Vasil ÇapeqiBruksel, dhjetor 2021

Eshtë një mister, një enigmë e vërtetë përse gjuha jonë e shkruar shqipe u çfaq vetëm në shekullin e pesëmbëdhjetë, me vonesë krahasuar me gjuhët e tre universeve të mëdhenj kulturorë që e rrethojnë: grek, latin dhe sllav. Dhe nuk besoj se kane patur tjetër argument fqinjët tanë të përjetshëm, për të prodhuar dhe përhapur zhurmën sikur gjoja shqiptarët na qënkan një popull inferior.Nën këtë presion ekzistencial, atdheu ynë Shqipëria, u katandis në fillim të shekullit të njëzetë, me vullnetin e Fuqive te Mëdha, me një gjeografi tepër të vogël në krahasim me hapsirat e saj jetësore reale. Por gjithmonë e hapur ndaj botës nëpëmjet deteve, nga Ulqini në Prevezë, dhe e mbërthyer fort te malet e saj, nga më të lartët në Ballkan. E megjithatë, e Keqja më e madhe dhe kronike, shqiptarëve u ka ardhur prej shefave të tyre politikë. Diktatura Komuniste e bëri Atdheun tonë një vënd bunker, ajo vuri perden e hekurt mbi dete dhe male, duke na mbajtur të izoluar nga bota dhe të ndarë prej bashkëatdhetarëve tanë që jetojnë matanë kufijve.Ne shqiptarët, jemi të gjithë të vetëdijshëm dhe krenarë se gjuha shqipe është zemra e identitetit tonë. Fishta dhe Migjeni kanë shkruar që të dy në « gegërishte » që, së bashku me « toskërishten », ndryshe nga sa kujton njerëzia, nuk janë thjesht dy dialekte. Përveçse përfaqsojnë dy familjet e mëdha të gjuhës së folur shqipe, ato janë dy pjesët organike të trupit tonë identitar : dy hemisferat e tij cerebralë, dy sytë dhe dy veshët e tij, dy duart dhe dy këmbët e tij. Në sajë të këtij aliazhi natyral dhe të pacopëtueshëm, kombi shqiptar ka mundur të qëndrojë në këmbe dhe të mbijetojë nëpër shekuj. Diktatura komuniste kreu akte barbarie dhe inkuizicioni ndaj Gjergj Fishtës: eshtrat e tij u hodhën në lumin Drin dhe vepra e tij u ndalua. Pyetja që shtrohet në mënyrë urdhërore është kjo: përse gjithë këto mizori kundër At Gjergj Fishtës ? Enver Hoxha deshi të imponohej si Shpëtimtari i shqiptarëve. Duke dashur të ëvëndësojëZotin mbi tokë, ai rrafshoi përdhe kisha dhe xhamia. Një shëmbje fizike kriminale e besimit të njeriut. Ndërkaq, « Lahuta e Malcis » e Fishtës ishte bërë korda magjike e Shpirtit Shqiptar. Diktatorideshi ta shkatërrojë edhe atë… Por, para së gjithash, lahuta ky instrument me një tel të vetëm, ka kënduar prej qëmoti epopenë orale të pavdekshme shqiptare, përbri rrëfimeve dhe legjendave të qytetërimeve të medha. Përpara trashëgimisë shpirtërore të popullit të vet, çdo diktator, ani pse e ka emrin Hitler, Stalin ose Enver, e pret gijotina e historisë. Një qëndrim krejt tjetër djallëzor mbajti diktatura komuniste ndaj Migjenit. Ajo deshi të bënte me veprën e tij një produkt kozmetik për të maskuar shëmtinë e vet morale. Për diktaturën, faji i mjerimit të shqiptarëve ishte i Mbretit Zog dhe e i së kaluarës së tyre. Por Migjeni u bë i paprekshëm edhe nëpërmjet vdekjes së tij tejet të parakohshme, në moshën vetëm 27 vjeç. Me« Poemën e Mjerimit », « Recital i malsorit » dhe krejt veprën e tij, ashtu si Victor Hugo, Jehan Rictus dhe Jean Richepin në Letrat Franceze, Migjeni ka kontribuar për të ngritur në institucion, mjerimin dhe revoltën njerzore. Para 30 vitesh, në vënd që Shqipëria të shkëputej nga diktatura dhe nga e keqja, njëdemokraci e gënjeshtërt u instalua në truallin e saj prej dy kampeve politike, njëri gjoja i djathtë dhe tjetri gjoja i majtë, njëri blu dhe tjetri kuq e rozë. Atdheu ynë i martirizuar mori një shkelm të pamëshirshëm në bark, që detyroi një të tretën e popullsisë të largohej nga vëndi. Një eksod biblik, i panjohur në historinë e re të njerzimit. Si modul arithmetik, do të ishte njêsoj sikur katër miljonë Belgë, njëzetë miljonë Italianë, ose njëzetë e dy miljonëFrancezë të kishin marrë arratinë në këto tre dekadat e fundit… Ne shqiptarët e Diasporës jemi materie e gjallë e kësaj hemoragjie njerzore e cila nuk po ndalet. Le të provojmë të lexojmë dhe të kuptojmë përsenë e kësaj fatkeqsie madhore nën optikën eveprës së Fishtës dhe Migjenit. I njëjti refren vazhdon t’u thotë Shqiptarëve se fajin për mjerimin që nuk u ndahet atyre e kaparaardhësi. « Trashëgova një vënd të rrënuar, përsërisin njëri pas tjetrit shefat e Shtetit, por unë jam shpëtimtari juaj, unë jam më i miri… ». Ata kujtesa i tmerron, ndaj duan të sundojnënjë popull amnezik, duke e detyruar atë që të jetojë me sot me nesër. Për të kuptuar aleancën e tyre të hajnisë, mjafton të lexojmë dhe të dëgjojmë atë çka shefat aktualë të te dy kampeve politikë thonë për njëri tjetrin. Gjithëçka është e regjistruar përjetë,me zë dhe me figurë në Internet. Ata akuzojnë njëri tjetrin në mënyrë të paskrupullt dhe pa u hyrë gjëmb në këmbë, se kanë kryer tashmë një grabitje të padëgjuar dhe të pandodhuraskund, të pasurive të vëndit të tyre, të nëntokës dhe të mbitokës, deri te rezervat e floririt të Shtetit, deri te votat, deri edhe te shpresa e një populli të tërë për një të ardhme më të mirë.Por atëhere, si ka mundësi që njerëzit që banojnë akoma Atdheun tonë nuk reagojnë, nuk bëzajnë siç thotë Migjeni ? Në epokën tonë të çrregullimit alarmant klimatik të planetit, Atdheu ynë përjeton çrregullimin e vet të dhimbshëm organik. Nën efektin toksik të reve ngjyrë mavi që u rrinë mbi kokë, dy hemisferat cerebralë, i majti dhe i djathti, punojnë secili për hesap të vet, trupi social bën njësy qorr dhe një vesh shurdh, njëra dorë i bie gozhdës dhe tjetra patkoit, njëra këmbë pengon tjetrën, në rrugën drejt përparimit dhe lirisë. Në këtë vit pandemie planetare, shefat e të dy kampeve politikë duket se po heqin maskën. Të sigurt se tashmë janë bërë të paprekshëm, ata po zbulojnë lojën e tyre mëkatare të kalimit tëpushtetit e cila e ka emërin « vrasja e babës », versioni modern shqiptar i kompleksit të Edipit, mbret i Tebës ne mitologjinë greke. Babai i fundit i diktaturës i tha trashëgimtarit të zgjedhur : « biri im, bëj sikur do të më vrasësh, por jo prej vërteti, sepse jam unë që të mora nga dhitë dhe të futa në oborrin e pushtetit nëTiranë ». Babai i kampit tê kuq të pas diktaturës i tha djalit të tij të dëshiruar : « vritmë mua, biri im, por jo prej vërteti, sepse jam unë ai që të mora nga bulevardet e Evropit, ku ti ishe trafikant dhe të vesha me kostum ministri në Tiranë ». Biri i plotfuqishëm i momentit i thotë kushëririt të tij më të ri në moshë : « unë u bëra ky që jam sepse e vrava babën tim politik, vrite edhe ti babën tënd politik, me qëllim që dy familjet tona, rozë dhe blu të mbretërojnëderi në fund të shekullit ». Ka ardhur momenti i duhur që ti thuhet kësaj lukunie politikanësh të korruptuar: : Mjaft më abuzimit tuaj në grup me Nënën tonë Shqiperi ! Migjeni vazhdon të lypë për ne pakëz dritë dhe godet me grushtin e tij të fuqishëm prejdjaloshi 27 vjeçar malin brënda nesh, që s’bëzan, për të shkundur dhe për të zgjuar ndërgjegjet tona.. Në vitin 1914, Fishta pati shkruar një dramë ku zhvillohet ky dialog ndërmjet heroit tonëkombëtar Skënderbeut dhe Djallit, i cili po kthehej nga një udhëtim i gjatë: Skënderbeu pyet: « po Shqiptarët dhe Shqipëria si janë ? »Djalli përgjigjet : « ashtu siç i do armiku… » Shikoni këtë hartë të dashur bashkëatdhetarë, rezultat i zgjedhjeve të fundit të përgjithshme politike në Shqipëri, në muajin prill 2021. Gjithë bota e shikon në Internet. Eshtë Nëna jonë Shqipëri, e copëtuar më dysh, në rozë dhe blu si nga dora e vetë Djallit. Gjuha jonë e shkruar shqipe, për nga historia e saj është në lulen e rinisë, për nga gjeni i saj ajo është bukuri hyjnore ! Ajo po e kap me shkëlqim vonesën e saj. Ne kemi sot Fishtën, Migjenin dhe Ismail Kadarenë, një nga shkrimtarët më të mëdhenj botërorë të kohës sonë.

