Përgatiti Rafael Floqi/

UASHINGTON – Ish-Presidenti Donald Trump po shkon drejt nominimit presidencial republikan për vitin 2024, duke mposhtur rivalen e tij kryesore që ka mbetur, Nikki Haley, në shtetin e parë në shtetin me zgjedhje primare, New Hampshire.

Fitorja e shpejtë e Trump, e cila u thirr në favor të tij vetëm pak minuta pasi u mbyllën qendrat e fundit të votimit në shtet, nënvizon se si ish-presidenti mbetet lideri de fakto i GOP. Triumfi i tij në New Hampshire, ku Haley ishte më e gatshme për të rrëzuar ish-presidentin, do të nxisë republikanët të konsolidojnë mbështetjen e tyre pas tij përpara një ndeshjeje kokë më kokë me Presidentin Joe Biden. Pavarësisht, se ish-guvernatorja e Karolinës së Jugut premtoi të qëndrojë në garë, duke vënë në dukje se New Hampshire mund të jetë shteti i parë në vend, por jo “i fundit në komb”.

Trump po lundron drejt nominimit të GOP për vitin 2024

Fitorja e Trump siguron nominimin për ish-presidentin, i cili ka qenë prej kohësh kryesuesi dominues në garë. Në ditët përpara në New Hampshire, Trump kishte atë që dukej të ishte një rrugë e sigurt drejt nominimit si rivalë të tij në këtë fushë, si guvernatori i Floridës Ron DeSantis, senatori Tim Scott, R-S.C. dhe sipërmarrësi Vivek Ramaswamy, u larguan nga gara dhe e mbështetën atë.

Shteti i Granitit u konsiderua gjerësisht nga Haley si parësor për goditjen më të mirë për të arritur një fitore të lodhur kundër ish-presidentit; Demografia e saj e votuesve anon drejt qendrës politike në krahasim me shtetet e tjera të votimit të hershëm, si Iowa dhe Karolina e Jugut, që së bashku me zgjedhjet paraprake që janë të hapura për votuesit e padeklaruar.

Pavarësisht premtimit të Haley për të qëndruar në garë, fitorja e ish-presidentit do t’i nxisë aleatët e tij që të bëjnë thirrje që GOP të konsolidojë mbështetjen e tyre pas tij si kandidat, një e ardhme që ata kanë argumentuar se është e pashmangshme.

“Për hir të Republikës, ka kaluar koha që ajo të pezullojë fushatën e saj të dështuar dhe të bashkohet pas Presidentit Trump,” tha në një deklaratë të martën në mbrëmje Përf. Elise Stefanik, R-N.Y., një nga mbështetëset më të vendosura të Trumpit në Kongres dhe anëtare e Dhomës GOP.. “Çdo përpjekje për të përçarë në mënyrë të dëshpëruar republikanët në vazhdim do të mbahet mend dhe do të shihet si një ndihmë e drejtpërdrejtë për fushatën e dështuar të Joe Biden. Kjo duhet të marrë fund tani.”

Dhe pavarësisht se sa afër distancës goditëse erdhi Haley afër Trump, rezultatet e New Hampshire pothuajse me siguri do të zhgënjejnë krahun anti-Trump të GOP, të cilët kanë dëshiruar një alternativë ndaj ish-presidentit që po shkon në zgjedhjet e përgjithshme të 2024-ës.

Ndërkohë, fushata e rizgjedhjes së Biden-it tha se priste një rimeç të Trump në një deklaratë të lëshuar pas fitores së Trump në New Hampshire.

“Rezultatet e sonte konfirmojnë se Donald Trump ka mbyllur vetëm nominimin e GOP dhe lëvizja kundër lirisë MAGA, mohuese e zgjedhjeve, ka marrë kontrollin e Partisë Republikane”, tha menaxherja e fushatës së Biden, Julie Chavez Rodriguez.

Haley zotohet të qëndrojë në garë : “Kjo garë është larg përfundimit”

Haley e bëri të qartë se nuk ka plane të largohet nga gara, por rruga e saj drejt nominimit republikan po zbehet me rritjen e vrullit të Trump.

“Tani ju të gjithë i keni dëgjuar muhabetet mes klasës politike. Ata po bien mbi vete, duke thënë se kjo garë ka mbaruar, “tha Haley në fjalimin e saj koncesionar. “Kam lajme për të gjithë ata. New Hampshire është i pari në vend. Por nuk është i fundit.”

Ajo shtoi: “Kjo garë është larg përfundimit. Kanë mbetur dhjetëra shtete për të shkuar.”

Trump, në komentet pas fitores së tij, dukej i zemëruar që Haley nuk u largua, duke e akuzuar atë për një “xhiro fitoreje” kur ajo në fakt kishte “një natë shumë të keqe”.

Trump tha se Haley përfitoi nga demokratët e New Hampshire, të cilët votuan në zgjedhjet paraprake republikane dhe e tallën atë për vendin e tretë në grupin e javës së kaluar në Iowa. “Roni doli i dyti dhe u largua”, tha Trump, duke iu referuar DeSantis. “Ajo doli në vendin e tretë dhe ajo është ende aty”.

Duke ecur përpara, harta kryesore nuk bëhet më e lehtë për Haley. Gara zhvendoset në Nevada dhe Ishujt e Virgjër, të cilët votojnë më 8 shkurt, dhe shteti i Haley-t në Karolinën e Jugut, i cili voton më 24 shkurt.

“Shteti im i ëmbël i Karolinës së Jugut,” tha Haley. “Sa herë që kam kandiduar për postin në Karolinën e Jugut, kam mposhtur establishmentin politik. Ata janë rreshtuar sërish kundër meje”.

