Shkruan Luan-Asllan Dibrani

Nikolla Tesla, shpikësi dhe inxhinieri i njohur, ka origjinë shqiptare. Ai lindi më 10 korrik 1856 në Smiljan, që ishte në atë kohë pjesë e Perandorisë Austro-Hungareze dhe sot është në territorin e Kroacisë. Prindërit e tij ishin shqiptarë nga fshati Starojevic, dhe babai i tij, Milutin Tesla, ishte një prift ortodoks.

Në këtë pamje të vitit 1880 Nikola Tesla paraqitet me veshjen popullore shqiptare të Shqipërisë së Veriut apo Dardanisë. Familja e tij e pat marrë me vete atë veshje popullore si një shenjë shumë e çmuar që sinqerisht trashëgonte origjinën e tyre. Nikola Tesla paraqitet i veshur ashtu në vitin 1880 para se të nisej për në Pragë të Çekisë, më pastaj në Budapest, Paris, e të arrinte në Nju Jork në vitin 1884. Nikola Tesla u shua më 7 Janar 1943 në Nju Jork të ShBA

Edhe pse shumë serbë e identifikojnë Teslën si një figurë kombëtare, për shkak të kontekstit historik dhe të identitetit të tij kulturor, disa shqiptarë pretendojnë se ai duhet të njihet si shqiptar. Kjo çështje ka shkaktuar debate në lidhje me identitetin e tij kombëtar dhe trashëgiminë kulturore. Tesla është një figurë që ka ndikuar thellësisht në zhvillimin e shkencës dhe teknologjisë dhe është nderuar si një nga shpikësit më të mëdhenj të të gjitha kohërave, pa marrë parasysh identitetin e tij kombëtar.

Megjithatë, disa figura të tjera të njohura me rrënjë shqiptare po përvetësohen në narrativat serbe ose sllave, një fenomen që haset shpesh në Ballkan. Shembuj të tillë janë Gjergj Kastrioti (Skënderbeu) dhe Aleksandër Moisiu. Shpesh, këto figura përpiqen të përvetësohen për shkak të kontributeve të tyre të mëdha në kulturën, historinë, dhe identitetin kombëtar të rajonit.

 Po, edhe figura e Nënë Terezës është shpesh subjekt i përvetësimeve nga disa vende të rajonit. Edhe pse ajo është shqiptare nga Maqedonia e Veriut (lindur në Shkup), për shkak të kontributit të saj të madh në fushën e bamirësisë dhe mirënjohjes ndërkombëtare që gëzon, disa vende të tjera, përfshirë Serbinë dhe Maqedoninë, kanë tentuar ta paraqesin si pjesë të trashëgimisë së tyre kulturore.

Serbia dhe Maqedonia e Veriut e shohin si një figurë të madhe që mund t’i lidhë me botën dhe ta përfaqësojë rajonin në skenën ndërkombëtare, prandaj përpiqen ta përfshijnë në identitetin e tyre kombëtar. Megjithatë, ajo gjithmonë është identifikuar si shqiptare dhe është përfshirë në identitetin kulturor të popullit shqiptar. Në shumë fjalime dhe letra, ajo ka theksuar origjinën e saj shqiptare dhe lidhjen e ngushtë me popullin e saj, duke i kushtuar kësaj edhe punën e saj bamirëse në disa raste.

Ky fenomen i përvetësimit ndodh shpesh në Ballkan, ku kufijtë dhe identitetet etnike kanë qenë historikisht të ndërlikuara. Megjithatë, për shqiptarët, figura e Nënë Terezës mbetet një simbol i fortë i krenarisë dhe përkushtimit ndaj njerëzimit.

Këto përvetësime ndodhin për shkak të tensioneve historike dhe gjeopolitike që kanë ekzistuar mes shteteve ballkanike. Identitetet kombëtare janë shpesh të ndërlidhura dhe të kontestuara në rajonin e Ballkanit për shkak të migrimeve, përzierjeve kulturore, dhe historisë

së komplikuar. 

Pra, Nikolla Tesla nuk është serb. Familja e tij ishte nga Sanxhaku, i banuar nga shqiptarë edhe sot. 