Shqiprim Pula/

Marrëveshja për bashkësinë (“zajednica”) e komunave me shumicë Serbe, mbi të cilën kishte pikëvështrime të ndryshme, pakica Serbe në Kosovë mbeti pala më e padëgjuar dhe më pak e përfshirë përgjatë dialogut, për integrimin e tyre në kuadër të shtetësisë së Kosovës. Marrëveshja për bashkësinë (“zajednicën”) e komunave Serbe, u nënshkrua më 19 Prill, 2013 dhe më pas më 25 Gusht, 2015 ajo mbi Parimet e Përgjithshme. Nga një pikënisje historike, secili nga ne, kemi pasur rastin t’a dëgjojmë tregimin qysh në të kaluarën, kryesisht në zona rurale, për hir të krijimit të një miqësie, prindër të fëmijve të porsalindur, u jepnin fjalën njëri-tjetrit se fëmijët do t’i martojnë për t’a forcuar miqësinë, por kjo, pa dëgjuar vullnetin e fëmijve, pa e ditur nëse mes tyre do të kishte dashuri, dhe duke injoruar (mos)gatishmërinë për një martesë të premtuar qysh në vegjëlinë e tyre!. Sado paradoksale të tingëlloj, po aq eksperimentale ishte motivi për nënshkrim dhe ngutia nga premtimet e (pa)realizuara!. Tani, shikuar këtë tregim në kontekstin shtetëror, përkthyer si analogji, shihet tendenca kundër vullnetit të qytetarëve shumicë, dhe eksperiment mbi (de)funksionalizimin e shtetit të Kosovës!. Thirrjet (“presionet”) e një-pas-njëshme, nga përfaqësues të ndryshëm ndërkombëtar, e posaqërisht nga përfaqësuesit e Unionit Europian (UE), për zbatimin e një marrëveshje të tillë, kërkesë kjo, në të sotmen, kundër vullnetit dhe gatishmërisë së shumicës shqipëtare dhe Qeverisë, ngase marrëveshja si e tillë, ishte nënshkruar mbi premtimin për lëvizje të lirë, për më tepër, absurditeti qëndron se marrëveshja si e tillë rezultoi të jetë kundër frymës kushtetuese, kundër integritetit territorial dhe kërcënim për sovranitetin, sipas konstatimit të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Kosovës. Thirrjet për themelimin e bashkësisë (“zajednicës”) së komunave me shumicë Serbe me kompetenca substanciale ekzekutive, është thirrje për paralizim të shtetit të Kosovës. Kjo martesë e premtuar qysh n’vegjëli, ka fatin e saj për trajtim ligjor e institucional, domosdoshmërisht vetëm sipas rekomandimeve të Aktgjykimit të Gjykatës Kushtetuese. Nga procesi i dialogut, lindi bashkësia e komunave me shumicë Serbe, por, ishte ҁmimi për shumë tema të premtuara, për dhe rreth Kosovës. Sot, secili nga vendim-marrësit institucional ndihet i frustruar me fatin e kësaj krijese sepse në përmbajtje të Kushtetutës, Kosova prezantohet si shtet multietnik (e paprecedent për nga përqindja demografike në gjeografinë e saj), ndërkaq, bashkësia (“zajednica”) është menduar të jetë për një pakicë nacionale me mundësi kontrolli (!) nga një shtet fqinj, siҁ është Serbia. Në hirin e së drejtës ndërkombëtare, marrëveshjet konsiderohen ligje, apo ‘Pacta Sunt Servanda’, prandaj dhe, nuk mund t’i ikët përgjegjësisë shtetërore por, se ҁfarë duhet të bëj Qeveria me këtë martesë të premtuar qysh n’vegjëli është t’u qaset bisedimeve me Serbët lokal, respektivisht përfaqësuesit e tyre, dhe jo me Serbinë për ҁështjet e interesit të brendshëm; të prezantohen modelet më të mira edhe të vendeve anëtare të UE-së, si zgjidhje e pranuar duke e ruajtur rregullimin unitar shtetëror të Kosovës, po duke garantuar të drejtat dhe interesat e pakicës Serbe në të gjitha ato lokalitete ku ata jetojnë, duke u’a njohur të drejtën në vetorganizim për t’i realizuar interesat komunitare në pajtim me Kushtetutën dhe ligjet tjera në fuqi.Tutje, kërkohet kujdes e vëmendje, ngase gabimet politike të cilat janë bërë nga nomenklaturat politike në të kaluaren, janë padrejtësi që nuk maten fare. Andaj, Qeveria e Republikës së Kosovës, duhet që, para së gjithash i) të shpreh pajtueshmëri për marrëveshje me Serbët lokal, ii) prezantoj parimet të cilat ligjërisht do të jenë obligative për jetësim, iii) Serbët lokal t’i përfshij dhe dëgjoj në një dialogim të drejtpërdrejtë dhe iv) të vazhdoj t’i diskutoj të gjitha ҁështjet teknike për realizimin e një lloj riorganizimi si mekanizëm që do të shërbente për përmirësim jetese të qytetarëve lokal Serb, në mënyrë që t’a evitoj pretendimin e Serbisë që bashkësinë (“zajednicen”) t’a përdor si instrument të saj për manipulim të qytetarëve Serb në Republikën e Kosovës.

