosulli i Austrisë e mori vesh trimerinë e malesorëve kishte thënë : “Po ka shqiptarë si në kohen e Skenderbegut  ,por  nuk ka Skenderbeg  me i bashkue e me u pri ..” 4.  Guximi i treguar prej malësorve u muar me simpati prej shumkujtë dhe menjeherë u bashkuan te Kuvendi Franceskan i Rubikut …per me u lidhë besen ndermjet vedit  per çeshtje kombetare  të perbashta. Ketu u beslidhen me Malësorë perveç krenve të dymbedhjetë bajrakëve (Mirditë)  edhe krenët e Krujes , të Kurbinit e të Tiranes.Nga pjesmarresit në ketë kuvend , perveç krereve të njohur malësorë e mirditorë dallohen edhe  Avdi Beg Toptanin me atdhetarin e flaktë Gjin Pjetrin e Skuarajve. Kuvendi kishte rendesi të madhe edhe  per bashkimin e  “elementeve” kristjan e muhamedan…5.  Emzot Jak Serreqi mbasi lexoi letren e lidhjes kundra turkut të nënshkrueme prej shumë krenëve të krishterë e muhamedanë (me entuziazem) do të thoshte :” A thue do të filloj një epokë e re  per të mjeren Shqiperi..?”.  Pushka e ketyre kryengritësve nuk “pushoi” më ,ajo pati jehon të madhe në të gjithë Shqiperinë. Gjatë ditve të para të korrikut  Dedë Coku së bashku me  Gjokë Doden (Shkrel) Kolec Markun (Triepsh) dhe Zog Sokolin (Thethë) dhe njëzet burra të zgjedhur arriten të kapin (te Bishti i Muzhlit) një barkë me matriale ushtarake ,që do të shkonte nga Durresi në Shen Gjin.  Me daten 24 korrik duke dalë drita trimat malësorë e kurbinas  të drejtuar nga Dedë Coku e Gjin Pjeter Pervizi (Skuraj) ,i zunë pritë te Bregu i Mates një taborri turk të komanduar nga  Ali Fehmi Kosturi që vinte nga Tirana.. Me 14 gusht 1912 kryengritesit , lekë , kurbinas dhe  prej bajrakve të Lezhes u nisen per në Durres ,ku mendonin ta çlironin  nga turqit dhe në kala të ngrejnë flamurin kombetare..6.  Poeti kombetar At Gjergj Fishta u kendon ketyre trimave malesor me në krye Dedë Cokun …per ketë ngjarje të nisur me vargjet plot pathos patriotik :

Keta malësorët e Bregut Mates ,

permbas Dedës  e Llesh Nikë Dakes ,

kenkan nisë per muzg të nates ,

poshtë në atë Durres ata me ra ,

per të dbuem turkun e në kala ,

si lidhë besë ki’n  me “jalli”,

me ngreh flamurin kuq e zi..”.  7.  