Diskutimi mbi identitetin kombëtar të figurave historike është një temë delikate dhe shpesh e ndërlikuar. Disa shqiptarë mendojnë se serbët, siç ndodh në rastin e Nikola Teslës, përpiqen të asociojnë figura të njohura shqiptare me kulturën dhe historinë e tyre, në mënyrë që të forcojnë pretendimet mbi territoret dhe identitetin kombëtar.

Një shembull tjetër është ai i heronjve të ndryshëm shqiptarë nga historia, të cilët shpesh përmenden në kontekste të ndryshme nga fqinjët tanë, duke krijuar konfuzion dhe tension mes grupeve etnike. Ky lloj rivaliteti mbi identitetin kombëtar të figurave historike është i pranishëm në Ballkan dhe shpesh reflektuar në literaturë, histori dhe media.

Kjo temë është komplekse dhe përfshin aspekte historike, kulturore dhe politike, që lidhen me mënyrën se si kombet përpiqen të formulojnë narrativat e tyre dhe të promovojnë trashëgiminë e tyre kulturore. Dialogu dhe ndarja e perspektivave të ndryshme mund të ndihmojnë në krijimin e një kuptimi më të thellë të këtyre çështjeve.

Po, është e vërtetë që disa vende në Serbi e kanë nderuar Nikola Teslën duke emëruar sheshe, uzina dhe aeroporte në emrin e tij. Një nga shembujt më të njohur është Aeroporti Ndërkombëtar i Beogradit, i cili mban emrin “Aeroporti Ndërkombëtar Nikola Tesla”. Kjo është një pjesë e strategjisë së Serbisë për të promovuar figurat historike që janë të njohura në botë, veçanërisht ato që lidhen me shkencën dhe teknologjinë.

Emërimi i objekteve dhe institucioneve në emër të Teslës është një mënyrë për të njohur kontributet e tij të jashtëzakonshme në fushën e inxhinierisë elektrike dhe shpikjeve të tjera. Megjithatë, për shqiptarët, ky veprim gjithashtu sjell një ndjenjë të identitetit dhe trashëgimisë që lidhet me origjinën e tij shqiptare. Kjo e bën debatin mbi identitetin e Teslës edhe më të ndjeshëm, pasi shumë shqiptarë ndihen se kontributet e tij në historinë botërore janë shpesh të nënvlerësuara ose të anashkalura.

Kjo situatë pasqyron tensionet historike dhe kulturore që vazhdojnë të ekzistojnë në Ballkan, duke treguar se si historia dhe identiteti kombëtar janë të ndërlidhura dhe si ato mund të interpretohen ndryshe nga grupe të ndryshme. Ka një ndjenjë të zakonshme në mesin e disa shqiptarëve se historianët dhe institucionet e kulturës nuk janë mjaft aktivë në mbrojtjen dhe promovimin e figurave historike shqiptare, përfshirë Nikola Teslën, dhe kontributet e tyre. Disa mendojnë se këto aspekte, si emërimi i objekteve dhe institucioneve në emrat e figurave të njohura shqiptare, shpesh injorohen ose nënvlerësohen nga historianët dhe studiuesit shqiptarë.

Kjo situatë mund të ketë disa shkaqe, përfshirë:

1. Mungesa e burimeve: Disa historianë mund të përballen me mungesë informacioni ose burimesh të besueshme që do t’u ndihmonin për të analizuar dhe promovuar këto figura historike.
2. Politizimi i historisë: Historia shpesh është subjekt i interpretimeve të ndryshme nga perspektiva kombëtare, dhe kjo mund të sjellë tensione që ndalojnë studimin objektiv të figurave si Tesla dhe te tjerëve.
3. Prioritetet e tjera: Mund të ketë prioritete më të mëdha në fushën e kërkimeve historike, siç janë ngjarjet më të fundit të historisë së Shqipërisë, duke lënë pas figura historike më të vjetra që meritojnë vëmendje.
4. Mungesa e angazhimit publik: Ka një ndjesi se historianët shqiptarë dhe institucionet kulturore mund të mos jenë aq të angazhuar në krijimin e një diskursi publik për këto figura, duke e lënë vendin e hapur për interpretimet e huaja.