Dukuria e shëmtuar nga një numër i konsideruar shqipfolësish  në Mal të Zi të cilet nuk e përdorin shqipen në dokumentet personale, duke refuzuar të drejtën kushtetuese, dëshmon injorancën, servilizmin apo vazalitetin ndaj pushtetit si ndërgjegje e vetëdije të ulët kombëtare që  nuk arsyetohet më asgjë ne pluralizëm. 

Nail  Draga

Çështja e barazisë se popujve në mjediset e ndryshme multinacionale vlerësohet përmes barazisë praktike dhe zbatimit të ligjeve në vendet përkatëse. Në vendet me traditë demoktarike këto çështje janë zgjidhur me kohë dhe janë pjesë e kulturës së qeverisjes shtetërore, ndërsa e kundërta është në vendet hegjemoniste, ku tipike janë vendet nga ish kampi socialist. Në këtë aspekt përjashtim nuk bën as Mali i Zi, sepse ndaj shqiptarëve ka ndjekur politikën e mohimit të barazisë kombëtare duke iu  mohuar te drejtën e përdorimit të gjuhës amtare në dokumentin personal gjatë kohës së monizmit.

Ndonëse me vonesë në pluralizëm u kriuan rrethana të favorshme në këtë aspekt, por, të një pjesë e popullatës shqiptare vazhdon të jetë  e pranishme psikologjia e hegjemonzmit shtetëror nga koha e monizmit. Andaj nuk ka si të shpjegojmë ndryshe situatën paradoksale, kur qytetari i përkatësisë kombëtare shqiptare nuk e realizon në praktikë një të drejtë të garantuar me ligj dhe kushtetutë e cila është në favor të identitetit dhe të barazisë kombëtare. 

Pasojat e politikës hegjemoniste

Nuk ka dilemë së kjo çështje nuk është e thjeshtë, sepse  e kaluara  ishte e hidhur dhe me pasoja. Andaj një vetëdije e tillë shtetërore ndaj  popullit tonë nuk mund të eliminohet lehtë, ku ne këtë gamë të qasjes  mund të kuptohet ngurrimi i shfrytëzimit te të drejtave të garantuara. 

Pikërisht në lidhje me barazinë gjuhësore  të qytetarëve në Mal të Zi ekziston Ligji për letërnjoftim(2007) si dhe Ligji për emrin personal(2008), që janë në favor të ruajtjës dhe mbrojtjës se emrit   personal që të shkruhet në gjuhën dhe alfabetin  e saj. Ndërsa  më së fundit në pluralizëm, ndonëse me vonesë për të parën herë kemi të bëjmë me tekstin e dokumentit personal  që është letërnjoftimi  edhe në gjuhën shqipe. Por, sa është duke u zbatuar në praktikë  një e drejtë e tillë  e garantuar nga popullata shqiptare në Mal të Zi, paraqet çështje për diskutim  të veçantë.

Pikërisht në  lidhje me këtë çështje në sajë të një informate që disponoj nga  ana e Ministrisë së Punëve të Brendshme të Malit të Zi,  për  periudhën kohore 01.01.2008 deri me 31.12.2019, që mban datën 25.6.2020, në Mal të Zi sipas komunave ku shqiptarët janë popullsi autoktone(Ulqin, Tivar, Tuz, Podgoricë, Guci, Plavë dhe Rozhajë) në gjuhën shqipe janë lëshuar 6380 letërnjoftime dhe 7254 pasaporta me emrin personal në gjuhën shqipe.   

Duke marrë parasysh se sipas regjistrimit të fundit të popullsisë në Mal të Zi(2011) si popullsi rezidente ishin  30439 shqiptarë, nga kjo i bie që vetëm 20.9% e shqiptarëve kanë letërnjoftim  në gjuhen shqipe dhe   23.8% pasaporta me të dhënat(emri e mbiemri) në gjuhën shqipe.   

Nuk ka dilemë se një informatë e tillë është shumë shqetësuese që dëshmon refuzimin e përdorimit të gjuhës shqipe në dokumentin personal, që është mohim i identitetit gjuhësor dhe kombëtar  të shqiptarëve në Mal  Zi.

Refuzimi i identitetit gjuhësor  në pluralizëm (?!)

Nëse në të kaluarën në kohën e monizmit, si pasojë e politikës unitariste të pushtetit ku  edhe kërkesa më elementare për barazi gjuhësore e kombëtare vlerësohej armiqësore dhe me pasoja, në pluralizëm gjërat kanë ndryshuar rrënjësisht. Andaj veprimet refuzuese  të përdorimit të gjuhës shqipe në dokumentin personal nga  individë të ndryshëm  nuk kemi  si ti kuptojmë ndryshe në pluralizëm por si  servilizëm  apo  vetidije të ulët kombëtare. 