Por Karolina e Jugut mund të jetë një rrugëdalje për Haley, pavarësisht historisë së saj si guvernatore e shtetit. Sipas sondazheve të fundit, Haley pason dukshëm Trumpin në Karolinën e Jugut, dhe dy republikanët kryesorë të Karolinës së Jugut, Tim Scott dhe guvernatori Henry McMaster, të dy e kanë mbështetur Trumpin.

Në një memo të fushatës të lëshuar të martën, menaxherja e fushatës së Haley, Betsy Ankney, tha: “Ne nuk do të shkojmë askund”, duke argumentuar se “afërsisht gjysma e votuesve republikanë duan një alternativë ndaj Donald Trump”.

Duke përshkruar rrugën përpara, Ankey vuri në dukje shtetet e ardhshme me zgjedhje të hapura paraprake që lejojnë të pavarurit dhe demokratët të votojnë në zgjedhjet paraprake republikane dhe mund ta favorizojnë Haley. Kjo përfshin 11 nga 16 shtetet që votojnë “Super të Martën” më 5 Mars.

“Pas Super të Martës, do të kemi një pamje shumë të mirë se ku qëndron kjo garë”, shkroi Ankey. “Deri atëherë, të gjithë duhet të marrin frymë thellë.”

Haley shkon në ofensivë kundër Trump

Në atë që ishte larg nga një fjalim koncesioni, Haley, duke u zotuar të qëndronte në garë, shkoi në një ofensivë të plotë kundër Trump, duke argumentuar se ish-presidenti përjetëson “kaosin”. Ish-guvernatorja e Karolinës së Jugut përsëriti gjithashtu zgjidhshmërinë e Trump në krye të biletës dhe se udhëheqja e tij i ka kushtuar GOP-së “çdo zgjedhje konkurruese”, duke treguar për performancën e dobët të partisë në zgjedhjet e fundit.

“Sekreti më i keq i mbajtur në politikë është se sa keq duan demokratët të kandidojnë kundër Donald Trump,” tha Haley. “Një emërim i Trump është një fitore e Bidenit dhe një presidencë e Kamala Harris.”

Haley gjithashtu sulmoi moshën e Trump, duke vënë në dukje përzierjen e fundit të Trump, ku ai vazhdimisht e ngatërroi atë me ish-kryetaren e Dhomës së Përfaqësuesve, Nancy Pelosi, D-Kalifornisë, në një fjalim në një tubim.

“Partia e parë që do të tërhiqet nga kandidati i saj 80-vjeçar është partia e parë që do të fitojë këto zgjedhje”, tha Haley, duke marrë një tjetër sulm edhe ndaj Biden.

Oh, dhe Joe Biden fitoi gjithashtu

Presidenti Joe Biden nuk ishte në fletën e votimit në New Hampshire, por ai fitoi gjithsesi.

Dhe rezultati nuk ishte i afërt. Kandidatura me shkrim e Biden-it në zgjedhjet paraprake demokratike në New Hampshire fitoi me shumicë dërrmuese – duke marrë rreth 70% të votave – duke kaluar lehtësisht dy sfiduesit e tij, Rep. Dean Phillips, D-Minn., dhe autoren Marianne Williamson. Phillips përfundoi me rreth 20% të votave dhe Williamson rreth 4%. Për Biden-in, nuk ka asnjë avantazh të vërtetë nga fitorja. Por ai shmangu atë që do të kishte qenë një humbje e turpshme.

Demokratët e New Hampshire nuk ishin të kënaqur me Bidenin kur ai mbështeti një kalendar parësor – të miratuar më vonë nga Komiteti Kombëtar Demokrat – për të njohur Karolinën e Jugut si shtetin e parë primar, duke zëvendësuar New Hampshire. Biden e kaloi fushatën në New Hampshire mbi vendimin e tij për të injoruar DNC-në.

Megjithë zhurmën, demokratët e New Hampshire dolën në favor të Biden. Rezultati vendimtar e la Phillips, një kongresmen nga Minesota, një nga humbësit më të mëdhenj të natës. Phillips, i cili u përpoq të fitonte në New Hampshire me Biden jashtë votimit, mërziti shumë veta në parti kur ai nisi një sfidë të vonë paraprake në tetor.

Kathy Sullivan, ish-kryetarja e Partisë Demokratike të New Hampshire, i tha CNN të martën se mbështetja e saj për Biden ishte “e palëkundur”. Sa i përket Phillps-it, Sullivan tha: “Në fakt e pashë atë të si të bezdisshëm”.

Pavarësisht përfundimit të dobët, Phillips tha se fushata e tij do të vazhdojë.

“Ne do të shkojmë në Karolinën e Jugut, më pas do të shkojmë në Michigan dhe më pas do të shkojmë në 47 shtete të tjera,” tha Phillips.