Me kryengritesit ishin bashkuar edhe Toptanet (Refiku e Masari me sekretarin e tij Zef Harapin). Por në Shen Jak (Shjakë)  Toptanet u larguan nga kryengritesit ,ndersa Zef  Harapi dhe Ceni i Sanës (vëllau i Abaz Kupit) ,qendruan me kryengritesit. Vlen të theksohet se Dedë Coku  mbante me vehte një flamur kombetare…Në Rrushkul kryengritesit takuan në pritë me të oranizuar nga shqiptarë filoturq (Shijakas). Ketu u zhvillua një betejë e ashper në cilen humben jeten 14 shijakas ,por ranë heroikisht  trimat: Kolec Marku prej Trieshit , Gjokë Doda prej Shkrelit , Zef Harapi prej Shkodret ,  Tom  Xhuxhi e Gjek Marash Haka prej Vuklit , Prelë Deli Shpendi prej Shalet , Mark Prend Dudi , Mark Per Zefi e Prengë  Nikollë Gjeçi prej Bulgrit. Ndersa u plagosen  Dedë Coku (per të dyten herë) dhe Llesh Nikë Daka , i cili nga plaget që mori vdiq me 28 gusht…(1912).8.  Edhe pas kesaj ngjarje fatale me duhëm tradhtie nuk i ndali kryengritesit malesorë ,të mbajnë ndezur  zjarrin e lirisë ,ku me në krye vellezerit kelmendas  Dedë Coku e Gjeto Coku , shumë herë ndeshen me ushtritë turke në Shengjin ,në Lezhë dhe per gjatë rruges deri në Shkoder e më gjerë . Gjithsesi Kelmendasit e malesoret e tjerë të ketyre zonave ,së bashku me mirditor ,lezhjan ,kurbinas , krutanë e tjer perveç qendrese heroike ,ata ishin edhe pararendes të  mendimit të patrioteve  Ismail Qemali , Luigj Gurakuqi , Dom Nikoll Kaçorrin e tjer të cilet donin ta shpallnin pavaresinë  nga Durrësi, 9,  por ketu  nuk ishte e mundur , por fatësisht u arritë në Vlorë me 28 nentor 1912. Data 02 tetor ndoshta është simboli i ketyre perpjekjeve, por mjerisht në krye të ushtrive turke (edhe me shqiptarë fanatik…) ishte shqiptari tradhtar Esad Pash Toptani.. Gazeta shqiptare e Sofjes “Liri e Shqiperisë” me 12 tetor 1912 nder të tjera do të shkruante ..: “Kjo luftë u ba e rreptë fort ,kriste topi e pushka  pa ja da , e mos të vinte asqeri prej Lezhet  ,ushtria e Esad Pashes pat me u thye… Esadi me ushtrinë e tij dogji 150 shtepia të malësorve , e bashkë me keto shtepia dogji edhe kishen e qelen e priftit.. Ky Esadi po merret vesht sheshazi që u ba vegla e osmanllisë. Neve nuk na vjen keq që Esadi u ba tradhtor i Shqipnisë ,por ma fort na vjen keq që na hini pushka  nedrmjet shoqishoqit  e po vritna shqiptarë me shqiptarë ,per të miren e osmanllisë e per të zezen e Shqipnisë..”.10.  Këtë të zezë Esad Pasha e mori me vehte edhe kur pak ditë më vonë shkoi në Shkoder gjoja per të mbrojtur qytetin nga  Malazezet , por me tradhti organizoi vrasjen e Hasan Riza Pashes ,që ndonse nuk ishte shqiptarë qendroi e luftoi ,shumë më shumë se disa shqiptarë… Vlenë  të theksohet se Dedë  Coku veprimtarinë e tij  atdhetare  nuk e kishte  të “ndarë”  kurr  nga vendi i origjines (Kelmendi e Malesia e  Madhe) dhe kryetrimi  legjendar i shqiptarisë  Dedë Gjon Luli…  