Nëse një vlerësim i tillë mund të arsyetohet për të moshuarit, të cilët  e kanë përjetuar pabarazinë dekada  me radhë në monizëm, një qendrim i tillë nuk mund të arsyetohet tash në pluralizëm,  sepse  nuk ka pasoja ta mbash dokumentin personal me emër e mbiemër  në gjuhën shqipe. 

Nuk ka dilemë se kjo temë paraqet çështje të veçantë për analizë e hulumtim, jo vetëm në aspektin personal, familjar, por edhe ate shoqëror. Në këtë aspekt, edukimi shkollor duhet të jetë parësor për nxënësit tonë, por si mund të jetë shëmbull pozitiv për nxënësin shqiptar kur mësimdhënësi  i tij  dokumentin personal nuk e ka në gjuhën shqipe(!?). 

Andaj, mbetet që kjo çështje të trajtohet në vazhimësi në familje e shoqëri, për të eliminuar defektet ekzistuese duke eliminuar sindromin psikologjik të sistemit monist në favor të  mbrojtjës së identitetit kombëtar të popullsia shqiptare në Mal të Zi si kudo në mjediset demokratike.  

Servilizmi apo vetëdija e ulët kombëtare

Nëse me parë ishte e ndaluar nga viti 2007, letërnjoftimi  është në tre gjuhë, duke përfshi edhe shqipen që është dëshmi e barazisë gjuhësore edhe për shqiptarët në Mal të Zi. Eshtë çështje tjetër se ka mundësi të manipulohet në  ketë drejtim nga zyrtarët e gjendjës civile, duke mos i informuar qytetarët për ketë drejtë ekzistuese, apo duke i dhënë përparësi gjuhës zyrtare(malazeze). Kur kështu veprohet, p.sh. në komunën e Ulqinit ku shqiptarët janë shumicë absolute, në mjediset tjera ku janë pakicë as qe  ia vlen të diskutohet për këtë çështje.

Nëse për individët pa përgatitje shkollore një qendrim i tillë nuk duhet të jetë befasues,  për ata  më përgatitje të mesme apo të lartë shkollore nuk arsyetohet më asgjë, përveç me  servilizmin dhe komplekset e tyre personale, qe është për çdo gjykim. Madje një numër i konsideruar i tyre, jo qe nuk skuqen por duan edhe të shesin moral.

Në këtë aspekt përgjëgjësia kryesore  bie  mbi subjektët politike të shqiptarëve, si përfaqësuese autentike të tyre, sepse deri me tash nuk kemi pasur rast të dëgjojmë ndonjë diskutim në lidhje me këtë çështje identitare gjatë fushatave zgjedhore, duke marrë parasysh se elektorati i tyre votues është shqiptar. Një qendrim i tillë idiferent  thënë më së buti dëshmon  joseriozitetin e tyre ndaj identitetit gjuhësor e  kombëtar në përgjithësi, që është pjesë e programeve politike partiake.

Barazia gjuhësore dëshmi e barazisë kombëtare

Kujtojmë me këtë rast se e kaluara për shqiptarët në Mal të Zi ka qenë diskriminuese, sepse deri në vitin 1968 çdo gjë ishte në gjuhën serbe e ate me alfabet cirilik.  Ishte koha kur edhe  kërkesat për barazi  gjuhësore, në dokumenta personale apo dëftesat shkollore  cilësoheshin si kërkesa nacionaliste, nga del se pushteti kishte qasje hegjemoniste duke mos i përfillur kërkesat legjitime për barazi kombëtare  të shqiptarëve në këtë mjedis.

Por, pas vitit 1968, në sajë të rrethanave të reja shoqërore, si rezultat i demonstratave në ish Jugosllavi e në veçanti ata në Kosovë  patën jehonë pozitive edhe këtu sepse filluan të lejohen në përdorim librezat shkollore dy gjuhësore të shtypura në Kosovë, duke  u përdorur  për herë të parë në gjuhën shqipe, sepse  deri në ketë kohë gjuha shqipe dhe shkrimi i saj  ndalohej  së përdoruri, që dëshmohet përmes dokumentëve personale e ato shkollore. 

Ndërsa pas ngjarjeve në Kosovë të vitit 1981, në Mal të Zi u institucionalizu fushata antishqiptare shtetërore, ku kërkesat e ligjshme për barazi gjuhësore si p.sh. letërnjoftimi apo çërtifikatat e ndryshme  edhe në gjuhën shqipe cilësoheshin armiqësore. Ndonëse në rrethana të tjera shoqërore në pluralizëm, me vonesë  të konsiderueshme në vitin 2007 u legalizu  letërnjoftimi edhe në gjuhën shqipe, që paraqet dëshmi të barazisë  kombëtare të shqiptarëve në Mal të Zi. 

Ndonëse e mohuar dekada më radhë  një e drejtë e lejuar nuk bën të refuzohet nga popullsia shqiptare sepse nuk kemi të bëjmë me çështje personale, por me identitetin kombëtar, ku gjuha shqipe e shkruar është dëshmia autentike e një konstatimi të tillë. Andaj, në këtë aspekt duhet eliminuar abuzimin e refuzimin me angazhim të vazhdueshëm,  sepse punët tona nuk na i kryejnë të tjerët.

(9 dhjetor  2021)

