Dr. Ernest Nasto

Studiues i politikës amerikane, n/kryetar i Vatra Chicago/

Kushtetuta amerikane, e miratuar para më se 235 vitesh, është një nga dokumentet themeltare më të mirënjohura të botës e njëkohësisht më e vjetra ende në veprim. Ajo ka gëzuar vazhdimisht një respekt të thellë anembanë vendit, duke qenë, sëbashku me flamurin, një simbol e mishërim i fuqishëm i përkatësisë kombëtare, sidomos me qendrueshmërinë e saj. Ajo ka frymëzuar gjithashtu edhe një sërë kushtetutash të tjera në të gjitha kontinentet.

Suksesi i debatit publik në vitet 1787-1788 dhe arritja në një dokument të tillë unik (origjinali kishte vetëm 7 nene) ka bërë të lihen shpesh në harresë disa aspekte asokohe thelbësore të atij debati, dhe rëndësia e tyre në formësimin dhe konsolidimin e republikës amerikane.

Gjatë periudhës revolucionare, nga shpallja e pavarësisë më 1776, Shtetet e Bashkuara ishin mbështetur tek një kuadër i përkohshëm kushtetues, i njohur si Nenet e Konfederatës (Articles of Confederation). Të metat e tij ishin kritikuar në vazhdimësi, dhe në ato pak vite që nga fundi i revolucionit më 1783 ishte bërë e qartë se ai ishte krejt i pamjaftueshëm për qeverisjen e republikës së re.

Për këtë arsye në verën e vitit 1787 u mblodh në Philadelphia një konventë kushtetuese ku të 55 delegatët e pranishëm vendosën në parim që dokumenti egzistues të mos rishikohej apo ndryshohej, por të shfuqizohej tërësisht për t’u zëvendësuar nga një kushtetutë e re.

Sipas Neneve në fjalë Shtetet e Bashkuara konceptoheshin si konfederatë ku sovraniteti u takonte në rradhë të parë shteteve anëtare, dhe qeveria qendrore kishte pushtet të kufizuar. Kongresi përbëhej prej vetëm një dhome, ku secili shtet kishte një votë, pavarësisht nga numri i popullsisë. Ndërkaq projekti i Philadelphia-s, me një ndryshim rrënjësor, krijonte një qeveri qendrore të fortë, me sovranitet primar ndaj atij të shteteve. Rëndësia e këtij ndryshimi ilustrohet më së miri edhe nga fakti se druajtja ndaj përmbysjeve të tilla kish bërë që njeri prej 13 shteteve, Rhode Island, të refuzonte deri edhe pjesëmarrjen në konventë, e po ashtu që disa delegatë të braktisnin punimet.

Një çështje madhore dhe fort e diskutuar ishte pikërisht marrëdhënia e lartpërmendur ndërmjet qeverive të shteteve e asaj qendrore. Mes debateve për rolin e madh të kësaj të fundit, në projekt u përfshinë disa mekanizma të reja kufizuese si ndarja e pushteteve në 3 degë të pavarura që kontrollonin njera-tjetrën, apo përfaqësimi proporcional në dhomën e ulët, ku anëtarët do të zgjidheshin sipas popullsisë së çdo shteti. Megjithatë mjaft delegatë i konsideruan ato të pamjaftueshme, prandaj G. Mason, delegat i Virginia-s, propozoi të shtohej një “kartë të drejtash” që s’mund të shkeleshin nga administrata federale. Një kartë e tillë sipas tij “do t’i qetësonte qytetarët”, por kjo ide s’arriti të miratohej.

Pas mbarimit të punimeve, projekt-kushtetuta e nënshkruar prej 39 delegatësh, nga 42 të pranishëm, u dërgua për miratim në legjislaturat e 13 shteteve të atëhershme, me kushtin që do të nevojitej vota e të paktën 9 syresh për hyrjen në fuqi. Mirëpo miratimi s’ishte aspak i sigurt apo i afërmendshëm duke pasur parasysh diskutimet e pasionuara gjatë konventës.

Ashtu siç pritej, debati publik filloi pothuaj menjëherë, me një artikull të botuar në fund të shtatorit 1787 me pseudonimin Cato, sipas zakonit të kohës. Autori, i cili më vonë rezultoi të ishte governatori i New York, G. Clinton, u bënte thirrje qytetarëve ta shihnin me dyshim e ta shqyrtonin me kujdes dokumentin, sepse “edhe më të mirët e më të mënçurit gabojnë, dhe ato gabime, nëse s’ndreqen janë fatale për komunitetin”.

Përkrahësit e miratimit u përpoqën t’i minimizojnë ndryshimet nga kuadri egzistues, duke theksuar se projekti i kishte zgjidhur problemet e ngritura në Philadelphia. Ata ishin në fakt një lëvizje më e organizuar, me figura kryesore etërit themelues G. Washington, A. Hamilton, J. Jay dhe J. Madison. Tre të fundit, me pseudonimin e përbashkët Publius, botuan deri në prill 1788 një seri prej 85 artikujsh pro kushtetutës, duke e pagëzuar veten e tyre si federalistë e duke i cilësuar kundërshtarët si anti-federalistë. Përmbledhja e këtyre artikujve, e njohur si Shkrimet Federaliste, është ndër dokumentet më të njohura e të studiura në detaje në fushën e së drejtës kushtetuese duke u përfshirë gjerësisht në programet e shkollave amerikane, si edhe jashtë vendit.

Por më pak i njohur është ndërkaq kontributi i palës tjetër, pra anti-federalistëve, të cilët botuan shkrime, pamflete e fjalime po aq të shumta, të përmbledhura më vonë si Shkrimet Anti-Federaliste, duke shënuar edhe rivalitetin e parë politik të historisë amerikane.

Në kampin e kundërshtarëve të projektit personalitetet kryesore ishin R. Yates (Brutus), G. Clinton (Cato) dhe S. Bryan (Centinel) dhe atje u përfshinë edhe disa nga figurat më të njohura të revolucionit si P. Henry, S. Adams apo R. H. Lee. Në rradhët e tyre kishte fermerë e pronarë të vegjël tokash, tregtarë, biznesmenë si edhe punëtorë.