DEDË  COKU PAS SHPALLJES SË PAVARËSISË SË SHQIPËRISË  

Dedë  Coku me shoket e tij të atdhetarisë edhe pas shpalljes së pavaresisë së Shqiperisë nuk e ndali luften per mbrojtjen e trojeve shqiptare nga pushtuesit e “ri” serbo-malazezët, të cilet kerkonin të  “grabisnin’ sa më shumë troje  nga  Shqiperia. Serbo-malazezet kishin arritur që në muajt e parë të vitit 1913 të pushtonin Shkodren , Lezhen e tjer ,por ata me 14 maj (1913) nën presionin e luftes mbrojtese të shqiptareve dhe fuqive të medha Europiane  ishin detyruar të largohen nga Shkodra , Lezha e troje të tjera… Në ketë kohë  Dedë Coku me të vëllan  Gjeto Cokun mblodhen burrat e rrethit Lezhes dhe në keshtjellë e në  bashki ngriten flamurin kombetar . Pas kesaj ata mblodhen edhe burrat e Kurbinit  e Zadrimes  dhe shpallen një qeveri (lokale) provizore..Kjo qeveri perfshinte  Lezhen , Shën Gjinin  me rrethe , Zadrimen , Kurbinin , Arbnin ,katundet e  Bregut Bunes e të bregut Drinit . Kah Shkodra perfshinte katundet deri afer qytetit , e në anen tjeter  mbaronte  me Ujë të Droes , Han të Lalgjit  e breg të detit. Gjithë ky vend  njihte per kryetar qeverijet Gjeto  Cokun dhe per N/kryetar  Dedë Cokun , të cilet qeverisnin me kanun të vendit nepermjet  një komisioni të veçant. Kishin caktuar  edhe zyrtaret ma të nevojshem per sigurin e vendit dhe  treqindë  xhandar. Kryetar i komisionit  të  Kurbinit  ishte Gjin Pjeter Pervizi e Palok  Miloti per Zadrimen… Fatkeqesisht kjo nuk vazhdoi gjatë dhe me 7 tetor 1913 vritet  tradhtisht  kryetari i qeverisë Lezhës (në ndonjë vend e quajnë edhe kryetar bashkie apo prefekt) , nga dora e një xhandari  prej  Mirdite… Vendin e Gjeto Cokut e zuri si kryetar i Lezhes  vëllai i tij Dedë Coku… Në vitin 1914 Dedë  Coku  së bashku  me shumë patriot të tjer malësor e nëshkodrakë  e më gjërë ishte perkrahes i flaktë i Princ Vidit , dhe per ketë Deda me shoket e tij të atdhetarisë  luftuan kunder  kryengritjes  antishqiptare  të holldupëve me në krye Haxhi Qamilin  që kerkonin  sulltani  e sundimit turko-osman në Shqiperi. Në vitin 1915 Dedë Coku  me partinë e vet e pau të aresyshme tju a lëshojnë  pa pushkë “qeverinë” e Lezhes esadisteve ,pasi disa malësor ishin thyer prej Esadit ,dhe çdo rezistencë kishte rrezik  per një luftë civile në mes njeri tjetrit.11.  Dedë Coku ishte shquar edhe si  një luftetar i paepur në mbrojtje të trojeve etnike shqiptare nga shovenet  serbo-malazez  , te cilet e kishin  kapur e internuar (me ndihmen e esadisteve) ..  Me daten 25 janar 1916 forcat Austro-Hungareze të drejtuara nga gjenerali  Ignac Trollman  liruan  nga internimi Dedë  Cokun  së bashku me patriotin  Luigj  Gurakuqi , Prengë Bibë Doden , Fejzi  Alizotin , Aqif  pashë  Biçakçiun  dhe Said Pashen..12.  Në vitin 1917, Dedë Coku si patriot dhe politikan i sprovuar  ishte edhe antar i  një delegacioni të shqiptarëve që “vizituan” Vjenën zyrtare… Ky patriot i madh malësor vazhdimisht  qendroi në krah të atyre shqiptareve që donin të ndertonin një Shqipëri të  pavarur  , të lirë , të zhvilluar e demokratike , ndaj Deda kishte qenë mbështetës aktiv i  kongresit të  Lushnjës 1920 , dhe perkrahes i qeverive të mëpasme që punuan për Shqipërinë. Dedë Coku ka qenë deputet në parlamentin e  vitit 1924 . Ai perkrahu Ahmet Zogun kur bënte punë të mira , dhe ja “perplaste” në sy kur vepronte gabim. Në vitin 1937, Dedë Coku ishte në krye të një delegacioni të katolikëve  të veriut të Shqiperisë  që vizituan Romën dhe u takuan me Papën. Pushtimin fashist të Shqiperisë ky patriot e perjetoji me dhimbje , por një dhimbje shumë më e madhe dhe më e tmerrshme do ti vinte Shqiperisë me 29 nentor 1944 ,kur  komunistet me mashtrime , luftë civile e gjakë do të merrnin në “dorë” Shqiperinë. Ketë e dinte mirë patrioti i sprovuar nacionalist Dedë Coku , prandaj ai nuk u pajtua me komunistet, ideologjin dhe pushtetin e tyre . Komunistet pa marrë parasysh kontributin  e madh në luften për shpalljen dhe konsolidimin e pavaresisë së Shqipërisë e dënuan me  pushkatim  me 22  gusht të vitit 1945 , në moshen 75 vjeçare. Siç e kishin zakon komunistet  e pa fe e pa atdhe, trashigimtarët e Dedë Cokut i persekutuan , privuan e shpronsuan , deri në vitin 1991, kur  shteti komunist shqiptar u rrezua , dhe në vend të tij “lindi” pluralizmi e demokracia. Në keto vite të demokracisë  patrioti Dedë Coku , u rivlersua per kontributin atdhetar të tij (dhe vëllait tij Gjeto Coku),  dhe nga pushteti lokal  i Lezhes nderohet me titullin ,“Nderi i Lezhës” (si dhe në qendër të qytetit u ngritën bustet e Dedë e Gjeto Cokut), ndërsa Presidenti i Republikes (z. Bujar  Nishani) i jep  dekoraten  më të lartë  “Nderi i Kombit”…

REFERENCAT:

1.At  Marin Sirdani, Ndriçime të Historisë ,të kultures e artit shqiptarë ,fq.140-142, Shpresa-Prishtinë 2002.