Albin Kurti/

​I nderuar Zëvendës President i Komisionit Evropian, Përfaqësues i Lartë, z. Josep Borrell,I nderuar Komisioner, z. Oliver Varhelyi,Zonja e zotërinj,Të nderuar miq,Në këtë ditë, dy dekada më parë, u lirova nga burgu i Nishit në Serbi. Isha arrestuar më 27 prill 1999 në Kosovë, vetëm 34 ditë pas fillimit të bombardimeve të NATO-s ndaj Serbisë dhe caqeve të saj ushtarake e paraushtarake për ta ndalur gjenocidin në Kosovë.Njëzet vjet më vonë, shumë gjëra kanë ndryshuar në botë, por ende e gjejmë veten, dhe unë e gjej veten, duke luftuar për të njëjtat kauza dhe duke u përballur me kërcënime jo aq të ndryshme. Kauza e një Kosove sovrane dhe të pavarur, e cila tani është një realitet i njohur nga shumë dhe i mohuar nga pak, dhe kërcënimi në rritje nga fqinji agresiv.E nuk ka vend më të mirë se në këtë shtëpi të Evropës dhe në këtë familje të madhe evropianësh që t’i ndaj këto kujtime dhe të bëj thirrje për më shumë zgjim ndërsa ne së bashku përballemi me një kërcënim në rritje të autokratëve që po rriten gjithnjë e më shumë.Të nderuar të pranishëm,Qeveria e Republikës së Kosovës mirëpret mbledhjen e katërt të Këshillit të Stabilizim-Asociimit ndërmjet Bashkimit Evropian dhe Republikës së Kosovës. Megjithatë, kjo është mbledhja e parë e qeverisë sonë të re në këtë format.Kjo mbledhje është një piketë e rëndësishme në zbatimin e Marrëveshjes së Stabilizim Asociimit, veçanërisht në funksion të nisjes së fazës së dytë të zbatimit të prioriteteve politike në kuadër të Agjendës së Reformave Evropiane (ERA). Tashmë kemi miratuar planin e ri të ERA II me prioritete që vijnë nga MSA-ja më 4 tetor 2021, të cilin jemi zotuar ta zbatojmë me prioritet të lartë.Për ne, MSA-ja është një marrëveshje e rëndësishme ndërkombëtare. Kosova deri më tani ka treguar përkushtim dhe përpjekje në të gjithë spektrin e gjerë të reformave dhe nga të gjithë aktorët në përmbushjen e obligimeve që dalin nga MSA-ja. Prandaj, besojmë se ka ardhur koha që Kosova dhe Bashkimi Evropian t’i përshpejtojnë përpjekjet e përbashkëta për trajtimin e çështjeve më komplekse që kanë qenë pengesa në rrugëtimin tonë drejt fazës së ardhshme të procesit të integrimit në BE.Tani, më shumë se kurrë, kemi stabilitet politik, institucione të konsoliduara dhe vullnet të jashtëzakonshëm për ta bërë këtë, duke e bërë këtë, më shumë se një synim ideal, një objektiv realist. Për këtë qëllim, ne e konsiderojmë kritike për perspektivën e anëtarësimit në BE që dialogu politik, siç kërkohet në Titullin II të MSA-së, të jetë zyrtarisht i vendosur dhe plotësisht funksional në të gjitha sferat.Kosova është e përgatitur të angazhohet plotësisht në këtë fushë të reformave, si në aspektin politik ashtu edhe në aspektin e strukturës dhe kapaciteteve institucionale. Për më tepër, në përputhje me reformat e brendshme dhe në përmbushje të perspektivës së premtuar të BE-së, Kosova synon të aplikojë për anëtarësim vitin e ardhshëm.Ritheksojmë bindjen e fortë të popullit të Kosovës se e ardhmja e vendit tonë është brenda Bashkimit Evropian. Ekziston një mbështetje e fortë publike për integrimin në BE në mesin e qytetarëve dhe të gjithë aktorëve politikë në Kosovë, si dhe respektimin e vlerave të BE-së dhe gatishmërinë për t’i nisur reformat që e sjellin Kosovën gjithnjë e më afër anëtarësimit të plotë në Bashkimin Evropian. Evropa është kontinenti ynë dhe BE-ja është fati ynë.Besojmë se kushtet e BE-së duhet të jenë të drejta dhe të lidhura me progresin real dhe të na motivojnë të gjithëve që ta sjellim rrugën e Kosovës drejt BE-së më afër qytetarëve dhe ta bëjmë anëtarësimin më realist dhe më të qëndrueshëm.Dështimi i BE-së për ta realizuar premtimin pas përmbushjes së kushteve dëmton besimin në reforma dhe krijon një ndjenjë padrejtësie që minon besimin në BE-në. Pra, është e rëndësishme që vazhdimi i besimit në mesin e qytetarëve t’i shfaqë përfitimet e të qenit pjesë e BE-së me veprime konkrete duke filluar nga liberalizimi i vizave, duke qenë se besimi është shumë i nevojshëm në çdo vend që dëshiron të nisë rrugëtimin e vështirë të anëtarësimit në BE. Janë bërë 3 vjet, 4 muaj e 3 javë që nga rekomandimi për herë të dytë i Komisionit Evropian për heqjen e regjimit të vizave për qytetarët e Kosovës.Përveç shqetësimeve të shkaktuara nga pandemia COVID-19, për Kosovën dhe qytetarët e saj ky ka qenë një vit i jashtëzakonshëm. Ne mbajtëm dy palë zgjedhje demokratike të cilat ishin të organizuara mirë dhe shfaqën ngjyrat e vërteta të demokracisë. Zgjedhjet kombëtare prodhuan një shumicë të re në parlament dhe sollën legjitimitet dhe stabilitet në institucionet tona.Qeveria e re përbëhet nga persona të arsimuar mirë, me integritet të lartë dhe të orientuar drejt reformave, të cilët janë të etur për të shtyrë përpara suksesin. Si rezultat, kemi parë progres në të gjitha sferat. Pas një tkurrjeje prej 3.1% në vitin 2020, siç raportohet nga Banka Botërore, tani po përjetojmë një rritje të jashtëzakonshme ekonomike. Eksportet tona janë rritur për 66%, të hyrat tona janë rritur për 30% dhe kemi shtuar rreth 10 mijë vende të reja pune në ekonomi.Gjithashtu jemi duke udhëhequr në Ballkanin Perëndimor me mesataren më të lartë të qytetarëve të vaksinuar, mbi 1.6 milionë doza të administruara, dhe me më së paku raste të reja me COVID-19.Siç e kemi thënë shumë herë, për ne BE-ja fillon nga brenda, sepse reformat që nevojiten për t’u anëtarësuar në BE janë gjithashtu reforma që kërkohen nga qytetarët tanë për ta përmirësuar jetën e tyre.Fatkeqësisht, kjo nuk mund të thuhet për rajonin ku autokracia po rritet dhe bashkë me të edhe agresioni ndaj fqinjëve, një sjellje që duhet dënuar dhe shpresojmë që BE-ja të dërgojë mesazhin e saj të qartë duke mos lejuar avancimin në procesin e anëtarësimit për këdo që guxon të angazhohet në aktivitete të tilla armiqësore. Nuk bën të ketë fonde evropiane pa vlera evropiane.Gjithashtu ndjejmë keqardhje që katër marrëveshjet në kuadër të Procesit të Berlinit dhe Tregut të Përbashkët Rajonal nuk u materializuan për shkak të kërkesave të paarsyeshme që synonin ta bllokonin këtë nismë. Jemi plotësisht të përkushtuar për integrimin rajonal dhe besojmë se është koha e fundit që t’i trajtojmë mangësitë në këtë fushë duke shqyrtuar një bazë të re që zgjidh mosmarrëveshjet për terminologjinë, parasheh mekanizma të pavarur për monitorimin dhe zbatimin e marrëveshjeve të reja dhe na afron drejt BE-së.Ne kemi propozuar tashmë SEFTA-n (Southeast European Free Trade Agreement), e modeluar sipas EFTA-EEA, si një marrëveshje e cila trajton të gjitha çështjet e mësipërme dhe hap dyert për progres.