Ndërsa secili prej tyre kishte pikëpamjen e tij për atë se si duhej të ishte kushtetuta e re, ata bashkoheshin në disa pika madhore. Kështu p.sh. ata besonin se projekti i jepte Kongresit një pushtet tepër të madh, në dëm të shteteve të veçanta, ndërsa presidentit unitar të republikës kompetenca të ngjashme me ato të një monarku, gjë që do të bëhej shkak për intriga pa fund në kryeqytetin e vendit. Ata ishin të mendimit se liritë personale mbroheshin më mirë nëse pushteti primar u lihej qeverive të shteteve, në krahasim me atë federale. Për këtë arsye, pa një kartë të drejtash, kjo e fundit do të shndërrohej shpejt në tirani.

Këto argumente krijuan në të gjitha shtetet lëvizje të fuqishme kundër miratimit të projekt-kushtetutës. Në legjislaturat anembanë vendit, anti-federalistët vunë fort në dukje kompetencat e gjera të qeverisë federale, duke theksuar ndryshimin jo vetëm nga Nenet egzistuese, por edhe nga republikat e antikitetit. Në Virginia, P. Henry, autori i fjalimit të famshëm “Liri a vdekje”, e quajti projektin “një revolucion po aq të thellë sa ai që na ndau nga Britania e Madhe”. Një autor tjetër shqetësohej se në mungesë kufizimesh serioze, kushtetuta do t’i bënte “qeveritë e shteteve të varura nga vullneti i asaj qendrore për vetë ekzistencën e tyre”. Në tre shtetet vendimtare të Massachusetts, New York e Virginia, anti-federalistët e kushtëzuan ratifikimin me kalimin e njëkohshëm të një karte të drejtash, madje në asamblenë e Massachusetts, debatet shkuan deri në përleshje fizike.

Në këto kushte, duke parë se ndjenjat anti-federaliste mund të çonin në dështimin e përpjekjeve për ratifikim, J. Madison pranoi më në fund të hartonte një kartë të drejtash (Bill of Rights) të pacënueshme nga administrata federale. Ajo u paraqit në seancën e parë të Kongresit më 1789 dhe hyri në fuqi më 1791, pas ratifikimit prej shteteve anëtare.

Bill of Rights, e njohur edhe si 10 amendamentet e para të Kushtetutës, siguron e garanton kësisoj 10 të drejtat dhe privilegjet më themelore të qytetarëve amerikanë. Baza e tyre ishin në disa dokumente historike të mëparshme si Karta e Madhe e Lirive (Magna Carta) e vitit 1215, Karta Angleze e të Drejtave (1689) apo Deklarata e të Drejtave e Virginia-s, e hartuar nga G. Mason dhe e miratuar në qershor 1776, pak ditë para Deklaratës së Pavarësisë. Ato përfshijnë ndërmjet të tjerash lirinë e fjalës, të shtypit, të besimit fetar, të grumbullimit dhe protestës paqësore, si edhe të drejtën për gjykim të shpejtë, për proces të rregullt ligjor, e për mbrojtje nga dënimet mizore dhe të pazakonta. Përkundrejt shqetësimeve të anti-federalistëve lidhur me abuzimet e mundshme të pushtetit nga qeveria qendrore, ligji gjithashtu përcakton se çdo pushtet që kushtetuta s’ja njeh shprehimisht qeverisë federale i përket për pasojë shteteve dhe individëve.

Në analizë të fundit përpjekjet e anti-federalistëve për të penguar miratimin e Kushtetutës vërtet s’patën sukses, por ato ndikuan në mënyrë të jashtëzakonshme në krijimin e kuadrit të përgjithshëm ligjor. Arritja e tyre kryesore, Bill of Rights, është bërë praktikisht pjesa më e rëndësishme e Kushtetutës për shumicën e amerikanëve. Ndër çështjet që shkojnë deri në Gjykatën e Lartë, ato debatohen shumë më shpesh se vetë nenet e kushtetutës, dhe janë përdorur me sukses për të mbrojtur fjalën e lirë të veprimtarëve të të drejtave civile e të gjithfarë kauzave të tjera. E po ashtu për të kundërshtuar rastet e mbikqyrjes së paligjshme të autoriteteve mbi qytetarët, apo për t’u bërë me dije individëve të drejtat e tyre specifike në rast arresti (të ashtuquajturat “të drejtat Miranda”).

Është pra e pamundur të përfytyrojmë ecurinë historike të republikës amerikane, apo pamjen qe saj të sotme, pa këmbënguljen e anti-federalistëve mbi dyqind vite të shkuara.

Suadela Balliu/

Përjetësimi i Mustafa Merlika Krujës në një shtatore bronzi është dëshmi se e vërteta e gjen gjithnjë rrugën e vet. Edhe nëse vonon. Kjo ditë jep shpresë se historia i korrigjon gabimet. Biri i Krujës, një 25- vjeçar me ëndrra dhe ideale për Shqipërinë e tij u nis drejt Vlorës për të hedhur firmën në dokumentin e Pavarësisë, me atë dashuri e vizion siç më 1443-shin e kishte bërë Gjergj Kastrioti Skënderbeu kur ngriti flamurin kuqezi, pikërisht këtu, në kalanë e Krujës.

Kjo shtatore bëhet realitet dhe vjen si përmbushje e përpjekjeve të gjata të familjes Merlika, që për tri dekada kanë luftuar të heqin baltën mbi patriarkun e tyre dhe një prej personaliteteve të shquara të historisë, politikës e studimeve albanologjike.

Botimet e veprave, konferencat e simpoziumet mbi veprimtarinë e tij shumë dimensionale, shtruan rrugën që historia t’i hapë vend kësaj figure, një prej kryeministrave të Shqipërisë. Vendosja e shtatores në një prej shesheve të Krujës është hapi i parë konkret. Një falënderim i shkon padyshim edhe atyre që dhanë dakordësinë për ta vendosur shtatoren në një prej shesheve të Krujës – Këshilli Bashkiak i Krujës dhe prefektura e qarkut Durrës.

Për jetën dhe veprën, për kontributet si atdhetar, politikan e studiues flasin historianë, studiues e profesorë, por ajo që mund të them është se mjegulla po davaritet nga emri dhe figura e Mustafa Merlika Krujës, ashtu siç u davarit mjegulla e propagandës së regjimit të shkuar për ta dalluar qartë firmën e tij në Dokumentin e Pavarësisë.