2.At Gjergj Fishta ,Lahuta e Malësisë ,fq.483, Romë 1991.

3.Gazeta Liri e Shqiperisë , nr.47 dt. 26 qershor 1912. 

4.At Marin Sirdani, Ndriçime të Historisë ,të kultures e artit shqiptarë, fq.143-145. 

5.At M. Siradani, Françeskanet në Shqipni dhe shqiptaret katolik në lamë të atdhetarisë,fq.143-144. 

6.At  Marin Sirdani , Ndriçime të Historisë ,të kultures e artit shqiptarë, fq.147.  

7.At Gjergj Fishta , po aty , fq.485. 

8.At  Marin Sirdani , Ndriçime të Historisë, të kultures e artit shqiptarë, fq.150-152.  

9.Sejfi  Vllamasi , Ballafaqime Politike 1897-1944 ,fq.47-48.  

10.”Liri e Shqiperisë” me 12 tetor 1912.  

11.At Marin Sirdani , po aty ,fq.162-163.  

12.Kastriot  Dervishi ,gazeta 55 , dt.29 qershor 2016. 

Albin Kurti/

Sot janë bërë 115 vite nga dita kur u hodhën themelet e unifikimit të shqipes së shkruar! 22 nëntori i vitit 1908 është data e seancës së fundit të mbledhjeve dhe të diskutimeve të Kongresit të Manastirit, që i kishte filluar punimet më 14 nëntor. Qëllimi i këtij kongresi kombëtar shqiptar, ishte zgjidhja e problemit të të shkruarit të gjuhës shqipe, që gjatë shekullit të XIX dhe deri atë kohë, shkruhej njëkohësisht me disa alfabete dhe variante të ndryshme.

Mbi 50 delegatë nga e gjithë Shqipëria dhe nga kolonitë shqiptare të diasporës, u mblodhën në qytetin e Manastirit për ta zgjidhur çështjen e alfabetit të shqipes. 32 delegatë nga 26 qytete të ndryshme kishin të drejtë vote, kurse 18 delegatë të tjerë u përfshinë në diskutime pa të drejtë vote. Ata e zgjodhën për kryetar të kongresit Mithat Frashërin, që atë kohë botonte dy revista në Selanik: “Lirija” dhe “Diturija”. Shënimet e botuara prej tij në revistën “Lirija”, paraqesin një burim autentik për historinë e Kongresit të Manastirit. Atyre duhet shtuar edhe raporti për punimet e Kongresit të Manastirit, i hartuar në gjuhën angleze nga Gjergj Qiriazi, nënkryetari i kongresit. Tashmë janë të mirënjohura telegramet e dërguara nga të gjitha kolonitë shqiptare në mbështetje të Kongresit të Manastirit, sikur ai i Fan Nolit, sikur edhe fjalimet e fuqishme të Gjergj Fishtës, Kryetarit të Komisionit të Alfabetit.

Diskutimet u përqendruan te tre alfabetet më të përhapura të shqipes: alfabeti i Stambollit, alfabeti i shoqërisë “Bashkimi” dhe alfabeti i shoqërisë “Agimi”. Në përmbyllje të punimeve të Kongresit, në vendim u shkrua: “Pas që u-kënduan verbalet e ditëve t’jera e pas që e pamë se puna që kishim bërë ishte mjaft e madhe, po jo aqë sa të na kënaqte të gjithëve e t’i shërbente si përparimit të gjuhës, si të përhapurit të diturisë ndër ne, të shtyrë edhe nga disa shkaqe të përjashtme, u-këthyem prapa e me pëlqim të të gjithëve u-vendos që të mirret Abeja e Stambollit e me të bashkë edhe Abece fjesht latine, që të mësohen e të përdoren bashkarisht në mest të Shqypëtarëvet. Mësimi ndë shkollë do të jetë i shtrënguar e i detyrueshëm për të dyja.”