Anton Cefa

Falja është virtyti i të hequrit dorë nga hakmarrja për një fyerje a dëm që të ka bërë dikush, duke mposhtur zemërimin dhe pezmin që të nxitin për një veprim të kundërt.

E plazmuar që në kohët më të hershme dhe e ardhur derin në ditët tona, falja për shqiptarët ka qenë dhe është virtyt human, i fisëm burrërie dhe urtie.

E gjithë kultura shpirtërore e popullit tonë e ka dëshmuar këtë tipar të lartë moral. Falja është pasqyruar në folklor, është regjistruar në të drejtën zakonore, ka lënë jehonën e saj në histori dhe është përsëritur dhe përsëritet çdo ditë në praktikën jetësore.

Falja është e lashtë sa edhe krejt strukutura etike e popullit tonë. Ajo është e lidhur, e ndërthurur me përbërës të tjerë të kësaj strukture. 

Në të drejtën zakonore, falja është normë sjelljeje, aty-këtu edhe e veshur me petkun juridik. Shqiptari i Kanunit, nuk lejon ta prekësh në nder, ta fyesh, ta shash, ta rrahësh. Të gjitha këto raste dhe raste të tjera sjelljeje të kësaj natyre, ai i ka konsideruar si cenime të nderit dhe nderin e humbur e vë në vend me vrasje ose me falje.

Në “Kanunin e Lekë Dukagjinit”, sikur e kemi çekur më parë, thuhet: “Ndera (në kuptimin e nderit, A. Ç.) e marrun nuk shperblehet me gjȃ, por me të derdhun të gjakut, a me të falun fisnikisht, permbas ndermjetsis së dashamirëve” 1). Kleri ka luajtur një rol parësor në pajtimin e gjaqeve. 

Faljen, psikologjia e malësorit tonë e vlerëson si akt burrnor, si fuqi shpirtërore, që “i hyn gjithkuj në zemer”. “Falja, thotë Kanuni, asht burrni, asht fisniki, i hyn gjithkuj në zemer, nuk asht ligështi, por fuqi shpirtnore, trimni.” 2). “Burr i fortë e fistar di me falë gjakun, i ligu s’di me falë kurrë . . .”, 3). “Falja që bahet në emen të Kanunit, ka shkruar Ardian Ndreca, nuk ka të bajnë me faljen që akordon nji kryetar shteti, ajo nuk buron prej dyshimit se mos procedura ka pasë mangësina, por prej faktit se e mira qindron gjithnji mbi të keqen, forca e drejtë qindron mbi dhunën e padrejtë dhe e mund atë edhe tue falë.” 4).

Përndrit në të drejtën zakonore fisnikëria gjatë festimeve të faljes së gjakut, që çon dy familjet e armiqësueme jo vetëm tek pajtimi, por shpesh edhe tek një vëllazërim brez mbas brezi, bile edhe tek lidhje krushqie mes tyre. “Si t’u pajtohen zemrat shpijavet të dorërasit e shpis së të vramit, pijn gjakun e shoqi shoqit” (d. m. th., bëhen vëllezër, probatina, birazera). 5). Dhe më poshtë: “ . . . ndër njimi përgzime qesin pushkë e bahen si vllazen të ri nji nanet e babet.” 6).

Tek “Kanuni i Skanderbegut”, thuhet: “Asht punë e lavdueshme prej Kanunit qi pajtimi i gjakut të përjetësohet me krushqi ose me të pimë gjaku mes të dy djelmve të dy shtëpive.” 7).

Malësori fal me ndërmjetësinë e të tjerëve çdo rast që ai e konsideron si cenim të nderit, si p. sh., po e akuzoi kush faqe burrave të mbledhur në kuvend se rren, po e pështyu, po iu mat, a po i ra, po nuk i mbajti besën, po i dhunoi gruan, po e preku në mik (po ia vuri kush mikun në lojë a po ia shau, etj), po e preku në pronë e pasuni, etj. 8). 

Për t’u shënuar është se edhe gjaku i mikut, që është më i shtrenjtë se gjaku i babës, i djalit të vetëm, i vëllaut, etj., falet gjithnjë nëpërmjet ndërmjetësisë së shokëve e miqve. 9).

“Burri vritet, por nuk preket. Nuk i thohet kuj: “Mos më vra”, por i thohet: “Mos më prek”. Vrasa nuk ka turp. E rrahmja ka turp të madh, kore.” 10).

Lidhur me rrahjen, e njëjta konsideratë për nderin, dinjitetin njerëzor, ka qenë e përbashkët për të gjithë shqiptarët. John Cam Hobhouse e ka vërejtur një gjë të tillë. Ai shkruan: “Disiplina e tyre ushtarake nuk lejonte ndëshkime fyese”, prandaj ndodhte që ushtarët shqiptarë “varen, u pritet koka, por kurrë nuk rrihen” 11).

Dëshmi artistike të virtytit të lartë të faljes gjejmë te Këngët e kreshnikëve. Kreshnikët njëjtësohen me malësorët e kanunit. Në ato treva ku lahutari këndon trimëritë e bëmat heroike të kreshnikëve, në ato treva, malësori ka organizuar jetën e vet mbi bazën e ligjësisë dokesore. 

Është tipike, për çështjen që trajtojmë, rapsodia “Lule Frangu”. Shkurt, përmbajtja e rapsodisë : dy feudalë të huaj: Lule Frangu, (freng), dhe Turku (turk), si kapën në fjalë me njëri-tjetrin vënë bast për vajtje-ardhje Shkodër-Vlorë brenda dite, duke vënë peng gratë, fëmijët, pasuninë, pronat, etj. Ndërkohë që Lule Frangu nuk është kthyer ende, dhe është afruar perëndimi i diellit, Turku duke menduar se Luli nuk do të kthehet brenda afatit, shkon te kulla e kundërshtarit me qëllim t’i përdhunojë të shoqen. Kthehet Lule Frangu dhe kur e sheh në oborrin e tij Turkun, don ta vrasë edhe pse ai bie në gjunj dhe i kërkon falje; por ndërhyn e shoqja, Ajka, (në këtë rapsodi, mesa e Mujit dhe motra e Zukut Bajraktar), dhe e revoltuar i drejtohet të shoqit në emër të zakonit kanunor dhe të psikologjisë malësore, që ai si i huaj që është nuk i njeh:

“Për jetë t’ande, zot-o, ndale dorën

………………………………………

Vritet Turku, por Kanuja s’vritet.” 12).