Firmëtari i Pavarësisë, Sekretari i parë i qeverisë së Vlorës, Prefekti i Vlorës, Pjesëmarrës në Kongresin e Durrësit, Përfaqësues i Shqipërisë në Konferencën e Paqes në Paris, Deputet në Parlamentin e parë shqiptar dhe Kryeministër i vendit…
Mustafa Merlika- Kruja ishte gjithmonë aty ku caktoheshin fatet e Shqipërisë, për të luftuar për të. Sot historiografia e regjimit të vjetër ia ka lënë vendin pluralitetit të mendimit dhe studimeve të pavarura e serioze që synojnë të hedhin dritë në periudha të caktuara e te figura të lëna në terr e në harresë.
Në 100 Vjetorin e Pavarësisë, Merlika Kruja do të merrte titullin “Nder i Kombit” nga presidenti i asokohe, Bamir Topi.
Sot kjo shtatore e rikthen përgjithmonë në shtëpi, shtëpinë e atdheun që nuk pati mundësi t’i shohë në të gjallë, me brengën për vendin e për familjen e cila vuajti tmerret e regjimit komunist, në burgje e kampe përqendrimi, vetëm pse ishin pinjollë të një prej politikanëve më të shquar të shekullit XX.

Kur flasim për Mustafa Merlikën i referohemi një figure që e ngriti veprimtarinë e tij në shekullin e 20, jo edhe aq larg në kohë, në përpjekjet për ravijëzimin e Shqipërisë si një shtet modern dhe europian. Gjatë administratës së qeverive në kohën e Princ Vidit qe këshilltar i arsimit publik dhe inspektor i arsimit në Elbasan dhe më 1940-n qe nismëtar për themelimin e Institutit të Studimeve Shqiptare dhe drejtues i saj. Me vepra si “Antologji Historike”, “Fjaluer Kritik i Shqipes”, “Lashtësi Shqiptare” e shumë të tjera ai ka dhënë kontribut të vyer në studimet albanologjike, të cilat për fat të keq, si për komunitetin e studiuesve ashtu edhe lexuesin e gjerë, janë bërë të njohura pas vdekjes së tij.

Një prej trashëgimtarëve të tij ishte vetëm katër muajsh kur gjyshi, që e mbante në krahë, do të largohej për të mos e parë kurrë më. Por ai nip, sot një intelektual fisnik si Eugjen Merlika, nuk është lodhur për ta çuar te shqiptarët veprën e Mustafa Merlika Krujës si albanolog, historian, publicist, politikan e padyshim burrë shteti.
“Po të na detyronte fati të zgjedhim njërën nga të dyja: të humbim Kosovën, apo pavarësinë, ne do të dëshironim të humbnim pavarësinë sepse të bashkuem me Kosovën, pavarësinë do ta rikthenim ndonjë ditë”, shprehej Merlika Kruja në prill të vitit 1941 dhe shumë janë thënë për këtë nga historiografia e shkuar.
Bashkimi i Shqipërisë etnike ishte dita më e lumtur e Mustafa Merlikës, ndërsa 24 nëntori 2024 do të jetë i familjes së tij.
Mustafa Merlika Kruja do t’i mbyllte sytë larg, shumë larg vendlindjes, në Ujëvarat e Niagarës, 27 dhjetorin e vitit 1958, por sot qytetarët e Krujës e çdo kalimtar do të ndalet e përshëndetet me shtatoren e birit të këtij qyteti që më shumë se gjithçka e desh Shqipërinë të lirë, të pavarur e të bashkuar.
Historia qoftë e drejtë me burrat e kombit!

*Suadela Balliu, fjala e mbajtur gjatë moderimit të ceremonisë së përurimit të bustit të Mustafa Merlika-Krujës. Krujë, 24 nëntor 2024.

Analizë nga Rafael Floqi/

Presidenti i sapozgjedhur Donald Trump ka premtuar ndryshime të rëndësishme kur të marrë detyrën për çdo gjë, që nga imigracioni tek politika e jashtme e deri te tarifat. Presidenti i sapozgjedhur Donald Trump i kaloi dy vitet e fundit në fushatën elektorale, duke bërë më shumë se një duzinë premtimesh për atë që do të zbatonte që në ditën e tij të parë në detyrë. Planet e ditës së parë të Trump janë të gjera, duke bërë thirrje për dëbim masiv të emigrantëve pa dokumente, tarifa gjithëpërfshirëse që ekonomistët kanë paralajmëruar se mund të kenë efekte në SHBA dhe faljet e të pandehurve të akuzuar për sulmin në Kapitol në janar. 6, 2021. Në ditën e parë të mandatit të tij të mëparshëm, Trump nënshkroi vetëm një urdhër ekzekutiv, i cili synonte Obamacare. Këtu janë disa nga premtimet më të dukshme që Trump ka thënë që do t’i bëj që ditën e parë kësaj here.

Emigracioni – fillimin e një program dëbimi masiv

Ashtu siç bëri gjatë fushatave të tij të mëparshme, Trump e vuri emigracionin në qendër të planit të tij të vitit 2024, duke u zotuar vazhdimisht se do të dëbonte emigrantët pa dokumente. Në tetor. Më 27, vetëm disa ditë para zgjedhjeve, Trump përsëriti gjatë një mitingu në qytetin e Nju Jorkut: “Se ditën e parë, unë do të nis programin më të madh të dëbimit në historinë amerikane për të nxjerrë jashtë kriminelët”. Në vitin 2022, numri i emigrantëve pa dokumente që jetojnë në SHBA. ishte gati 11 milionë sipas një vlerësimi federal, megjithëse numri i saktë nuk dihet. Më pak se 500,000 emigrantë pa dokumente dihet që nga shtatori se kishin prejardhje kriminale, thanë Forcat e Emigracionit dhe Doganave në një letër drejtuar Kongresit.