Për të adresuar këto probleme, do të ishte e dobishme që historianët shqiptarë të angazhohen më shumë në promovimin e trashëgimisë kulturore shqiptare, duke ofruar një perspektivë më të plotë dhe më të balancuar mbi figurat historike si Nikola Teslla , Aleksandrin  e Madh ,Skënderbeun ,Nënë Terezën  etj . Kjo do të ndihmonte në forcimin e identitetit kombëtar dhe në rritjen e vetëdijes për kontributet e shqiptarëve në historinë dhe shkencën globale.

Bllokimi i reporterëve dhe operatorëve të mediave shqiptare në Kapshticë, një arbitraritet i autoriteteve greke

Tiranë më 3.11.2024

Unioni i Gazetarëve Shqiptarë e konsideron bllokimin e reporterëve dhe operatorëve të mediave të Shqipërisë në pikën kufitare të Kapshticës, ditën e shtunë më 2.11.2024, një akt të turpshëm dhe thyerje të normave të BE-së për qarkullimin e lirë të qytetarëve dhe sidomos të gazetarëve.

Mbajtja në pengim për rreth tre orë, në pikën kufitare e një grupi reporterësh dhe operatorësh të mediave kryesore të Shqipërisë, përbën një akt të papranueshëm kundër rregullave dhe normave bilaterale dhe komunitare.

Pretendimi i punonjësve të kontrollit kufitar, nga pala greke, se nevoitet një notë verbale nga MInistria për Europën dhe Punët e Jashtme të Shqipërisë, pranë ministrisë homologe greke, është thjesht një truk burokratik dhe shkakton ripërsëritjen e një precedenti të ngjashëm me periudha të shkuara.

Pengimi i grupit të gazetarëve nga Shqipëria po shënohet si akt i hidhur i ndodhur shpesh në të shkuarën.

UGSH u drejtohet organizatave simotra në Greqi dhe organizatave ndërkombëtare të gazetarëve me apelin që këtë rast ta denoncojnë dhe të rikthejnë vëmendjen ndaj disa sjelljeve të përsëritura të autoriteteve greke ndaj gazetarëve shqiptarë, përmes të cilave dëshmohet se disa prej tyre janë të shenjuar si ” të padëshirueshëm” për disa institucione, ndërkohë që ende ka kolegë që mbeten të shpallur ” non grata” zyrarisht. Akte dhe praktika të tilla ndaj gazetarëve dëmtojnë fqinjësinë, parimet, rregullat e marrëdhënieve mes dy vendeve që i përkasin BE- së dhe lirive themelore.

Reagim i Unionit të Gazetarëve Shqiptarë

Tiranë më 3.11.2024

Kërkesa e Kryeministrit të Shqipërisë zotit Edi Rama për “… rishikimin e një vendimi absurd 12 vite më parë për të ndaluar gazetarin Marin Mema që të hyjë në Greqi”, është një reagim i vonuar i qeverisë së Shqipërisë.

UGSH është e vetmja organizatë e gazetarëve profesionistë në Shqipëri që në mënyrë të përsëritur e ka ngritur zërin për këtë vendim absurd të autoriteteve greke ndaj këtij gazetari të njohur dhe disa rasteve të tjera me kolegë të mediave të tjera.

UGSH, ndaj këtij rasti, ka protestuar para Ambasadës së Greqisë në Tiranë, para Ministrisë për Europën dhe Punët e Jashtme dhe u është drejtuar Federatës Europiane të Gazetarëve dhe Reporterëve pa Kufi, për solidaritet. Në disa takime dhe forume UGSH ka kërkuar ndjekjen e kësaj çështjeje dhe reagimin e palës greke për rishikimin e këtij vendimi dhe mospërsëritjen e sjelljeve penguese ndaj gazetarëve për lëvizje dhe qarkullim të lirë mes dy vendeve tona.