Dr. Bledar Kurti/

“Në fillim ne u japim formë ndërtesave tona; por më pas janë ato që na japin formë neve.”  – Winston Churchill

Arkitektura flet me një gjuhë tejet të veçantë e specifike. Ndryshe nga gjuha e letërsisë, muzikës, skulpturës dhe pikturës, e cila kërkon përfshirje të vetëdijshme individuale, që do të thotë: njeriu përkushtohet vullnetarisht për të lexuar një libër apo të shkelë brenda një galerie arti, arkitektura përfshin aspektin konjitiv të pavetëdijshëm individual e kolektiv, dhe është një sistem i organizimit funksional të hapësirës, shpalosjes artistike të formës, simbolizmit dhe imazhit me një ndikim jashtëzakonisht të fuqishëm ndër-breznor. Arkitektura formëson ndërgjegjen e një shoqërie si edhe modelon standardin e së bukurës. Gjithashtu, ajo përcakton rendin shoqëror pasi, siç është tashmë e provuar nga një mori hulumtimesh, ndikon në respektimin apo mos-respektimin e ligjit nga qytetarët, nxit apo privon imagjinatën krijuese, stimulon apo dëmton fertilitetin, stabilizon apo trazon gjendjen mendore dhe ndjesitë emocionale, e madje, përmes fuqisë së simbolizmit dhe formave gjeometrike, shpalos gjininë, përkatësinë, botëkuptimin dhe ideologjinë e një qendre urbane apo edhe sentimentin e një kombi të tërë, për shembull: përmes formave falike dhe kontureve vertikale qiellore qytetet e shtetet transmetojnë mesazhin mashkullor të forcës dhe pushtetit, ndërsa përmes gjeometrisë rrethore e harkore, e linjave horizontale, atë të feminitetit, elegancës, traditës dhe hijeshisë.

Arkitektura është i vetmi medium që formohet prej nesh e më pas formaton tërësisht mënyrën tonë të jetesës. Ajo na formëson vetë ne. Kësisoj, kjo e vërtetë na nxit të mendojmë se çfarë po ndodh me rendin e sotëm arkitekturor në vendin tonë, i cili prej tre dekadash ka mbijetuar pa një rend të mirëfilltë urbanistik e pa një logjikë të shëndoshë konceptuale si promotore e së bukurës dhe artit të kulluar.   

Çdo qytet ka atlasin e vet mendor për banorët dhe vizitorët. Ashtu si atlasi yjor ndihmon për t’u orientuar me qiellin, qendrat urbane kanë objekte ikonike që shërbejnë për harmonizimin e jetës qytetare dhe koordinimin e komunitetit.   Vitet e fundit është vënë re një shtim i godinave impresionuese në qytetet apo rrethinat e tyre në mbarë vendin dhe arkitektë shqiptarë po flasin me një gjuhë të re e moderne, me projekte e koncepte arkitekturore novative, si brenda ashtu edhe jashtë vendit. Dhe për këtë progres në fushën e arkitekturës duhen duartrokitur një mori profesionistësh, të cilët me krijimet e tyre e kanë përmirësuar sentimentin e hapësirave publike duke injektuar art në perceptimin e përbashkët shoqëror. 

Në fillim të vitit 2023 u njoftua në media se “Presidenti më i ri i Forumit të Arkitektëve të Ballkanit është një shqiptar dhe ai quhet Indrit Hamiti,” i cili disa muaj përpara kishte përfaqësuar vendin tonë në Bienalen Ballkanike të Arkitekturës, e mbajtur në Beograd, si edhe me studion e tij “Inceptio shpk” u shpall fitues i konkursit ndërkombëtar “Art në Hapësira Publike” për vitin 2022 së bashku me artistin e njohur kinez Liu Ruowang me projektin “Wolves Coming” tashmë të vendosur në hyrje të Koplikut. “Art në Hapësira Publike” përfshin skuadra artistësh dhe arkitektësh vendas e të huaj për të realizuar vepra arti që do të përmirësojnë imazhin e hapësirave publike të shtrira nga veriu e deri në jug të vendit.

Vendlindja e këtij arkitekti është Durrësi, qyteti ndaj të cilit tre dekadat e fundit kanë qenë më të pamëshirshmet urbanistikisht se sa qytetet e tjera të vendit. Ndërtimet e shumta, qoftë ato rezidenciale ashtu edhe ato publike, u bazuan mbi shfrytëzimin në kosto dhe përfitime, pothuajse pa asnjë gjurmë bukurie apo ngjyrimi artistik. Kësisoj Durrësi u shndërrua në një zhurmë urbanistike e rëndë dhe e padëshifrueshme për banorët dhe vizitorët. Plot arna tullash e betoni mbi një rrobë fisnike të bukur të trashëguar nga të parët tanë dhe nga vetë historia. 

Përveçse ka krijuar projekte të rëndësishme në mbarë vendin e më gjerë, deri në Francë, për shembull me objektin Notre Damme de Niege në komunën Aix-lens-Bains, ai njihet edhe si autori i objekteve ikonike të Durrësit të sotëm, duke e rikthyer bukurinë arkitekturore përmes disa godinave që njihen e konsiderohen si pika referimi për banorët dhe janë tejet tërheqëse për vizitorët e huaj, duke përmbushur atë që arkitekti i njohur Frank Lloyd Wright e përshkruan si “Një ndërtesë nuk është thjesht një vend për të jetuar, por një mënyrë për të jetuar.” 

Projektet arkitekturore bazohen gjithnjë mbi disa parime të panegociueshme, sado imagjinative të jenë ato, si: kontrasti, lëvizja, proporcioni, ritmi, hierarkia, motifi, simetria, boshti, hapësira, theksimi, qendrueshmëria, përsëritja, bashkimi, bardhësia, radhitja, lidhja, varieteti, harmonia, simbolizmi, efekti urban e shoqëror dhe ndikimi konjitiv mbi individin. Por si në çdo art, dhe arkitektura, përveçse është shkencë e aplikuar është edhe art, e duhet t’i përgjigjet thirrjes epokale të trashëgimisë artistiko-historike dhe të rindezë ndjesitë kombëtare apo lokale të harruara, të pluhurosura, apo edhe ekzistuese e të dukshme. 