Kur u pyet në nëntor në lidhje me koston e një plani të dëbimit masiv, Trump i tha NBC News se “nuk bëhet fjalë për një çmim”. Në të njëjtin muaj, Trump konfirmoi një postim nga një përdorues tjetër i Truth Social, i cili shkroi se administrata Trump do të ishte “e përgatitur për të shpallur një emergjencë kombëtare dhe do të përdorte mjetet ushtarake” për një program dëbimi. Trump ka shpërndarë postimin duke shkruar, “E VËRTETË!!!”

Do japë fund shtetësisë që në lindje

Kushdo që lind në SHBA i jepet automatikisht shtetësia, një e drejtë e përcaktuar në Amendamentin e 14-të. Shumë gra shtatzëna të huaja vijnë për të lindur në SHBA për ti bërë fëmijët e tyre shtetas amerikanë. Nga ana tjetër fëmijët e emigrantëve të paligjshëm të lindur në Amerikë bëhen nënshtetas amerikanë çka pas një kohe i bën edhe prindërit e tyre, Trump dëshiron ta ndryshojë atë, një operacion logjistikisht i vështirë që pothuajse me siguri do të çonte në beteja ligjore. Në një intervistë në dhjetor në NBC News “Meet the Press”, moderatorja Kristen Welker e pyeti Trumpin nëse e kishte ende planin e tij për t’i dhënë fund shtetësisë sipas së të drejtës së lindjes që në ditën e parë. Trump ai tha: “Absolutisht po”.

Do t’i japë fund politikave të kufijve të hapur të epokës Biden

Trump ka reaguar gjerësisht ndaj politikave të imigracionit të Presidentit Joe Biden, duke u zotuar se do të përdorë ditën e tij të parë në detyrë për të “përfunduar çdo politikë të kufijve të hapur të administratës Biden”. Trump tha gjithashtu gjatë një aktiviteti të fushatës në New Hampshire në tetor se ai do të “përdorte ligjin Titullin 42”, një ligj i shëndetit publik që u zbatua drejt fillimit të krizës Covid-19 dhe lejoi Shtëpinë e Bardhë të dëbonte sa më shpejt emigrantët. Ligji u vazhdua pjesërisht përmes administratës së Bidenit, por qeveria e ndaloi përdorimin e tij në vitin 2023.

Demokracia

Falje për të pandehurit e 6 Janarit

Në shumë raste, Trump ka thënë se do të falte shpejt personat e dënuar për rolin e tyre në sulmin e 6 Janarit 2021, sulmin në Kapitol SHBA. Madje edhe kur u pyet nga Welker i NBC News e pyeti Trump në dhjetor në lidhje me afatin kohor të tij për falje, ai tha: “Po shikoj ditën e parë”. Ai shkoi më tej në një intervistë me revistën Time të botuar muajin e kaluar, duke thënë: “Unë do të rishikoj 6 janarin herët, ndoshta nëntë minutat e para”. Në një konferencë për shtyp në janar, Trump u pyet nëse ai po kërkonte t’i falte të pandehur të cilët akuzoheshin për krime të dhunshme. Trump tha: “Ne po e shikojmë atë”, duke shtuar se ai synonte të bënte “falje të mëdha” për të pandehurit e 6 Janarit.

Më shumë se 1,580 të pandehur janë akuzuar dhe më shumë se 1,270 janë dënuar për veprimet në 6 Janar, me akuza që variojnë nga parakalimi i paligjshëm e deri te komplot për kryengritje. Janë më shumë se 700 të pandehur që ose kanë marrë dënime që nuk përfshinin burgim ose që kanë përfunduar tashmë dënimet e tyre, që do të thotë se Trump teorikisht mund të falë qindra të pandehur pa shumë ndikim praktik.

Vetëm një grusht të pandehurish të 6 Janarit mbetën në paraburgim me urdhër të një gjyqtari federal, ndërsa të gjithë të tjerët që u burgosën janë dënuar me burg pas dënimit të tyre, kur ose kanë pranuar se kanë kryer krimet për të cilat akuzoheshin, ose kur një gjyqtar ose juria i ka shpallur fajtorë përtej një dyshimi të arsyeshëm.

Politika e jashtme

Përfundimi i luftës në Ukrainë

Një nga premtimet më të guximshme të Trump ishte se ai mund t’i jepte fund luftës në Ukrainë brenda 24 orëve nga marrja e detyrës – ose edhe më parë.

“Kjo është një luftë që po vdes për ta zgjidhur. Unë do ta zgjidh përpara se të bëhem president, “tha Trump gjatë një debati në shtator me zëvendëspresidenten Kamala Harris në Filadelfia, ku ka thënë se mund t’i japë fund luftës midis Rusisë dhe Ukrainës në 24 orë. Unë e njoh shumë mirë [presidentin ukrainas Volodimir] Zelensky dhe e njoh shumë mirë [presidentin rus Vladimir] Putin. Unë kam një marrëdhënie të mirë dhe ata e respektojnë presidentin tuaj, në rregull, ata më respektojnë mua. Ata nuk e respektojnë Bidenin”, shtoi Trump.

Gjatë komenteve për shtypin në Mar-a-Lago në janar, Trump u pyet se kur planifikon të takohet me Putinin për të diskutuar një fund të luftës në Ukrainë. Trump tha se do të ishte e papërshtatshme të mbahej takimi përpara betimit të tij të 20 janarit.

Ekonomia

Vendosja e tarifave

Një javë pas zgjedhjes së tij, Trump premtoi se do të nënshkruante një urdhër ekzekutiv për të zbatuar një tarifë prej 25% për produktet e importuara nga Meksika dhe Kanadaja, dy nga partnerët më të mëdhenj tregtarë të Amerikës.

“Më 20 janar, si një nga shumë urdhrat e mi të parë Ekzekutiv, unë do të nënshkruaj të gjitha dokumentet e nevojshme për të ngarkuar Meksikën dhe Kanadanë një tarifë prej 25% për të gjitha produktet që vijnë në Shtetet e Bashkuara dhe kufijtë e saj qesharakë të hapur”, tha Trump në një postim në Truth social në 25 nëntor. Trump kishte propozuar më parë tarifa 10% në të gjithë kufirin, por komentet e tij të nëntorit për dy vendet kufitare të SHBA-së shkuan më tej. Gjatë fushatës së tij, Trump iu referua tarifave si “fjala më e bukur në të gjithë fjalorin e fjalëve”.