Ky përcaktim për të lënë në përdorim të përkohshëm dy alfabete, u pasua nga vendimi për një kongres të dytë që u mendua të mbahej pas dy vitesh në Janinë. Ndërkohë, duke e kundërshtuar përcaktimin e elitës intelektuale dhe patriotike shqiptare për ta shkruar shqipen me alfabet shkronjash latine, xhonturqit organizuan në hije Kongresin e Dibrës më 23 korrik 1909, ku u mbrojt ideja e të shkruarit të shqipes me alfabet shkronjash arabe.

I paraparë të mbahej në Janinë, dy vite pas Kongresit të Manastirit (1908), më 2 dhe 3 prill 1910, sërish në qytetin e Manastirit, u mbajt Kongresi i Dytë i Manastirit i kryesuar nga Bedri Pejani. Ky ishte vendimtar për alfabetin e shqipes me shkronja latine, alfabetin me 36 shkronja me të cilën prej atëherë dhe deri sot është shkruar shqipja dhe alfabetin me të cilin është shkruar edhe ky tekst këtu.

Urime 115 vjetori i Kongresit të Manastirit, të gjithë shqiptarëve dhe të gjithë atyre që e shkruajnë shqipen dhe e kultivojnë shqipen e shkruar!

Join the Office of Bronx Borough President Vanessa L. Gibson for the Flag Raising Ceremony in recognition of Albanian Independence on Tuesday, November 28, 2023 at 11:30 a.m. at Bronx Borough Hall (Rotunda) located at 851 Grand Concourse, Bronx, NY 10451.

The Bronx is home to one of the largest Albanian communities in the United States. On November 28, Borough President Gibson will honor three incredible individuals for their contributions to the Albanian community: Edit Shkreli, Vera Mjeku, and Nick Gjelaj.

We look forward to celebrating the Albanian community and their contributions to the Bronx and the United States.

Më 1912, dëshira e çlirimit ish mjaft e përhapur në Shqipëri, po mbetej një dëshirë platonike pa shpresë të vërtetohej. Lufta balkanike, duke përmbysur fuqin’e Osmanllive n’Evropë, i ndroi punët me një herë : ëndëra e një mbretërie shqipëtare, gjer die një ëndër vetëm, tani ndofta munt të bëhej e gjallë, osè mund të bëhej erë e të humbiste bashkë me kombësinë t’onë. Që ky rezìk ish më afër se ajò shpresë, u provua sheshit edhè nga marëveshja e shkruar e mbretërive të Ballkanit, edhè nga sjellja e disà fuqive të mbëdhà si Rusia edhè Franca.

Katër burra ngulnë këmbë që të bëhet Shqipëria : Kryeduka Franc Ferdinandi, konti Berchtold, kont Tisza, generali Conrad von Hoetzendorf. Po t’a mohojmë këtë të vërtetë, do të bëjmë ndofta politikë, po jo histori. Pastàj, Franc Ferdinandi edhè Tisza gjetën një vdekje të tmeruar, Berchtold-i dhe Conrad-i janë mbë dhè, mbretëria e Habsburgut u thye në dhjetë copë : kujt munt t’i bëhet dëm në thënçim të vërtetën ? Atà TË KATËR, që përmëntmë, nukë “ngulnë këmbë” me fjalë, gjë miaft e lehtë, por me punë, duke thirrur nën’armët e duke hedhur në kufì të Sërbisë tetë-qint mij ushtarë. Jo vetëm jasht’ Austrisë nukë çau njeri kokën të tundë një ushtar të vetëm, a të pakën të thotë një fjalë të caktuar e të mbrehur për lirin’e Shqipërisë, po edhe n’Austrì – Hungarì brënda mejtimet ishin të ndara : vetë imperatori Franc-Jozef nuk e donte me domosdò themelimin e një shteti shqipëtar. Po vullneti i TË KATËRVE ishte aq i fortë dhe i prerë, sa s’kish vënt as pakë për dobësì.