Thënë thjeshtë: arkitekti ka përgjegjësinë e pasimit të stafetës së dijes së marrë si trashëgimi nga e kaluara, por edhe duhet të nderojë gjënë më të vyer mbi të cilën ai ndërton projektin e tij, që është toka. Çdo pëllëmbë tokë ka një histori për të treguar. Kësisoj, narrativa qytetare e kombëtare që bart ajo tokë, çmimi i gjakut, i sakrificave dhe i përpjekjeve të mundishme të figurave e mendjeve të lavdishme që paguan për lirinë e atij dheu, që edhe pse në shumë raste mund të jenë pronë private, ajo gjithësesi jeton me ajrin e komunitetit dhe me frymën e identitetit historik.

Shembulli më i mirë i kësaj sinestezie, është Vila VIII, një prej godinave të projektuar nga ky arkitekt. Me një fasadë të bardhë e të stilit neogotik Vila VIII është dritë në një rrugicë pa diell. 

• Vila VIII

Me vendodhje në rrugën “Dom Nikoll Kaçorri” një figurë e shquar e Rilindjes Kombëtare të Shqipërisë, firmëtar i Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë, klerik dhe zëvendëskryeministër i Qeverisë së Përkohshme të Shqipërisë, pas pavarësisë, objekti shërben si një urë lidhëse midis bulevardit kryesor të qytetit “Rruga Epidamn” dhe zonës së vjetër e patriotike, pas bashkisë, ku kanë qëndruar figura të shquara të historisë së vendit tonë si Ismail Qemali, Fan Noli, etj. E kjo lidhje është arritur mrekullisht nga referimi që autori i projektit i ka bërë stilit të Andrea Aleksit (1425-1505) arkitektit durrsak i cili la gjurmë të rëndësishme në periudhën e rilindjes evropiane, me vepra që gjenden kryesisht në Itali dhe Dalmaci, por i harruar nga historia dhe kritika shqiptare. Ky homazh ndaj Andrea Aleksit e ka rikthyer në vendlindje arkitektin dhe artistin e madh të rilindjes evropiane të shekullit të 15-të.

Te Vila VIII dallohet fryma arkitekturore e Loggia dei Mercanti ad Ancona të Aleksit, dhe qysh në ballinë vërehen motifet e Katedrales së Shën Lorencit në Trogir, Kroacia e sotme. E gjithë struktura është e stilit dalmato-venecian, me elementë të dukshëm te motifet e përsëritura me elegancë. Edhe interiori i vilës është tejet impresionues përmes ornamenteve, formave dhe ngjyrës së drunjtë, me atmosferë të thellë ndër-shekullore. Një sy i stërvitur kupton që korniza e portës përmban elementë bizantin të Kapelës së Shën Dhimitrit në Patriarkanën e Pejës ndërsa tavanet janë të stilit venecian. Gurët i përkasin zonës së Krujës dhe mjeshtrit gurëvënës janë lokalë. Ka ripërdorim të gurëve të vjetër si edhe risjellje motifi të pllakave ekzistuese të godisë së vjetër. I gjithë projekti shpaloset rrjedhshëm në formë duke përçuar bukuri, por edhe duke respektuar parimin arkitekturor të formës në shërbim të funksionit, pasi Vila VIII është ndër godinat më të frekuentuara dhe tërheqëse në qytetin e Durrësit. 

Ekziston një parim themeltar në artin pamor, një provë e krijuesve por edhe e kritikëve, sipas së cilës, mjafton të formosh një rreth me gishtin e madh dhe atë tregues e më pas shiko në çdo vend të pikturës apo skulpturës, qoftë në qendër apo edhe në cepat fundore të telajos apo te elementët më periferik të statujës, dhe nëse ajo pjesë nuk është art në vetvete atëherë artisti nuk e ka arritur qëllimin e vet. Te Vila VIII, çdo fragment, i matur edhe me centimetra, është art dhe plot detaje të cilat flasin vetë më shumë se një mijë fjalë, duke e bërë të gjithë godinën të jetë një plotësi mesazhesh të harmonizuara që bashkohen në një narrativë kuptimplote. Një narrativë sharmante dhe e mrekullueshme që komunikon drejtëpërdrejtë me shikuesin dhe vizitorin.

• Kisha Katolike e Shën Luçisë

Pak hapa larg Vila VIII ndodhet Kisha Katolike e Shën Luçisë me kambanore, e vitit 1909, e tjetërsuar në teatër kukullash gjatë regjimit komunist, e restauruar gjatë viteve të fundit nga Hamiti. Përveç rëndësisë fetare që ka kjo kishë, si edhe asaj patriotike, pasi në qelën e saj mblidheshin patriotët durrsakë për të marrë vendime të rëndësishme që çuan në ngritjen e flamurit më 26 nëntor 1912, elementët arkitekturor janë me vlerë e rëndësi të veçantë, kësisoj ruajta e orgjinalitetit dhe e identitetit si një kompleks ipeshkvik, prezervimi i pjesëve të dëmtuara tërësisht, si për shembull, këmbanorja kërkonte një punë kërkimore shteruese, si edhe gërmime për të nxjerrë në dukje strukturat e nëndheshme. Sot, pas restaurimit të Hamitit, kjo kishë konsiderohet si një prej objekteve më ftuese të qytetit, pasi çdo kalimtar spontan ajo e kthen në vizitor dhe cilindo vizitor e kthen në admirues të kapelës, kolonave e afreskeve, nefeve, tavanit dekorativ, dyshemesë me mozaik, rrëfenjtores, si edhe të tre varreve që gjenden në sakristinë. Sot në këtë kishë dëgjohen lutjet dhe këngët ndaj Hyjit, por edhe muzika klasike apo fjalët poetike e letrare të recituara nga shkrimtarë të ndryshëm pasi ajo është zgjeruar në funksion edhe në një hapësirë komunitare e artistike. 