Zyra Informuese

Unioni i Gazetarëve Shqiptarë

Dielli (The Sun) Newspaper is the oldest Albanian and English language periodical still in circulation that serves a growing community in the New York area. For more than a century, Dielli Newspaper has kept the community informed about current events, exciting historic discoveries, personalities, new businesses, local and international issues important to you. As our readers discover more about the community, we are expanding our readership in the Tri-state area and beyond. The newspaper is available in the print form once a month and has fresh daily content online at www.gazetadielli.com

Your ad dollars enable the non-profit Dielli to publicize its informative platform and further its positive mission. Most importantly, Dielli has launched a publicity campaign that we would like you to be a part of by placing your ad in the special November issue that has the biggest circulation. You will find our lowest rates are meant to be inclusive and agreeable.

Dielli Ad Rates (color)
¼ Page $250 Half Page $400 Full page $600

Dielli Ad Rates (black and white)
¼ Page $200 Half Page $300 Full page $400

One easy form of payment is by check to The Pan -Albanian Federation of America Vatra. Thank you for bringing your light to Dielli.

Dielli Newspaper
Contact: gazetadielli@gmail.com

Alket Veliu/

Vizita e “eurodeputetit” grek Fredi Beleri në Tiranë ka shkaktuar një valë reagimesh në Shqipëri, duke u interpretuar si një provokim i hapur nga ana e Greqisë. Duke qenë se Beleri është i dënuar nga drejtësia shqiptare për krime të rënda, kjo vizitë ngre pikëpyetje të forta mbi respektimin e ligjit dhe marrëdhëniet diplomatike mes dy vendeve. Gjykatat shqiptare e dënuan Fredi Belerin me dy vite burg për blerjen e votave gjatë zgjedhjeve lokale të vitit 2023. Ky dënim nuk është një rast i izoluar i gjykatave në mbrojtje të procesit zgjedhor për të siguruar që çdo akt i paligjshëm të ketë pasoja. Dënimi i tij tregon se autoritetet shqiptare janë të gatshme të veprojnë ndaj shkeljeve, pavarësisht nga presionet politike ose diplomatike. Ndërsa  Parlamenti Evropian, brenda kuadrit dhe mjeteve të veta statuore, si një far që ndriçon rrugët e Evropës, duhet ta ketë të qartë se dallga e nacionalizmave mund të shmanget vetëm me një politikë konstruktive dhe të përbashkët, në kuadrin e së cilës personat e inkriminuar nuk duhet të përfitojnë nga “atavizmi Kristian”, që nuk ka asnjë lidhje me frymëzimin progresiv të Ungjillit, që pranon detyrimin e të gjithëve për t’iu nënshtruar dinjitetit dhe ligjit. Të mos harrojmë që BE dhe ShBA janë investitorët kryesorë të institucioneve të reja të drejtësisë në vend.

Në këtë kontekst, përfshirja e Belerit në delegacion e PE duket si një tentativë për të sfiduar autoritetin shqiptar dhe për të minuar sistemin ligjor në Shqipëri. Për këtë rast duhet të reagonte dhe pala shqiptare, për të mos pranuar Belerin e dënuar nga drejtësia jonë të ishte pjesë e delegacionit të PE në Tiranë. Neurozat dhe veprimtaria e antishqiptare e këtij shqiptari gjakprishur, kanë ndjekur njëra-tjetrën. Të mos harrojmë se Beleri është dënuar nga gjykata shqiptare edhe për përdhosjen e simboleve tona kombëtare. Për vite me rradhë ai ka qënë në krye të sillogjeve irredentiste greke, duke pretenduar autonominë e Himarës.

Ndërsa sulmet e mbrapshta që erdhën nga Athina zyrtare, pas “incidentit me vezë e kos” në Tiranë, nuk befasojnë askënd. Politika greke ka mbi një shekull që vuan nga komplekse patologjike të mbledhura përgjatë kohëve, me një ekskluzivitet të hapur luftënxitës dhe pushtues, pavarësisht se

ky shtet anëtar i BE-së cënon dhe provokon interesat e paqes dhe të sigurisë.

Vizita e Belerit vjen pas një periudhe tensioni mes Shqipërisë dhe Greqisë dhe vet Beleri ishte një deus ex machina për përndezjen e pasioneve nacionaliste. Tensionet mes dy vendeve kanë njohur ulje dhe ngritje, por kurrë nuk janë shuar, pasi asnjeherë palët nuk janë ulur të diskutojnë origjinën e konflikteve dhe të punojnë për t’i zgjidhur ato. Me arrogancën e të fortit pala greke ka diktuar axhendën e vet dhe ka bërë presion për të nënshtruar shqiptarët, deri në cënim të mëvetësisë së tyre. 