Ekonomistët kanë paralajmëruar se konsumatorët mund të mbajnë barrën e tarifave gjithëpërfshirëse, të cilat mund të çojnë në çmime më të larta. Kompanitë mund t’i përgjigjen tarifave duke blerë një produkt në SHBA. dhe jo nga një vend tjetër, ose mund të rrisin çmimet për konsumatorët për të kompensuar koston e tarifës. Alan Deardorff, një ekonomist në Universitetin e Miçiganit, kishte thënë më parë për se tarifat e Trump “janë si një taksë mbi shitjet, në kuptimin që konsumatorët kudo do të përfundojnë duke paguar”. Por ato janë me tepër një mjet presioni ekonomik për të dialoguar.

Do anulojë ‘mandatin’ e automjeteve elektrike

Në vitin 2021, Biden nënshkroi një urdhër që përcaktonte një objektiv mbarëkombëtar, duke synuar që 50% e makinave dhe kamionëve të rinj të shitur deri në vitin 2030 të kenë emetim zero. Në mars, Agjencia për Mbrojtjen e Mjedisit finalizoi kufijtë e emetimit të gazrave dhe automjetet elektrike pritej të ndihmonin në përmbushjen e qëllimeve. Kalifornia ka gjithashtu një ligj që dikton që të gjitha shitjet e makinave të reja në shtet të kenë emetim zero deri në vitin 2035. Trump i ka fshirë të gjitha me një furçë të gjerë, duke iu referuar atyre si “mandatet e automjeteve elektrike”, megjithëse askush nuk do t’i kërkohet të blejë një makinë . Në nëntor, në një ngjarje fushate në Hjuston, ai përsëriti premtimin e tij, duke thënë: “Ditën e parë që të marr detyrën, do të anuloj mandatin e Crooked Joe për automjetet elektrike”.

Shpo, shpo, shpo

Një nga premtimet më të shpeshta të Trump, i përsëritur pothuajse në çdo fjalim të fushatës, është angazhimi për të rritur shpimet e naftës në Shtetet e Bashkuara.

Në një intervistë në një Town hall me prezantuesin e Fox News, Sean Hannity në dhjetor, Trump tha se nuk do të ishte diktator “përveç ditës së parë”, duke sqaruar se ai synon ta përdorë atë autoritet për të “mbyllur kufirin” dhe “shpo, shpo, shpo. “Që në ditën e tij të parë në detyrë.” Trump ka pretenduar në mënyrë rutinore për rritjen e prodhimit të naftës në SHBA që do të reduktonte në mënyrë drastike kostot e energjisë. Muajin e kaluar, sekretarja e ardhshme e shtypit e Trump, Karoline Leavitt i tha Fox News se ai do të punonte për këtë brenda disa sekondash pasi të mbërrinte në Zyrën Ovale. Leavitt premtoi se administrata do të “përshpejtojë lejet për shpime dhe fracking në të gjithë vendin, në mënyrë që të mund të ulim menjëherë koston e jetesës”. Në vitin 2023, SHBA Prodhimi i energjisë tejkaloi konsumin me një sasi rekord, sipas Administrata e Informacionit të Energjisë të SHBA.

Automobila ‘Made in America’

Trump tha gjatë një mitingu në shtator se “një votë për Presidentin Trump do të thotë se e ardhmja e automobilave do të bëhet në Amerikë”. Ai parashikoi se industria e automobilave do të “ushqehej nga energjia amerikane”, “me burim nga furnizuesit amerikanë” dhe do të ndërtohej nga punëtorët amerikanë. Ai shtoi, “Do të ndodhë dhe ne do ta bëjmë që ditën e parë në detyrë.” Vitet e fundit, kompanitë e mëdha të automjeteve kanë pushuar nga puna mijëra punëtorë, megjithëse në janar, General Motors dhe Ford Motor raportuan shitjet e tyre më të mira të automjeteve vendase që nga viti 2019.

Të drejtat e transgjinorëve

Do të kufizojë pjesëmarrjen e tyre në sportet e femrave

Trump i është referuar vazhdimisht grave transgjinore si burra, duke u zotuar para mbështetësve të tij se do të sigurojë që gratë transgjinore të mos konkurrojnë më në sportet e femrave. Në një fjalim tetor në West Palm Beach, ai tha: “Unë do t’i mbaj burrat jashtë sporteve të grave, 100%, menjëherë, që ditën e parë”. Gjatë të njëjtit fjalim, ai u zotua të nënshkruajë një urdhër ekzekutiv që në ditën e tij të parë në detyrë për të shkurtuar fondet federale për shkollat “duke shtyrë teorinë kritike të racës, çmendurinë transgjinore dhe përmbajtje të tjera të papërshtatshme racore, seksuale ose politike për fëmijët tanë të bukur”.

Do ti japë fund praktikave të kujdesit për afirmimin e gjinisë

Trump gjithashtu është kritikuar shpesh kundër kujdesit për afirmimin e gjinisë, i cili mund të përfshijë terapinë hormonale. Gjatë administratës së Bidenit, Shtëpia e Bardhë ka ofruar burime dhe udhëzime për të siguruar akses dhe informacion rreth opsioneve të kujdesit. Trump tha në një video të postuar në faqen e tij të fushatës në shkurt. 1, 2023, se “në ditën e parë, unë do të revokojnë politikat mizore të Joe Biden mbi të ashtuquajturin “kujdes për afirmimin e gjinisë.

Veprimet e ndërmarra që ditën e parë nga një president kanë një domethënie të fortë simbolike dhe praktike. Ato tregojnë prioritetet dhe drejtimin politik të administratës së re, duke dërguar një mesazh të qartë si për qytetarët ashtu edhe për kundërshtarët politikë. Marrja e këtyre masave që në fillim pasqyron vendosmërinë për të përmbushur premtimet elektorale dhe për të vendosur një ton udhëheqjeje energjike.

Në rastin e Donald Trump, rifillimi i politikave të mëparshme, si ndërtimi i murit ose anulimi i urdhrave ekzekutivë të administratës së mëparshme, ka për qëllim të theksojë kthimin në vizionin e tij për “Amerika e Para”. Gjithashtu, këto veprime shërbejnë për të mobilizuar bazën e tij politike dhe për të treguar efektivitet që në fillim të mandatit, duke rritur presionin ndaj kundërshtarëve dhe duke krijuar një ndjenjë urgjence për ndryshime.