Së fundmi, kësaj kishe i është shtuar edhe një relief i bazuar mbi një skenat e poliptikut të titulluar Santa Lucia e storie della sua vita, nga Quirizio da Murano, piktor venedikas i shekullit të 15-të, realizuar nga skulptori durrsak Qazim Kërtusha e cila i është dhuruar kishës nga vetë arkitekti Hamiti.

Ky arkitekt i ka kushtuar shumë vëmendje e punë vlerave historike e arkitekturore të Durrësit. Në vitin 2014 ai realizoi një video rikonstruksion virtual të qytetit të fillim shekullit të 20-të, punuar mbi harta dhe fotografi të vjetra. Për herë të parë, objekte si Kisha e Shën Spiridhonit, Xhamia e Bardhë ose Kai Hanm, Konaku, Porta e Jallisë, Fari, etj, u shfaqën në vendndodhjen e tyre origjinale. Ky video rikonstruksion do mbetet një burim themeltar për hulumtuesit dhe për referencat e historisë së qytetit.

Për Durrësin ka një rëndësi të pandashme edhe shtrirja gjeografike me plazhin e madh ku një seri objektesh, kryesisht hotele e vila, kanë autorësinë e Hamitit. Hoteli Bleart, i projektuar me dritare në Alfabetin Mors që transmetojnë mesazhin “Teza, Sinteza, Antiteza,” është shembull i një qasje të re arkitekturore. Po ashtu janë edhe projektet e tjera të frymës rrethinore e ambientale si Kodra e Kuajve te Shkëmbi i Kavajës apo Blerina Farm në dalje të Tiranës, një projekt i prezantuar në Bienalen e Shkupit dhe të Beogradit. 

• Vila Trinity

Vila Trinity është intriguese qysh në emërtim. Trinity, trinia, koncepti i tre-në-një, plotësi përmes treshit, etj, është një koncept që daton sa vetë njeriu. Trinia njihet gjerësisht si referencë hyjnore, si numër i plotësisë dhe i shenjtërisë pasi I referohet Atit, Birit dhe Frymës së Shenjtë, përmendet 467 herë në Bibël, respektohej në kulturën babilonase si qarku i përmbushur i treshes lindje, jetë dhe vdekje, në Egjiptin e lashtë dhe kulturat e lindjes i referohen si syri i tretë, pra perceptimi, në qytetërimet e hershme evropiane konsiderohej si numri i përsosur i harmonisë, mençurisë dhe mirëkuptimit, ndërsa në mesjetë nisi të shpalosej edhe në formën e stilizuar si “Giglio Fiorentino” zambaku i Firences apo “Fleur-de-lis” si emblema e Francës, e madje edhe në tablotë e pikturave triptike, kryesisht në vendet flamande, më e njohura prej të cilave është Kopshti i Kënaqësive Tokësore e Hieronymus Bosch. Studime psiko-linguistike kanë zbuluar se mendja e njeriut kupton e memorizon më mirë nëse dëgjon fjalë që përsëriten tre herë, ndërsa studimet neuro-konjitive kanë arritur në përfundimin se mendja e njeriut i perception më mirë objektet në treshe.

Vila Trinity e projektuar nga ky arkitekt, duket si një ilustrim i prekshëm futurist i këtij koncepti tejet të lashtë. Objekti ndodhet në Tiranë dhe është i konceptuar si një triptik me tre volume të lidhura me një cilinder qendror transparent. Ashtu si ndërtesat gotike të kishave mesjetare projektoheshin për t’u parë nga lart, nga ku dukej forma e kryqit, nga optika qiellore Vila Trinity duket si një lule ornamentale e përsorur tri-petalëshe me rrethin që shërben si karpelë e pikë gravitacionale. Cilindri është edhe një atrium për shpërndarjen e lëvizjes në vertikalitet dhe horizontalitet dhe njëkohësisht shërben si kolonë drite, që e përçon atë deri në katin e nëndheshëm me anë të një dyshemeje transparente. 

Në pjesën e sipërme të atriumit është vendosur në një kat të ndërmjetëm një kapsulë me funksion studioje e cila shërben edhe si belvedere në analogji me kullën, si element i rëndësishëm i ndërtesave në zonën e Mesdheut e më gjerë. 

Planet e pjerrëta trekëndore të godinës shpalosin lojëra volumore si nga përbrenda ashtu edhe nga jashtë. Kjo strukturë arkitekturore është një kombinim i formave vëllimore dhe hapësinore, me një ndërveprim artistik. Simbolet grafike të saj – si rrethi, trekëndëshi, katrori, drejtkëndëshi, etj – kanë simbolikë të lashtë. Karakteristikat figurative të këtyre formave të thjeshta “të përjetshme” gjenden në të gjitha gjurmët e hapat e historisë njerëzore ndaj te vëllimet anësore të Vila Trinity dallohen lehtësisht piramidat, dhe te cilindri kuptohet pasqyrimi i tempujve të diellit, hënës, perëndeshës së tokës Vesta, me format e tyre të rrumbullakëta, por objekti i krijuar nga Hamiti shpaloset me një frymë të re arkitekturore, me një pozicionim sfidues ndaj busullës, e flet një gjuhë ikonike përtej kohës. Ajo integrohet butësisht me panoramën e gjerë, me siluetën pemore dhe me vargmalet e Dajtit, e megjithatë lëshon një britmë therëse ekzistenciale që tërheq vëmendjen e çdo kalimtari e vizitori, e mbetet në kujtesë në mënyrë të pashlyeshme, pasi me tre helikat prej guri të lidhura nga cilindri qendror transparent duket sikur e bëjnë godinën të pluskojë në natyrë e në ajër, e të pëshkrojë çdo dimension gjeografik dhe kohor. 