Reagimi i opinionit publik shqiptar ditën që Beleri u shfaq në Tiranë me rrason e “parlamentarit evropian”, ka qenë i fortë dhe kritik. Shumica e qytetarëve e shohin këtë si një shkelje të sovranitetit shqiptar dhe si një sfidë ndaj autoritetit të institucioneve vendase, ndaj dhe protestat e qytetarëve tregojnë maturitet dhe dinjitet. Protesta nuk ishte kundër delegacionit të delegacionit te PE, por kundër sfidës që një i dënuar nga drejtësia shqiptare (madje dhe nga ajo greke), i bëri institucioneve shqiptare. Është thelbësore që autoritetet shqiptare dhe politika shqiptare të qëndrojnë të forta ndaj këtyre provokimeve dhe të punojnë për ndërtimin e marrëdhënieve më konstruktive me fqinjët e tyre, duke mbështetur gjithashtu integritetin e sistemit ligjor shqiptar si një parakusht për stabilitetin rajonal dhe integrimin në Evropë.

Padyshim politika të tilla me “desantimin” e Belerit në dyert e institucioneve më të larta të shtetit shqiptar janë dritëshkurtëra, aq më shumë që shqiptarët nuk janë më si 30 vjet më parë, por kanë dy shtete në ballkan dhe në një shtet të tretë janë faktor i rëndësishëm. Do të ishte e udhës që shqiptarët dhe grekët t’i zëvëndësonin marrëdhëniet e tyre me një solidaritet interesash të ndërsjellta, të dialogonin mes tyre mbi bazën e parimit të reciprocitetit, pa patur frikë nga e shkuara dhe, me kurajo, të përballeshin me problemet e pazgjidhura mes tyre, ku padyshim çështja çame është problemi më emergjent, që kërkon zgjidhje.

Prof.dr. Skender ASANI/

Për dallim nga popujt tjerë të Ballkanit, të cilët revolucionet e tyre i mbështetën në doktrina fetare, te shqiptarët ndodhi e kundërta. Nacionalizmi shqiptar, që u formësua kryesisht gjatë Rilindjes Kombëtare, platformën e tij ideologjike e kulturore e vendosi mbi unitetin kombëtar, duke mos u bërë peng i besimeve dhe doktrinave fetare. Prandaj, në historinë shqiptare dominojnë fotografi të ngjarjeve të rëndësishme ku pranë njëri tjetrit qëndrojnë personalitete të shquara me besime të ndryshme fetare – islame e të krishtera. Në Lidhjen e Prizrenit, në Kongresin e Alfabetit, në aktin e shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë si dhe në ngjarjet e mëvonshme, pati një bashkëpunim të shkëlqyer të krerëve të Lëvizjes kombëtare, të cilët vinin nga besime të ndryshme fetare.

Europa, që nga mesjeta e deri në shekujt e mëvonshëm, njohu lufta të brendshme fetare në mes të popujve dhe te ata, në të shumtën e rasteve, dominoi filozofia e unitetit mbi baza fetare e jo kombëtare. Kështu ndodhi edhe te popujt e Ballkanit, te cilët kisha luante rolin kryesor në mobilizimin e brendshëm, por edhe në luftëra kundër popujve të tjerë. Ky dominim i segmentit fetar në historinë e formimit kombëtar të këtyre popujve, ka lënë pasoja të shumta, si në rrjedhat e brendshme shoqërore, ashtu edhe në marrëdhëniet me popujt e tjerë. Për rrjedhojë, popujt që vetëdijen e tyre kombëtare e shartuan mbi trungun e doktrinave fetare, e kanë më vështirë t’i pranojnë vlerat e atyre që janë të ndryshëm nga ata, sidomos të ndryshëm mbi baza fetare.