E drejta zakonore kërkon, pa e vënë fare në diskutim, të falet ai që të kërkon falje, ai që të bie ndore, ai që të dorëzohet.

Në këngën e Basho Jonës, shkjau Radi bie ndore dhe i kërkon falje Mujit, dhe ky, pa kurrfarë mëdyshjeje, duke vepruar sipas kanunit, i falë jetën, edhe pse ai i kishte vrarë shtatë djemtë:

“Ndore tande Gjeto Basho Muji,

Me ma falë ket ditë të sodit,

Se shtatë Omera vetë t’i kam pre.” 13).

  *   *   *

Historia na jep sa e sa raste që pohojnë se falja është e ngulur thellë në traditën etike të popullit tonë. Njihet botërisht që shqiptarët nuk i kanë vrarë robët e luftës. Ka aq e aq prova. Po përmendim vetëm disa.

“Të rreptë dhe të pamëshirshëm në luftë, ka shkruar Konica, shqiptarët, besnikë të kodit të tyre kombëtar të nderit, kur mbaron beteja, nuk harrojnë kurrë normën: “Koka e ulur nuk pritet”.

“Në raportin dërguar Luigjit XII, Mbretit të Francës, të datës 27 qershor 1510, nga Seneschal-i i Madh i Normandisë, që ishte një nga gjeneralët që komandonte forcat ushtarake në Itali, gjejmë një krahasim mahnitës mes etikës së sllavëve dhe asaj të shqiptarëve. ‘Sllavët’ shkruan Seneschal-i i Madh, ‘janë mizorë në luftë, sepse ata i vrasin të gjithë ata që mundin dhe nuk mbajnë të burgosur. . . . Sa për shqiptarët, ata kanë treguar një sjellje krejtësisht të ndryshme dhe i kanë trajtuar me dashamirësi robët.”  14).

Konica na ka sjellë edhe një shembull tjetër: “Historiani bizantinas, Nikephoros Gregoras, që nuk dyshohet se nuk ishte proshqiptar, pohon faktin se shqiptarët nuk vrasin dhe as nuk mbajnë skllav një armik të mundur.” Konica shton: “Në kohët moderne vetëm shqiptarët, nga të gjithë kombet e Europës Juglindore njihen që i kanë qëndruar besnikë traditës kalorsiake të kursimit të armikut të mundur” 15).

Udhëtari anglez i gjysmës së parë të shek. XIX, David Urquhart, personalitet politik në qarqet drejtuese angleze të kohës, i habitur nga ky zakon kalorsiak i shqiptarëve, ka shkruar në përshtypjet e tij të udhëtimit në vendin tonë: “Kush ka dëgjuar që në luftat e shqiptarëve të vritet armiku i mundur?” 16). 

“Ai që i dorëzohet shqiptarit e di me siguri që është i falur”, është shprehur Franz Baron Nopsca. Dhe, duke iu referuar Barletit, po ky studiues thotë: “Skendërbeu u suall me tradhtarë nga farefisi pikërisht siç bën sot çdo fshatar i malësisë.”17).

“Gjergj Kastrioti, ka shkruar Tajar Zavalani në veprën “Historia e Shqipnis”, ishte i pamëshirshëm me anmiqtë, por gjithmonë i gatshëm me falë ata që i kishin ba keq dhe që i kërkonin ndjesë.” 18). Ai i fali dhe i afroi pranë vetes me dashuri e zemërgjerësi ata që e tradhtuan: Mojz Golemin, Hamza Kastriotin, Gjergj Stres Balshen.

Udhëtari anglez, E. Spenser, ka vërejtur që tek shqiptarët “fyerja nuk falet kurrë dhe ata e ndjekin padrejtësinë deri në vdekje.” 19). E vërteta është se shqiptari, i vetëdijshëm për vlerat e larta morale të tij, është dinjitoz 20), vlerëson lart dinjitetin dhe peronalitetin e vet dhe të tjerëve, (Ja ç’thotë fjala e urtë: “Po s’nderove veten, s’të nderon njeri”), dhe nuk lejon që të nëpërkëmbet prej kuj; pra “e ndjek padrejtësinë deri në vdekje”, por në të njejtën kohë ai di të falë dhe faljen e vlerëson si një akt moral të fisëm.

Duhet të themi edhe këtë: Shqiptari vërtet fal, por e ka të vështirë dhe gati të pamundur të kërkojë falje.Vepron mbi karakterin e tij, në këto raste si edhe në disa raste të tjera sjelljeje njësoj krenarie e pamotivueme.

(Po e themi ndër kllapa: vërejmë tek amerikanët, që nga qytetari më i thjeshtë dhe deri tek  Presidenti i shtetit, një predispozicion shpirtëror për t’u admiruar të këtij virtyti që konkretizohet me aq ndjesi tek shprehjet: “I apologise”, “I’m sorry!” ).

Historia jonë njeh edhe falje masive gjaqesh, në rang kombëtar, në raste të rrezikimit të atdheut. Si një eveniment i pashlyeshëm në kujtesën e kombit, do të mbetet pajtimi i gjaqeve në Kosovë, nga burra të urtë të drejtuar nga atdhetari i flaktë Anton Çetta, në prag të ngjarjeve të mëdha që parapërgatitën Pavarësinë e saj.

Nuk qe ajo, një falje gjaku kanunore, me pagesa e shpërblime, qe një falje e pajtim i ushqyer nga ideali i shtrenjtë kombëtar, nga dashuria për atdheun dhe  afshi i ndezur për lirinë aq të dëshiruar. Ja si e ka ideuar ai këtë ngjarje madhore: “Ne fill e kemi përjashtuar mundësinë e dëmshpërblimit apo të pagesës së gjakut: pajtimi i gjithmbarshëm i popullit shqiptar duhet të jetë një vepër fisnike, vetëm një gjest i përvuajtërisë dhe shpirtmadhërisë së popullit tonë  . .  .” 21).