• Blerina Farm

Me vendndodhje në fshatin Laknas, në dalje të Tiranës, ky plan kompleks arkitekturor është një dirigjurë e kulluar në harmonizinin e elementëve tradicional, hapësinor dhe konceptual të lidhura thellësisht me mjedisin. Në zemër të kompleksit ndodhet godina qendrore e cila përmban elementë ndërtimi si gurë dhe lëndë druri të zonës lokale. Kjo përzgjedhje materialesh krijon një atmosferë unike që bashkon sharmin e fshatit me ndjesinë e elegancës. Çdo njësi brenda kompleksit shërben si një homazh ndaj trashëgimisë arkitekturore tradicionale vendase dhe ballkanike. 

Ngjyrat e fasadave janë tejet piktoreske. Niveli rrafshor ka ngjyrë të drunjtë dhe okër, pra koloriti bazë i tokës, ndërsa niveli i sipërm ka ngjyrë të kaltërt, duke krijuar një lidhje me qiellin e me efektin e iluzionit optik të përbashkimit organik peizazhor. Çatia mbi ballinën e kaltërt nuk ka kënde apo linja të drejta por është ornamentale, duke krijuar iluzionin e siluetës së peizazhit sipas imagjinatës së vizitorit, e duke e përforcuar kështu lidhjen e objektit me fantazinë dhe natyrën. Tre dritaret shenjojnë simbolizmin mesjetar evropian dhe simbolizmin e altarit dhe shërbejnë si pika qendrore e të gjithë projektit.

Një element i rrallëgjendur në planet e sotme arkitekturore është struktura e lartë prej druri, e referuar si kulla e erëzave, një tipar i mrekullueshëm e lozonjar për syrin, që përmbush një rol të dyfishtë, duke shërbyer si një mjet për tharjen e barishteve e erëzave por edhe duke siguruar një belvedere magjepsëse. Oborri qendror është një hapësirë pulsuese, i projektuar për të shërbyer si zona e komandës perceptuese të vizitorit, duke kujtuar e ndjellë ndjesinë e bujtinës e hanit, dhe qetësinë shpenguese të manastireve. 

Një veçanti tjetër e kompleksit është inkorporimi i elementeve dekorative origjinale prej druri që zbukurojnë çatitë, frymëzuar nga konturet e gjetheve të rukolës. Këto zbukurime përçojnë një elegancë organike në përbërjen arkitekturore. Për më tepër, fasada jugore, e cilësuar si “fasada e shtëpisë së shpendëve”, qëndron si një mishërim i mrekullueshëm i konceptit të harmonizimit të natyrës me arkitekturën. Frymëzuar nga fasadat e njohura të shtëpive të shpendëve, prezantohet një element dinamik në pjesën e jashtme të ndërtesës.

Në thelb, Blerina Farm shërben si një testament i qëndrueshëm i mjeshtërisë arkitekturore, një manifestim i homazhit kulturor dhe një shkrirje fluide e traditës dhe inovacionit, duke ofruar një udhëtim transcendent në kohë, hapësirë dhe kulturë.

• Arkitektura e Hamitit si art, utopi, empati, moral dhe nevojë sociale

Marrdhënia e individit me qytetin apo shtetin e tij apo të saj është një marrëdhënie dashurore. Pikat e lidhjes janë kujtimet, historia, tradita, atmosfera, dhe pasioni i brendshëm i përkatësisë. Qyteti apo vendbanimi është një utopi racionale dhe një univers moral. Këto tipare janë edhe më të rëndësishme te shqiptarët pasi jemi një popull që lëngojmë dëshpërimisht në kërkim të bukurisë dhe harmonisë, si brenda vetes, si me njëri-tjetrin, ashtu edhe me identitetin tonë kombëtar dhe me mjedisin e përditshëm urban përreth nesh. Urbanisti i njohur Kevin Lynch, ishte pioner i koncepteve të imazherisë dhe lexuesshmërisë urbane, referuar deshifrimit të peizazhit urban në nivelin individual. Sipas tij, çdo qytet ka një imazh urban që duhet të jetë i lexueshëm e i deshifrueshëm. Kjo siguron kuptim, empati, moral dhe nevojë sociale. E njëjta gjë vlen edhe për objektet arkitekturore. Ato jo vetëm japin mesazhin e shpalosin shpirtin, imagjinatën dhe vizionin e arkitektit por edhe lexohen e deshifrohen në mënyrë individuale. Objektet e arkitektit Indrit Hamiti janë tejet komplekse në projektim, pasi lidhin vertikalisht dhe horizontalisht të gjitha elementet stilistike, historike, artistike, hapësirore e imagjinative, e megjithatë janë qartësisht të zëshme te individi e shërbejnë si pika fokale në urbanistikën e qytetit apo të rrethinave. 

Edhe një sy i pastërvitur e dallon motifin e shtëpive beratase apo gjirokastrite te Blerina Farm, të ndërthurur me stilin e sarajeve tradicionale shqiptare e të ngjyrosura me konceptin e oborreve mesdhetare që ndërthurin funksionalitetin dhe vlerësimin gjeometriko-hapësinor. Te Marinaj Hotel në Tiranë, ky arkitekt ka ndërthurur monumentalen me magjepsjen dhe artin si tipare që i shërbejnë rëndësisë së hapësirës urbane. Kjo godinë duket qartazi si e dalë nga tabloja “La Musicienne,” e Georges Braque ose shumë vepra kubiste të Pablo Picasso. Të gjitha projektet e tij kanë zë unik artistik por mbi të gjitha përçojnë ndjenjën e empatisë kolektive dhe nevojës së bashkimit dhe zhvillimit shoqëror, kaq shumë të domosdoshme në kulturën e sotme.    