Prof. Dr. Fadil Çitaku, PhD, MME, themelues, dhe CEO i Academy of Leadership Sciences Switzerland, Zürich; Supervisor në ETH, Zürich, kryetar i Institutit për Avancim Kombëtar, Prishtinë

Prof. Ing. Hetem Ramadani, themelues dhe COE i Health Revolution, Tiranë; Anëtar i bordit drejtues në Institutin për Avancim Kombëtar, Prishtinë

Kontakti: fadil.citaku@alss-edu.ch dhe www.alss-edu.ch

Hyrje

Në të gjitha trojet shqiptare, lidershipi politik është shpesh i udhëhequr nga figura që nuk kanë kompetenca të mjaftueshme të lidershipit. Ky është një faktor kyç që kontribuon në ngecjen e avancimit dhe bashkimit kombëtar. Pa liderë kompetentë dhe me integritet, aspiratat kombëtare dhe politike mbeten të paplotësuara, duke penguar zhvillimin e mëtshëm të kombit shqiptar. Prandaj, është thelbësore të identifikohen dhe zhvillohen liderë që kanë aftësi dhe karakteristika të përshtatshme për të udhëhequr kombin drejt një të ardhmeje më të ndritur dhe bashkëpunuese.

Problemi

Një nga problemet kryesore që pengon avancimin dhe bashkimin kombëtar në trojet shqiptare është mungesa e liderëve të aftë dhe të përgjegjshëm. Disa individë që mbajnë pozita udhëheqëse shpesh nuk kanë aftësitë e nevojshme për të udhëhequr në mënyrë efektive. Ky problem ka ndikim të drejtpërdrejtë në zhvillimin e politikës, ekonomisë, dhe unitetit të kombit. Pa liderë që mund të krijojnë besim, të menaxhojnë ndryshimet dhe të marrin vendime të qëndrueshme, aspiratat e kombit shqiptar mbeten të paplotësuara.

Metoda e Hulumtimit

Për të identifikuar kompetencat kyçe që duhet të kenë liderët shqiptarë, është përdorur modeli i lidershipit të validuar neuroshkencërisht, Leadership Competency Model Drenica, i zhvilluar nga Çitaku dhe Ramadani. Ky model i validuar është publikuar në vitin 2020 (https://ijol.cikd.ca/article_60503.html) në Kanadë dhe më pas për t’ja shtuar validitetein neurobiologjik, ç’do kompetencë e tij është validuar nga aspekti neuroshkencor dhe është publikuar në vitin 2024, në USA. (https://www.sciencepublishinggroup.com/…/j.jhrm…). Ky model, i cili tani është edhe pjesë e literaturës së preferuar në universitetet më prestigjioze si Harvard, Yale dhe Stanford, ka si qëllim të ofrojë një kornizë për zhvillimin e liderëve të suksesshëm. Modeli bazohet në aspekte të neuroshkencës dhe përfshin 25 kompetenca të rëndësishme që një lider duhet të zotërojë për të qenë i suksesshëm në fushën politike dhe për të udhëhequr një komb drejt bashkimit dhe zhvillimit të qëndrueshëm.

Pyetja

Çfarë kompetencash duhet të kenë liderët politikë shqiptarë për të udhëhequr kombin drejt avancimit dhe bashkimit kombëtar? Kjo pyetje synon të ndihmojë në identifikimin e karakteristikave që janë të nevojshme për një lidership të fortë dhe të qëndrueshëm në kontekstin e zhvillimit të kombit shqiptar.

Rezultatet

Sipas modelit Leadership Competency Model Drenica, 25 kompetenca kryesore janë identifikuar si thelbësore për suksesin e liderëve. Këto kompetenca përfshijnë:

Modeli i Kompetencave të Lidershipit Drenica, me validimin e tij neuroshkencor, ofron një pasqyrë të thellë mbi bazën biologjike të sjelljeve të lidershipit. Këtu është një përkthim i 25 kompetencave dhe validimit të tyre neuroshkencor, siç është përshkruar në artikull, së bashku me rëndësinë e tyre për lidershipin në politikë për avancimin e kombit shqiptar:

Dinjiteti dhe Respekti

Validimi Neuroshkencor: Korrelatet neuronale të empatisë dhe njohjes sociale. Oksitocina lehtëson sjelljet pro-sociale.

Kuptimi Politik: Liderët që mishërojnë dinjitetin dhe respektin nxisin besimin dhe kohezionin, të domosdoshme për bashkimin e kombit.

Shpërndarja e Dhuratave në Mënyrë Të Drejtë

Validimi Neuroshkencor: Aktivizimi në rajone të trurit që lidhen me shpërblimin; dopamina ka një rol të rëndësishëm.

Kuptimi Politik: Shpërndarja e drejtë e burimeve rrit barazinë shoqërore dhe besimin, duke motivuar qytetarët të kontribuojnë pozitivisht.

Marrja e Vendimeve

Validimi Neuroshkencor: Aktiviteti i korteksit prefrontal dhe balanca e neurotransmiterëve ndikojnë në marrjen e vendimeve.

Kuptimi Politik: Liderët politikë duhet të marrin vendime të informuara dhe të balancuara për të udhëhequr progresin kombëtar, duke siguruar drejtësi dhe efektivitet.

Reflektimi

Validimi Neuroshkencor: Aktiviteti i Rrjetit të Modalitetit të Parë (DMN) lehtëson introspeksionin dhe mësimin.

Kuptimi Politik: Liderët që reflektojnë mbi gabimet ose sukseset e kaluara mund të përshtatin politikat për qeverisje më të mirë.

Ndërtimi i Marrëdhënieve

Validimi Neuroshkencor: Oksitocina dhe vasopresina përmirësojnë besimin dhe lidhjen.

Kuptimi Politik: Liderët politikë që ndihmojnë në ndërtimin e marrëdhënieve të forta mund të bashkojnë grupe të ndryshme, të domosdoshme për harmoni kombëtare.

Përgjegjësia për Të Tjerët

Validimi Neuroshkencor: Rajonet e trurit të lidhura me empatinë dhe teorinë e mendjes reflektojnë një ndjenjë përgjegjësie.