Më të nisur të Vjeshtës së Tretë 1912, punët qëndrojin pra kështù : – Një pjesë e rëndë e pòpullit shqipëtar dëshëronte lirinë ; një Fuqì e madhe ishte gati t’i ndihte me gjithë barën e diplomasisë saj, e po t’ish nevojë edhè me armët. Që të merte puna një udhë të mbarë, mungonte një gjë e tretë : një orgán për të vënë në punë dëshirën e Shqipëtarëve edhè mejtimin e Austrisë. Ky orgán u-gjent me një herë.

Ditët e para të luftës, Ismail Qemal Beu i shkoj në Stambòll, i hequr më nj’anë, dyke heshtur e dyke përgjuar punët. Pas Lulè-Burgazit, u kuptua se Turqia e humbi luftën, e bashkë me luftën edhè urdhërimin e saj në Ballkàn. Ismail Qemali doli nga vrima, u hoth në Bukurêsht, e andèj në Vienë, ku, që të përdorim një fjalë të popullit, “ i kish rënë era kërmë ”. Plaku zëmër-thatë e i vdekur nga ç’do ndjenjë, s’humbi kohë me prralla idealiste, po nisi të shtrojë listën e harxheve : harxhe që s’kish në mëndje t’i bëjë, as i bëri kurrë. Berchtold-i krusur nën barën e mejtimeve, s’kish ngè të bëjë pazarllëqe me një Armèn të Bezestenit, po me sy të mbyllur, dhá ç’i kërkuan. Ismail Qemali torbën me florì nënë sqetull edhè me një turmë nga pas, i hipi në Trièsht një gjemie edhè doli në Durrës. Atjè, mblodhi edhè ca njerëz të tjerë, edhè të gjithë, ca kaluar ca më këmbë, ca në qerre të hèqura prej buajsh, u nisnë për në Vlorë.

Kjo karavanë, e përzjerë, e varfër, e qelbur, në çdo rast tjatër do t’ ish për të qeshur ; po taní, shpinte fatin e një kombi të vjetër, e nga madhësia e barës, merte një farë madhësie edhè vetë. Passi Sërbët ishin në rrethet e Elbasanit, karavana kish zgjedhur një udhë të vështirë ngjat detit. Ismail Qemali, i ngrysur e i rëndë, me maskën e Moisiut të ngjitur mirë në faqe, mbahej si një profèt i theatros edhè kalonte pa folur. Më në funt, Dheu i Premtuar u duk, Vlora e lodhur, e shtrihur në zall të detit.

Çdo njeri ka orën e tij, një orë që i kapërxèn të gjitha të tjerat nga bukuria e nga forca edhè është si maja më e lartë e një jete. Padyshim, më 28 të Vjeshtës së Tretë 1912, kur dora thonjëmbrehur e tij ngrijti në Vlorë flamurin e vjetër të Skënder-Beut, katërqind vjet të harruar, çasti, i math për Shqipërinë, ka qënë edhè më i bùkuri në jetë të turbulluar t’Ismail Qemalit. Sikur të kish vdekur të nesërmen, do të kish mbetur i ritur dhe i paharruar në zëmër të popullit. Po rojti. Rojtì miaft sa të çbëjë me rënjë atë që kish nisur edhè sa t’a ndyjë flamurin gjithë me atë dorë me të cilën e kish ngrijtur.

E para punë që bëri në Vlorë, ish të dërgojë njerës në Janinë t’u këshillojë ushtàrëve shqipëtarë të mos lëftojnë më kot për Turqinë, po të kthehen në shtëpit’e tyre se Evropa do t’i jipte Shqipërisë lirinë. Aqë budallà nuk ish Ismail Qemali sa të mos kuptonte se luftërat që bëheshin në Bezhan nuk ishin për të mbajtur Turqinë, rolli i së cilës ish i mbaruar, ishin për të ruajtur Shqipërinë nga invazioni. Po ca vjet më parë, Ismail Qemali kish shënuar me Grekët një rimarëveshje, pas së cilës kufiri i Greqisë edhè i Shqipërisë do t’ish nji ditë Viosa : më i besës te Greqia se te Shqipëria, ky “disfattista” para se të kriohet fjala, i çponte Shqipëtarët të dezertojnë ballën e Bezhanit që t’u hapej Grekëve udha e Shqipërisë.