Ekzistojnë tre lloje njerëzish në këtë botë: ata që i bëjnë gjërat të ndodhin, ata që i shikojnë gjërat teksa ndodhin, dhe ata që pyesin veten se çfarë ndodhi. Duke parë projektimet dinamike e avant-garde të arkitetit Indrit Hamiti, ambientet ku do donte të banonte e t’i vizitonte çdo njeri, mund të thuhet me siguri se ai hyn te njerëzit që i bën gjërat të ndodhin me efekt të jashtëzakonshëm në shoqëri, duke frymëzuar brezat e rinj të arkitektëve, duke nxitur dëshirën e përbashkët për të bukurën e duke transformuar jetën urbane. 

Njerëzit i injorojnë godinat që injorojnë njerëzit, ndaj godinat ikonike të këtij arkitekti novativ, të ndërtuara anëembanë Shqipërisë janë të mbushura plot me frymë njerëzore pasi janë projektuar si mesazh, qëllim, e dashuri për njerëzit. Dhe ky ka qenë, është e do të mbetet, qëllimi i artit të vërtetë.    

Gjeneral ® Piro AHMETAJ/

Me kapacitetin e ekspertit për Sigurinë Kombëtare, Rajonin dhe NATO-n, e kam ndjekur me përgjegjësi të shtuar, dalldisjen e radhës së Presidentit Vuçiç, mbi modernizimin e ushtrisë Serbisë si kërcënim: “ndaj sovranitetit të Kosovës të vendosur pas fitores së fuqisë ushtarake të Aleancës Euroatlantike, Rezolutës 1244 së OKB-së dhe Marrëveshjes së Kumanovës (6/1999)”! 

Në vijim po paraqes një përmbledhje mbi burimin e riciklimit të frymës konfliktuale si dhe rekomandime strategjike për paqen dhe ardhmërinë Euroatlantike të Serbisë, Kosovës dhe 4 vendet e ballkanit perëndimor (RSh, MZ, MV, B-H): 

Së pari, ndoshta edhe nën peshën e presionit të Berlinit, etj: “për të hetuar mashtrimin masiv të zgjedhjeve të 17 Dhjetorit 2023”, në 11 Janar 2024, presidenti  Vuçiç , doli në një konferencë shtypi të jashtëzakonshme, ku shprehu  “revoltën zyrtare dhe zhgënjimin e madh” ndaj njoftimit  të ambasadorit amerikan Christopher Hill se: “DASH ka miratuar kërkesën për t’i shitur Kosovës raketa anti-tanke Javelin”.  

Duke u shkumosur përsëriti refrenin se: “kjo është në kundërshtim flagrant me Rezolutën 1244”; me tone sfiduese shtoi se: “Ne do të pajisemi më së miri dhe më fuqishëm…, prandaj do t’i shtojmë që këtë vit buxhetit të mbrojtjes edhe 740 milionë euro për blerjen e armatime moderne”. Thënë këtë ai vetëpranoi se “nuk jemi më të fortë si Amerika, Anglia, Gjermania, Turqia, por me blerjen e këtyre armatimeve, do mund t’i tregojmë botës se kjo në mënyrë brutale shkel normat juridike ndërkombëtare”  !?

Thënë sa me sipër e këshilloj z.Vućić tëvetëpërmbahet, të mos bëjë as viktimën dhe as trimin. Kjo pasi, pikësëpari raketat Javelin nuk janë armë sulmuese por VETËM për të mbrojtur tërësinë teritoriale të Republikës së Kosovë nga çdo armik potencial, që sigurisht dhe pa asnjë mëdyshje, mbetet vetëm Serbia.  

Së dyti, përpiqem ta mirëkuptoj z. Vuçiç nga se i vjen zhgënjimi dhe revolta shtesë. Prandaj në vend t’i përgjigjem në kapacitetin e Gjeneralit* Shqiptar, që gjithsesi nuk mund të jetë i paanshëm, po j’u referohem burimeve zyrtare dhe ekspertëve me zë në Washington DC:

Me 11 janar Departamenti Amerikan i Shtetit konfirmoi për Radion Evropa e Lirë se: “DASh ka vendosur të miratojë shitjen e 246 raketave Javelin FGM-148F me vlerë prej 75 milionë dollarësh për Forcat e Sigurisë së Kosovës”.  Më tej DASh shtoi, se kjo shitje, mbështet në: “politikën e jashtme dhe objektivat e sigurisë kombëtare të SHBA-së duke përmirësuar aftësitë mbrojtëse të Kosovës si dhe ndërveprueshmërinë me NATO-n, pa ndryshuar balancat ushtarake në rajon”!

Ndërsa Eksperti i mirënjohur, ish-këshilltari i Senatorit John McCain, Admiral ® Mark Montgomery, aktualisht drejtor i Fondacionit për Mbrojtjen e Demokracive në Washington, përcakton se: “Sistemi ‘Javelin’ është një armë fantastike mbrojtjeje për të frenuar një sulm të mundshëm me automjete të blinduara ndaj Kosovës”. 

Pra e thënë me qartësi gjeopolitike dhe vizion strategjik nga Washingtoni, raketat Javelin nuk janë për të sulmuar Serbinë, por vetëm për të ushtruar të drejtën sovrane të mbrojtjes së tërësisë teritoriale të Republikës së Kosovës.