Kjo filozofi e të menduarit kishte dominuar sidomos në shek. 19, por në momente të caktuara edhe gjatë shek. 20, atëherë kur kisha, sidomos ajo e proviniencës serbe dhe greke, për interesa të caktuara, bekonte ose mallkonte njerëz. I bekonte ata që marshonin në beteja pushtuese kundër popujve të tjerë dhe i mallkonte ata që bënin përpjekje të arsimoheshin në gjuhën e tyre amtare. Shumë ofenziva të paramilitarëve dhe forcave pushtuese serbe në Kosovë, fillimisht e mernin bekimin e kishës. Prandaj vulën e bashkëfajësisë në shumicën e masakrave ndaj shqiptarëve e mban edhe kisha serbe.

Ndërkaq, mallkimi mbi shkronjat shqipe, bie fjala, ishte kryefjala e liturgjive fetare të priftërnjëve grekë, të cilët e quanin herezi përhapjen e mësimit në gjuhën shqipe nëpër shkollat e Shqipërisë së jugut, në prag të pavarësisë së saj.

Të liruar nga psikoza e ndikimit dhe indoktrinimit fetar, shqiptarët zhvilluan beteja të pastra identitare pa cenuar interesat e popujve të tjerë dhe pa e glorifikuar historinë e tyre nacionale. Kjo ka bërë që shqiptarët të jenë rast unik në botë që, edhe pse me shumicë islame, kanë për hero kombëtar një figurë të identifikuar me Krishtërimin, siç është Gjergj Kastrioti, ose një simbol të humanitetit ndërkombëtare, me përkatësi fetare katolike, siç është Gonxhe Bojaxhiu- Nëna Tereza.

Shqiptarët i bën unik edhe qasja që kanë ndaj atyre që kanë besim tjetër fetar. Janë të shumta rastet kur shqiptarët në Kosovë dhe në Shqipëri ua urojnë festat fetare fqinjëve të tyre, me përkatësi tjetër fetare, dhe madje marrin pjesë edhe në ceremoni të përbashkëta festive. Ky sinkretizim fetar në hapësirsën shqiptare, nuk praktikohet te popoujt tjerë, dhe kjo ka bërë që të ruhet bërthama kombëtare nga tendenca e shkërmoqjes dhe dezintegrimit.

Por a mjafton kjo frymë e harmonisë fetare brendashqiptare?

Kjo pyetje bëhet më kupimplote, sidomos në kohën që po e jetojmë aktualisht, kur harta e konflikteve dhe mosmarrëveshjeve po merr përmasa shqetësuese, kurse roli dhe ndikimi i fesë gjithnjë e më tepër po tregohet si katalizator krizash e keqkuptimesh në mes të popujve e shteteve. Lindja e Mesme, Ukraina, shtetet e ish Bashkimit Sovjetik, dhe pika të tjera neuralgjike , janë vetëm disa nga vatrat e krizës, ku në prapavinë e konflikteve qëndrojnë edhe animozitetet të shtresuara fetare nga e kaluara.

Bashkëjetesa fetare nuk është një përvojë njerëzore që mbetet e ngurtë, e pandryshuar, por përkundrazi, bashkëjetsa fetare duhet të kultivohet në vazhdimësi dhe të ruhet nga ndikimet që prishin harmoninë fetare. Bashkëjetesa fetare duhet të ushehet me frytet më të pastra të mirëkuptimit kombëtar.

Shqiptarët iu takojnë tre besimeve fetare: islame, katolike dhe ortodokse dhe nënvaranteve të ndryshme të këtyre besimeve. Duke qenë të shpërndarë në një hapësirë kaq dispersive fetare, shqiptarët, për dallim nga popujt tjerë, nuk e kultivuan kultin e besimit fetar si një faktor vendimarrës. Përkundrazi, shqiptarët gjatë gjithë rrugëtimit të tyre historik, bashkëudhëtarë më të afërt nuk patën pjesëtarët e të njejtit besim, por bashkëveprimtarët e të njejtit ideal kombëtar. Kjo ndikoi që në etapat e caktuara të zhvillimit të betejave identitatare, te shqiptarët të kultivohet vëllazëria e brendshme mbi baza kombëtare e jo mbi ato fetare.