Një tjatër pun’ e bukur e Ismail Qemalit ish këshilla që u dërgonte shqipëtarëve të mundojnë ushtarët e thyer të Turqisë, që xvarniseshin të urët e të lodhur nga sheshet e luftës. Kur ish kundrë Turqisë, pse nuk e goditte sa ish Turqia e gjallë dhe e fortë? Turqët pa dyshim na kishin bërë dëme, po a i ka hie një populli fisnik të shkelë e të shajë atà që janë mbë dhè ? Kur del tjatëri me dorën të zgjatur për lutje e me “amanin” në gojë, s’kè më një mik a një armik përpara, ke vetëm një njerì. Ç’mësim qytetërie për një popull, t’i këshillosh t’u përgjigjet me shkelme njèrësve të plagosur që kërkojnë një kupë ujë !

Jo, Ismail Qemali nuk u dëftua si një stërvitës i lartë i popullit, po si një negër me instikte shumë t’ùnjura.

E poshtër moralisht, sjellja e tij ish politikisht e lajthitur. Sa me atë mënyrë mbolli në zëmër të Turqve dëshirën e çpërblimit. Dhe s’ësht aspakë një paradoksë të thomi se kryengritja e Shiakut më 1914, u gatit më 1912 në Vlorë. Që të mos mbetej as një dyshim në mëndje të Turqve se Shqipëria e re u kish deklaruar sheshit e gjer në funt luftën, një njeri i sëmurë, i cili kërkoi dhe mori lejë zyrtare për të shkuar nga Vlora që t’i hipij vaporit, u vra mu në mes të qytetit kur e shpijin të shtrihur në një shtrat. Ismail Qemali kujtonte se kjo vrasje do t’pëlqehej sepse i vrari quhej Njazi ; po edhè një malok e di se është gjë e poshtër të ngitet një njeri që shkon nga kufiri yt i siguruar me fjalën, me besën, me nderin tënt.

Me të tilla, dhe me qint të tjera si këtò, Ismail Qemali e fillòi Shqipërin’e re, nxiu vetëdijat e Shqipëtarëve që prisjin dritë, edhè fëlliqi flamurin t’onë në sy të botës. Pakë nga pakë i dolli turpi, hoqi maskën, u duk hajduti sheshit, gjer sa më në funt një oficer i Hollandës i vuri hekurat në dorë e në mes dy zaptiesh me sungjì përpjetë, e futi në vapòr edhè e nxori për gjithënjë nga sheshi i politikës.

Po me gjith’ këto turpe, dora e Ismail Qemalit do t’kujtohet për jetë në historì, se ngrijti e para flamurin e unjur katër shekuj më parë. Me këtë veprë, Vlora u bë me tepër se një qytét historik ; u bë një simbóll i pavdekur, dhe një copë e pandarë e shpirtit shqipëtar. Një qytet vetëm munt t’i afërohet : ajò Gjirokastrë ku, më 3 të qershorit 1917, generali Ferrero dha fjalën e Mbretit t’Italisë edhé vuri peng nderin e kombit italian që Italia do t’sigurojë “ bashkimin edhé lirìn’e gjithë Shqipërisë”.