Kuptimi Politik: Liderët duhet të veprojnë në interes të popullit, duke treguar empati dhe siguruar mirëqenien sociale.

Përforcimi i Ndryshimit

Validimi Neuroshkencor: Neuroplastiçiteti mbështet përforcimin e zakoneve dhe sjelljeve të reja.

Kuptimi Politik: Ndryshimet politike të suksesshme kërkojnë fleksibilitet dhe aftësinë për të kapërcyer rezistencën ndaj politikave të reja.

Etika

Validimi Neuroshkencor: Rajonet të lidhura me arsyetimin moral ndikojnë në marrjen e vendimeve etike.

Kuptimi Politik: Liderët etikë sigurojnë drejtësi dhe transparencë, duke fosteruar besimin e publikut në qeveri.

Përmirësimi i Dijenisë për Detyrat

Validimi Neuroshkencor: Aktiviteti i hipokampit ndihmon në marrjen e njohurive.

Kuptimi Politik: Politikanët duhet të përmirësojnë vazhdimisht njohuritë e tyre për të marrë vendime të informuara që adresojnë nevojat e kombit.

Eliminimi i Pengesave për Performancën

Validimi Neuroshkencor: Modifikimi i amigdales ndihmon në reduktimin e stresit, duke mundësuar një performancë më të mirë.

Kuptimi Politik: Liderët duhet të përqendrohen në heqjen e pengesave për zhvillim, duke siguruar progres në të gjitha nivelet.

Vlerësimi i Pasojave

Validimi Neuroshkencor: Aktiviteti i korteksit të vijës së përparme ndihmon në vlerësimin e pasojave të mundshme.

Kuptimi Politik: Liderët politikë të mençur vlerësojnë pasojat afatgjata të politikave, duke siguruar zhvillim të qëndrueshëm.

Shpjegimi i Vendimeve me Respekt

Validimi Neuroshkencor: Qarku nervor i përfshirë në procesimin e gjuhës dhe empatinë.

Kuptimi Politik: Komunikimi i qartë dhe me respekt përmirëson kuptimin dhe mbështetjen e publikut për vendimet.

Përshëndetje

Validimi Neuroshkencor: Aktivizimi në rajone të trurit të lidhura me autonominë mbështet fuqizimin.

Kuptimi Politik: Fuqizimi i qytetarëve dhe liderëve promovon pjesëmarrjen, duke ndihmuar në avancimin e përbashkët.

Përkujdesja për Marrëdhëniet

Validimi Neuroshkencor: Lëshimi i oksitocinës ndihmon lidhjen dhe besimin.

Kuptimi Politik: Forcimi i marrëdhënieve ndërpersonale dhe ndërgrupore siguron stabilitetin politik dhe bashkëpunimin.

Integriteti dhe Sinqeriteti

Validimi Neuroshkencor: Rajonet e trurit të lidhura me njohjen morale mbështesin integritetin.

Kuptimi Politik: Integriteti në udhëheqje kultivon besimin e publikut dhe forcon proceset demokratike.

Identifikimi i Problemeve

Validimi Neuroshkencor: Korteksi prefrontal ndihmon në identifikimin e problemeve.

Kuptimi Politik: Liderët politikë duhet të njohin sfidat kombëtare për të gjetur zgjidhje efektive për mirëqenien e kombit.

Marrja e Rrezikut të Mençur

Validimi Neuroshkencor: Aktiviteti i balancuar në rajonet e shpërblimit dhe kontrollit mbështet marrjen e rrezikut.

Kuptimi Politik: Liderët duhet të kenë guximin për të marrë rreziqe të kalkuluara për përparimin kombëtar, duke përqafuar inovacionin dhe reformën.

Komunikimi me Komunitetin

Validimi Neuroshkencor: Qarku nervor i përfshirë në komunikimin shoqëror dhe empatinë përmirëson ndërveprimet me komunitetin.

Kuptimi Politik: Komunikimi efektiv me publikun ndihmon në ndërtimin e besimit, inkurajon pjesëmarrjen dhe promovon unitetin.

Mësimi i Përsëritur

Validimi Neuroshkencor: Neuroplastiçiteti mbështet mësimin dhe përshtatjen gjatë gjithë jetës.

Kuptimi Politik: Liderët duhet të mbeten të përshtatshëm për të naviguar ngjarje të papritura dhe dinamika në ndryshim.

Mendimi Kritikal

Validimi Neuroshkencor: Aktivizimi në korteksin dorsolateral prefrontal mbështet arsyetimin logjik.

Kuptimi Politik: Liderët duhet të përdorin mendimin kritik për të vlerësuar efektivitetin e politikave dhe nevojat kombëtare në mënyrë objektive.

Zgjidhja Kreative e Problemeve

Validimi Neuroshkencor: Rajonet e trurit të lidhura me krijimtarinë mbështesin zgjidhjen e problemeve.

Kuptimi Politik: Qasje krijuese në krijimin e politikave çon në zgjidhje inovative që adresojnë çështje komplekse kombëtare.

Bashkëpunimi

Validimi Neuroshkencor: Sinkronizimi nervor dhe empatia promovojnë punën e efektshme në grup.

Kuptimi Politik: Liderët politikë duhet të bashkëpunojnë mes partish dhe me shoqërinë civile për të zbatuar reforma të suksesshme.

Dëgjimi Aktiv

Validimi Neuroshkencor: Aktivizimi në rajonet e procesimit të audios mbështet dëgjimin aktiv.

Kuptimi Politik: Dëgjimi i shqetësimeve të qytetarëve dhe palëve të interesuara siguron një qeverisje më të mirë dhe krijimin e politikave.

Fleksibiliteti

Validimi Neuroshkencor: Korteksi prefrontal dhe neuroplastiçiteti mbështesin fleksibilitetin.

Kuptimi Politik: Liderët politikë duhet të mbeten fleksibël për të naviguar ngjarje të papritura dhe dinamika të ndryshueshme.

Arritja e Objektivave

Validimi Neuroshkencor: Rrugët dopaminergjike mbështesin sjelljen e orientuar nga qëllimet.

Kuptimi Politik: Caktimi dhe arritja e objektivave kombëtarë siguron progres dhe nxit krenarinë kombëtare.