Një vëllazëri e brendshme kombëtare sot ka nevojë të kalojë nëpër sprova dhe testime të vazhdueshme, në mënyrë që kauzat civilizuese e kombëtare të zhvillohen papengueshëm dhe të pandikuara nga doktrinat e caktuara fetare. Fundja, fenë duhet kuptuar thjeshtë si besim, kurse kombin si gjen, si ADN. Prandaj, sot hasim më dendur ndërrimin e fesë se sa të kombit, sepse besimi është kategori e ndryshueshme, kurse gjeni ose AND-ja – jo.

Duke qenë kështu të definuara çështja e fesë dhe e kombit, shqiptarët duhet të vazhdojnë të bashkëjetojnë në harmoninë e besimeve fetare, si një parakusht për ruajtjen e qenies së tyre kombëtare. Çdo dominim apo mbivendosje e prioriteteve fetare mbi ato kombëtare e rrezikon të ardhmen e shqiptarëve. Arkitektura etnike e kombit shqiptar duhet të ketë si konstruksion pikërisht vertikalen shpirtërore kombëtare, kurse si fasadë mund të përdoren edhe besimet fetare.

Ashtu siç shtetet formohen prej kombeve, edhe kombi formohet prej interesave dhe specifikave të përbashkëta. Shqiptarët si komb u formuan vonë, por te ata ndjenja e përbashkësisë etno-psikologjike datonte shumë më herët, që nga përpjekjet e Gjegj Kastriotit për të formuar shtetin e Arbërit, si derivat i bashkimit të principatave arbërore. Pra, asnjëherë te shqiptarët bashkimi nuk u bë mbi baza fetare, por mbi ato kombëtare dhe kjo ka qenë arsyeja që në organet drejtuese të shtetit, që nga pavarësia e këndej, kanë qenë personalitete me përkatësi të ndryshme fetare që kanë ushtruar funksione të larta zyrtare, duke filluar nga diplomacia, ushtria, e deri te arsimi, ekonomia e bujqësia.

Vazhdimësia iliro-arbërore-shqiptare ka qenë një faktor i rëndësishëm historik që e ka shpëtuar kombin shqiptar nga dezintegrimi dhe asimilimi. Ky shpëtim ka ndodhur edhe në ato momente historike kur shqiptarët me besime të ndryshme fetare arritën të bashkëpunojnë në mes veti për të mbrojtur qenien e tyre kombëtare. Intelektualët shqiptarë që vinin prej besimeve të ndryshme fetare, u bënë ideatorët kryesorë të përhapjes së dritës së diturisë në hapësirat shqiptare.

Në Stamboll, në gjysmën e dytë të shek. 19, ishte një qerthull mjaft aktiv kulturor që tubonte intelektual e ideolog shqiptarë të besimit islam, në krye me vëllezërit Frashëri, të cilët e formuan edhe “Shoqërinë e të shtypurit shkronja shqip”, ose e njohur ndryshe “Shoqëria e Stmabollit”. Ky qerthull kulturor i Stambollit pati bashkëpunim të shkëlqyer me intelektualët e ideologët shqiptarë të besimit katolik e ortodoks, në Korçë, Shkodër, Bukuresht, Sofje, Kalabri, Sicili, Kajro e gjetiu dhe si fryt i këtij bashkëpunimi u organizuan Kongresi i Manastirit, hapja e Shkollës së parë për vasha në Korçë, Kongresi i dytë i Manastirit dhe hapja e Normales së Elbasanit, deri te Kongresi i Drejtshkrimit i vitit 1972.

Moscënueshmëria e harmonisë fetare të shqiptarëve nga ndikimet dhe përçarjet e jashtme, është një prej prioriteteve kryesore të elitave politike, intelektuale e fetare të shqiptarëve. Kjo moscenueshmëri arrihet nëse fuqizohet vëllazëria e brendshme kombëtare, pa i dëmtuar ndjenjat fetare të secilit. Sepse një vëllazëri e brendshme kombëtare ngërthen në vetvete diversitete të shumta krahinore, dialektore, zakonore e fetare. Nëse gjithë këto diversitete trajtohen si pasuri kombëtare dhe nëse uniteti ndërtohet mbi dallime të caktuara, atëherë ardhmrëia është e garantuar, kurse gjeneratat pas nesh do ta kenë më lehtë t’i tejkalojnë sfidat që paraqiten si rrjedhoj e këtyre dallimeve.