3 Qershuar 1917

KUVȆNDI Romë, 30 Nëntor 1919 FAIK KONITZA

Foto: memorie.al

Dërgoi për botim: Eugjen Merlika

Dërgoi për botim: Eugjen Merlika/

Shqiptarët shikuan Europën t’i njihte një nga një në Shtete më vehte popujt e siujdhesës Ballkane, e sicilin prej syresh të rëndojë mbi Shqipëriën, nisën të mendohen thellë dhe përnjimênd për shka i tirej Atdheut të Gjergj Kastriotit. U bindën atbotë se tepër fort qênkshin rrêjtur një palë shqiptarësh që rrëke rrëke e patën derdhur gjakun e kulluar të vetin për lirin e Greqiës ; e u bindën edhe se Tyrqia as deshte me vërtet e as kish se qysh me e pritë mynxyrën që me vrap po turrej kaha lagjet e Dheut t’onë. Duheshin masa të rrepta për me e ndalë rrebeshin. Europa qe mbledhur në Kuvênd në Berlin e, me një çinizmë të padëgjuar, pat dekretue të çkëputeshin nga kurm’i Mëmëdheës e t’i u epshin Shtetevet të rinj të Ballkanit ngasra të tëra fjeshtë shqiptare. Shqiptarët u çuan e ngritën krye forra kundër paudhësiës europjane, tuj lidhë Besë. Qênë burra me fletë, i u paçim faën, të Parët tanë t’asokohe. Nga lëvizja e tyre lindi Lidhja e Prizrenit, të tre vjetët punim të gjallë kombëtar të së cilës kanë me pushtue faqen më të bukur të historiës së Përlindjes Shqiptare. Por athue se fuqia e e drejta shqiptare do t’a çvulosnin dot çka së bashku kishin vulosur në Kuvênd të Berlinit përfaqësonjësit e Europës, t’asaj Europe q’ishte Kali me krahë i të trië Perandorivet oligarqike  që patën bërë më të madhin kob kundër qytetërimit, copëtimin ndërmjet të Polloniës ? Jo ! Europa i a shtrëngoi kështu rripat, i a ckërmiti dhëmbët Stambollit pse s’i shtrëngonte Shqiptarët t’i falshin Malit të Zi e kundër qëndresës të papërkulëshme e kreshnike të këtyre të fundit s’u turpërua të dërgojë anijet e saj n’ujërat e Ulqinit e të Tivarit ! 

Le t’i a lemë tani pakëzë fjalën Poetit q’e këndon me melankonië të trishtimtë por me kryelartësië shqiptari atë ndodhië të zezë :

Po n’a thonë se Malit t’Zi

Pjeterburgu i’a dha fjalën

Me hi mbrenda në Shqyptarí

Turbull Drini kû rreh valën ;

E veç m’kâmbë ushtrín ka çue

Ke Cetina Knjaz Nikolla

Malet t’ona me i pushtue

Kû i bân nâna djelmt sokola.

Shqiptarët i dhanë asisoj lëvizjes së tyre karakter ndërkombëtar e brênda e jashtë Shqipëriës i a filluan punës, ashtu sikundër s’kishin bërë pa ngjarë lufta ruse – tyrke. E pemët e veprimit tyre u dukën kur – tek  kazani po ziente në Ballkan, që më vonë do të pëlciste me luftën ballkane – tyrke e Shtetet ballkanas, të lidhur ndërmjet sa për të coptuar Shqipëriën, e cila i a pati krreur me pushkë  Qeveriës së Stambollit njoftimin e të 14 pikavet të njohura – Austro-Hungaria me Italiën i u duall zot të drejtavet të Kombit shqiptar në Kuvêndin e Londrës (1912-13) dhe prej Kuvêndit krryen ndërtimin e një Shteti shqiptar. 

Më 28 Nëntor 1912 shqiptarët, të mbledhur në Vlorë nën kryesië t’Ismail Qemal Beut, ngrinin Flamurin kombëtar e ay shênj i shenjtë që për katërqint e ca vjet e kish shkretuar Vêndin me çdukjen e tija, dijl prap në shesht e, madhështor si qëmoti, fillonte me u tunt n’erë nëpër qytetet, katundet, fushat, malet e kodrat e Arbëriës jetike, tuj përhapë e tuj shtië gazin e shpresën nëpër gjindjet shqiptare. Qe mbushur një mrekullië e historiës. Europa më së fundi bënte, pas aqë kohe, vepër qytetnore.

Por atë çikëzë diell që shkrepi të ngrohë dhe të shkëlzejë lagjet e Shqipëriës, e zuri përnjëherësh reja. Të zeza ditë ka shkuar Vênd’i ynë që kur , pa e gëzuar dot mirë djellin e liriës, nisi të mos i vejë buza më gas. Sido na vate filli, prap flamuri valoi, po valon e do të valojë në Shqipërië. 

Dita e 28 Nëntorit âsht e para dit’e Përlindjes s’onë dhe ndër festat t’ona kombëtare âsht pra m’e shënuara. E tillë do të jetë sa të rrojë fara shqiptare.

Ne e pritëm, edhe sivjet, këtë ditë të shënuar, me atë brohorië dhe me atë dalldië që fuqia e shpirtit t’onë âsht e zonja të ndjenjë, të mbajtur gjithënjë, nga shpresa e nga besa, që janë për ne hyll’i karvanit se nuk do t’i mungojnë Atdheut ditë të bardha. Rroftë Shqipëria ! 

KUVȆNDI Romë, e Enjte, 28 nëntor 1918                       SOTIR  GJIKA