Shkëlqeu në ditët tona dhe do të shkëlqejë në histori falja e ish-të burgosurve dhe ish-të përndjekurve nga diktatura komuniste ndaj atij segmenti të turpshëm të shoqërisë sonë që u vu në shërbim të saj, duke u bërë vegël e verbër e krimit vëllazëror. Po ia lë fjalën Sami Repishtit: “Ata që u dërmuan në peshën e drurit të pagdhendur, që vuajtën thyerjen e gjunjve dhe të kockave me çekan, që u dogjën me hekur të skuqur në trup dhe me cigare në sy, ata që u varën për pemë e dritare të qelive për ditë e javë të tëra pa bukë e pa ujë, gratë e vajzat shqiptare që u varën për litarë gjatë periudhave mujore që të bëhen objekte talljeje për rojet e kuqe shtazarake, të gjithë ata që gjithë jetën e kaluan të përbuzur e të përndjekur (si nëna, motra e vëllau im), sepse deshtën të jetojnë si njerëz të lirë, e gjithë kjo turmë fatkeqe që i tha JO! dhunës, gënjeshtrës, urrejtjes, shnjerëzimit, refuzoi hakmarrjen me qëllim që të mos shkaktojë viktima të reja, të mos lëndohet akoma më shumë nëna shqiptare.” Dhe më poshtë:  “ . . . Me një qëndrim të këtillë, ish të perskutuarit nga murtaja komuniste kanë këputë zinxhirin e hakmarrjes në vendin tonë që ka dëmtuar kaq rëndë shoqërinë shqiptare shekuj me radhë.” 22).

Vlerën e lartë morale të faljes dhe rëndësinë e saj, Repishti e ka cilësuar kështu: “Koncepti fetar dhe qytetërues i faljes së fajit njeh shpërblimin e aktit: shenjtërimin e jetës njerëzore nga të gjithë.” 23).

Mjerisht, falja mbet thjesht si një dorë e shtrirë drejt fajtorit, ndërgjegjja e çoroditur e të cilit nuk e pranoi. 24). Kjo u pasua nga mungesa e evidentimit dhe e demaskimit zyrtar të krimit dhe të kriminelit, përveçse me tullumbace fjalësh e fjalimesh të udheheqësve partiakë “demokratë”, nga heshtja e plotë e drejtësisë për gjenocidin e pashembullt që u ushtrua në atdheun tonë për afër 50 vjet dhe nga mbetja e pushtetit në dorë të ish-komunistëve dhe bijve të tyre.  

Shpresojmë dhe besojmë se ndërgjegjja shqiptare, e ngulur thellë në traditat e shëndosha etiko-morale të popullit tonë, do të gjejë forca, siç ka ndodhur gjithmonë, të kapërcejë gjendjen e krijuar dhe të ecë në rrugë të drejtë të progresit.

Referenca dhe sqarime

1). “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, f. 129, & 597.

2). “Kanuni i Skanderbegut”, f. 208, & 3356. 

3). Xhemal Meçi, “Kanuni i Lekë Dukagjnit – Variant i Pukës”, Botime Çabej MÇM, Tiranë, 1997, f. 98, &255.

4). Ardian Ndreca, “Ndikimi i Kanunit në ruejtjen e identitetit shqiptar”, “Hylli i Dritës”, 2007 / 1, Shkodër. 

5). “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, f. 185, & 988.

6). “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, f. 197, & 3150.

7). “Kanuni i Skanderbegut”, f. 197, & 3150.

8). Sipas “Kanunit të Lekë Dukagjinit”, botimit që cituam më lart, f. 129-131.  

9). Bernardin Palaj, ndër njohësit dhe studiuesit më të mirë të kanunit ka shkruar: “Po te cili Homer do t’a gjejmë na nji shembull ma të bukur burrnijet se kte të burrave të kanunit. Tata qi ndjek gjaksin e të birit për ledinë, shi at herë kur të jet tuj e ba të dekun, atij qi i thau zemren, jeten me ja falë e besë e ndore me i dhanë, pse gjaku ate e xuni, e tuj u ra gjujvet, ndore tokës i ra!” (Nga Atë Bernardin Palaj, vepër e cituar, f. 59.)

10). “Kanuni i Skanderbegut”, f. 210, & 3398.

11). Hobhouse, J. C. A journey through Albania and other provinces oh Turkey in Europe and Asia, to Costantinople, during the years 1809 and 1810, London, 1813, p. 148. Cituar sipas Shpëtim Memës, vepër e cituar, f. 77.

12). “Visaret e Kombit”, f. 34-35 (e Shtojcës). 

13). “Visaret e Kombit”, “Basho Jona”, f. 150.

14). Faik Konitza, vepër e cituuar. 94-95.

15). Faik Konitza, vepër e cituar, f. 45.

16). Urquhart, D. “The Spirit of the East”, v. II, Second Edition, London, 1839, p. 260; Cituar sipas Shpëtim Memës, vepër e cituar, f. 81.

17). Franz Nopcsa, “Karakteri i shqiptarit”, në revistën “Kultura popullore”, viti 1983, nr.1, f. 197.

18). Tajar Zavalani, vepër e cituar, f. 127-128. 

19). Spencer E. “Travels in European Turkey through Bosnia, Servia, Bulgaria, Macedonia, Thrace, Albania and Epirus, ëith a visit to Greece and the Ionian Isles”,v. 2, p. 168. Cituar sipas Shpëtim Memës, vepër e cituar, f. 77.

20). Rene Pinon, “Revue de deux Mondes”, dhjetor, 1909: “Shqyptari në daç kje vezir i madh a bari në shkretin e Pindit, asht nji aristokratik, nji njeri i lirë, nji bujar. Bullgari, atje ndër fusha të Maqedonis, përkulet mbi shat e punon tokët e Turkut: Shqyptari asht mbreti i malevet. Gjuetar, bari, ushtar, ase cub, ai s’i shtrohet veç se kanunit të vet e s’pret ndimë veç prej armve të veta”. Cituar sipas: Atë Marin Sirdani, vepër e cituar, f. 39.

21). Cituar sipas artikullit të Don Lush Gjergjit: “Falja dhe pajtimi – parakusht jete, paqeje dhe qytetërimi”, gazeta “Illyria”, # 2146, 4-7 maj, 2012, f. 32.

22). Sami Repishti, “Mospërfillja e viktimave – akti final i paturpësisë qeveritare”, Gazeta “Illyria”, # 1705, 11-13 dhjetor, 2007, f. 34.

23). Sami Repishti, po aty.

24). Pati edhe ndonjë “mizë të bardhë”, që e ndjeu fisnikërinë dhe burrërinë e faljes. Po përmend Zef Malen, krijuesin e grupit komunist të Shkodrës, dhe vuajtësin e peshës së burgjeve të diktaturës përgjatë gjithë kohës së saj, i cili pati lëshuar thirrjen humane: “Ne duhet t”i biem në gjunj këtij populli dhe t’i kërkojmë falje për murtajën që ia kemi infektuar”. (Riprodhim mbi bazë të kujtesës).