Diskutim

Për të udhëhequr një komb drejt avancimit dhe bashkimit kombëtar, liderët shqiptarë duhet të posedojnë një gamë të gjerë aftësish dhe karakteristikash. Disa nga kompetencat më të rëndësishme lidhen me dinjitetin, respektin, etikën dhe përgjegjësinë ndaj qytetarëve. Liderët që nuk i zotërojnë këto kompetenca janë të paaftë për të menaxhuar sfidat në një shoqëri komplekse dhe për të udhëhequr në mënyrë që të ndihmojnë në bashkimin kombëtar. Për më tepër, aftësia për të marrë vendime të mençura, të bazuara në analiza të thella dhe mendim kritik, është thelbësore për arritjen e qëllimeve të kombit shqiptar.

Pyetje Reflektimi për Liderët Politikë që Synojnë të Udhëheqin Kombin Shqiptar

A i posedoj të paktën 60% të kompetencave të përmendura më lart, të bazuara në shkencën e lidershipit?

A zotëroj aftësitë e nevojshme për të krijuar besim dhe për të ndërtuar marrëdhënie të qëndrueshme në shoqëri?

Si mund të demonstroj dinjitet, respekt dhe integritet në veprimet e mia politike?

A marr vendime të bazuara në analiza të thelluara dhe të menduara mirë për të siguruar drejtësi dhe qëndrueshmëri afatgjatë?

Si e vlerësoj ndikimin afatgjatë të politikave që propozoj?

A jam i aftë të identifikoj dhe të menaxhoj ndryshimet që kërkon shoqëria, duke adresuar sfidat dhe pengesat ekzistuese?

A kam fleksibilitetin dhe guximin për të marrë rreziqe të kalkuluara në interes të kombit?

Si mund të kontribuoj në unitetin dhe bashkëpunimin kombëtar duke adresuar divergjencat mes grupeve të ndryshme?

A përdor empati dhe ndërtimin e marrëdhënieve si bazë për lidershipin tim?

A jam një lider që mësoj vazhdimisht nga përvojat e mia dhe përmirësoj kompetencat për t’iu përshtatur dinamikave të reja?

Çfarë hapa po ndërmarr për të reflektuar mbi performancën time dhe për t’u përmirësuar?

Rekomandim për Liderët

Pas reflektimit mbi 25 kompetencat kyçe të lidershipit, nëse një politikan nuk zotëron të paktën 60% të këtyre aftësive, është etike të mos konkurrojë në zgjedhje politike. Ata duhet të punojnë për të zhvilluar dhe përmirësuar këto kompetenca dhe të rikthehen në garë pas një cikli zgjedhor, kur të jenë më të përgatitur.

Pyetje Reflektimi për Votuesit

A i posedon kandidati që dua ta votoj të paktën 60% të kompetencave të përmendura më sipër, të bazuara në shkencën e lidershipit?

A ka kandidati aftësinë për të marrë vendime të bazuara në integritet dhe etikë, duke vënë interesin kombëtar mbi interesat personale?

Si e ka demonstruar këtë aftësi në të kaluarën?

A zotëron kandidati cilësi si dinjiteti, respekti dhe empatia për të krijuar një shoqëri të drejtë dhe harmonike?

A shfaq këto cilësi në komunikimin dhe veprimet e tij?

A ka kandidati aftësinë për të reflektuar mbi gabimet e tij të mëparshme dhe për të përshtatur politikat për të arritur rezultate më të mira?

A ka treguar ndonjëherë përulësi dhe aftësi për të mësuar?

A përmbush kandidati kompetencat kryesore për të udhëhequr kombin drejt bashkimit dhe avancimit kombëtar, sipas një modeli të validuar shkencërisht?

Çfarë dëshmi konkrete ka për këto kompetenca?

A ka kandidati vizion të qartë dhe aftësi për të frymëzuar qytetarët që të punojnë së bashku për të arritur qëllimet kombëtare?

Si e përcjell ky vizion përmes politikave dhe veprimeve?

Rekomandim për Votuesit:

Nëse kandidati që synoni të votoni nuk zotëron të paktën 60% të kompetencave të modelit shkencor të lidershipit, ai nuk duhet të votohet.

Konkludim

Për të siguruar një të ardhme më të suksesshme dhe të bashkuar për kombin shqiptar, është e domosdoshme që liderët të zhvillojnë dhe zotërojnë kompetenca kyçe që ndihmojnë në përballimin e sfidave të ndryshme. Paradigma e politikëbërjes dhe e zgjedhjes së përfaqësuesve politikë duhet të ndryshojë rrënjësisht. Premtimet boshe dhe veprat e pakta duhet të zëvendësohen me lidership kompetent, i bazuar në të dhëna shkencore moderne, si ato të neurolidershipit, të inkorporuara në modelin e Kompetencave të Lidershipit Drenica, i cili tani është pjesë e literaturës së preferuar edhe në universitetet më prestigjioze si Harvard, Yale dhe Stanford.

Liderët që kanë zhvilluar afinitetin për të kuptuar lidershipin, por ende nuk janë mjaftueshëm kompetentë, duhet të shmangin hyrjen në garë, deri sa të avancojnë kompetencat e tyre në lidership. Ky afinitet vetëvlerësues është hapi i parë dhe shumë i rëndësishëm në përparimin e aftësive të lidershipit, i cili mund të arrihet përmes punës intensive në të ardhmen.

Zgjedhja e liderëve me aftësi të larta në këto fusha është një hap thelbësor për avancimin dhe bashkimin e kombit shqiptar. Votuesit duhet të jenë të vetëdijshëm për këto kritere dhe të zgjedhin liderë që i përmbushin ato, për një të ardhme më të mirë dhe më të bashkuar të kombit tonë.

Referencat

Çitaku, F., & Ramadani, H. (2024). The Neuroscientific Validation of the Leadership Competency Model Drenica. Journal of Human Resource Management, 12(2), 42-47. DOI: 10.11648/j.jhrm.20241202.13.

Çitaku, F. and Ramadani, H. (2020). Leadership Competency Model-Drenica: Generalizability of Leadership Competencies. International Journal of Organizational Leadership, 9(3), 156-162. doi: 10.33844/ijol.2020.60502.