Së treti, konsideruar sa më sipër, dëshiroj t’i adresohem Beogradit, me 6 mesazhe në formatin e këshillave strategjike: 

1. Ti harrojë kërcënimet për rikthimin me lavdi në vendin e krimeve kundër njerëzimit (Kosovës para 1999), si dhe riciklimin e luftës së përgjakshme edhe mbas humbjes turpëruese (para 25 vitesh), duke kërcënuar ushtarakisht tërësinë teritoriale të Kosovës, e cila prej (06/1999) mbetet nën përgjësinë e KFOR-it/NATO-s.
2. Edhe nga pikpamja e kapaciteteve ushtarake (edhe pse çdo nga 6 vitet e fundit Serbia shpenzon rreth një Miliard €, pa përfshirë shtesën 740 Milion € për 2024, për armatosjen (me Tanke, Mig-29, Helikopter luftimi Mi-35, raketa Pantsir-s, FK-3, etj), ka ZERO, kapacitete ose këllqe të sfidojë fuqinë ushtarake të USA/NATO/UK.  Pra, të mos harxhojë para nga taksat/mundi i popullit Serb, për armatime, pasi asnjë nga vendet që ndajnë kufij shtetërore nuk e kërcënon Serbinë. Për më keq, armatosja i shërben krimit të organizuar dhe axhendës së ultra-nacionalistëve jo vetëm në Serbi;  
3. Të heqë dorë, nga përpjekjet cinike për të testuar kohezionin mes 31 vendeve të NATO-s;
4. Të mos shpërdorohet më tej për ambicjet e Rusisë – Putiniste në Rajon duke ekspozuar 80 % të armeve, infrastrukturave dhe aktiviteteve ushtarake në kufi të Kosovës; 
5. Të heqë dorë nga oshilacionet për: “kufijtë e rinj shtetëror në rajon dhe trimërimin pas lufte për (mos) njohjet e Kosovës”; 
6. Zgjedhjet e Dhjetorit 2023, i hoqen maskën z. Vučić, si faktor i vetëm i moderuar përkundër “rivaleve ektremistë” në Beograd; përpjekjeve për “të pirë” nga 3 nëna (Moska, Brukseli & Washingtoni)), apo luajtur me disa porta/vende jo-miqësore me NATO-n, etj.

Së katërti. Në opinionin e publikuar në Shtator 2021: “fundi me turp i benjaminit të Berishës”, duke përkthyer shprehjen UK “don’t hit the dead horse”. kam konfirmuar se: “nuk merrem më me kalin e ngordhur”. Por të premten, një ekspert/koleg nga jashtë vendit më ngacmoi nëse: “e kisha ndjekur deklaratën e Kryetarit të opozitës zyrtare”? Përtej humorit i premtova një vlerësim strategjik/serioz edhe për këtë latjthitjen dëshpëruese: “do depozitojmë në Kuvend një amendament, ku do të kërkojnë rialokimin, e 50 milionë € ndihmë ushtarake për Kosovën” !! 

Që në krye të herës mund të them se këtë deklaratë, për më tepër e bërë nga dikush që fatkeqësisht ka qënë Ministër i Jashtëm dhe pretedent për Kryeministër, e çmoj delenkuente për stabilitetin dhe interest e kombëtare në rajon.

Përpos të tjerave, kjo deklaratë delirante do t’i shërbente shumë Ministrit të Millosheviçit (Vućić) dhe prapagandës së Rusisë – Putiniste, pasi do të “legjitimonte” një preçedent të rrezikshëm për të armatosur jo vetëm Dodik në Republikën Srpska por edhe Grupet Kriminale/radikale në Veriun e Kosovës, etj duke hedhur kështu në erë status-quonë gjeopolitike të Republikës së Kosovës si dhe investimin e USA, NATO dhe BE për paqen, stabilitetin dhe axhendën Euroatltantike të Rajonit të ballkanit perëndimor. 

Ndërsa, po ashtu me duhet ta nënvizoj se investimi i mëtejshëm i Kuvendit pas kësaj mendje diabolike do të kishte një “kosto të lartë zhgënjimi” për vetë rolin, kredibilitetin dhe peshën konstruktive që mban Shqipëria në stabilitetin e rajonit por edhe në marrëdhëniet me parnerët strategjik ShBA, NATO si dhe BE.

Përtej kësaj deklarate aguridhe, për opinionin mbarëkombëtar ri-përsëris edhe më fort se ShBA, NATO dhe RSh (jo vetëm si anëtare e saj), që prej Marrëveshjes Ushtarake të Kumanovës Qershor 1999, j’a kanë bërë shumë të qartë Beogradit që: “një agresion ushtarak kundër sovranitetit të Kosovës,  do të konsiderohet njëkohësisht sulm ndaj trupave të KFOR-it/NATO-s”! 

Prandaj për ta përmyllur me këtë shakaxhi që lemerisi miletin jo vetëm brenda vendit, kam edhe një këshillë serioze për median: “mos e merrni seriozisht këtë delaratë delirante si dhe mos ja jepni më mikrofonin për këto çështje, etj këtij skuthi proçedurash” !

Në shtesë, historitë e pas-luftrave na tregojnë, se marrëveshjet për paqe të qëndrueshme dhe  afatgjatë, nuk kanë për të funksionuar, pa shtruar si themele një paketë masash të bashkëjetesës dhe mirëbesimit reciprok mes popujve dhe vendeve. Krimea, mbetet një mësim i madh për të gjallët, pasi Marrëveshja e Paqes-2014 jo vetëm nuk “polli/solli” paqe por po shpaguhet me gjakun e qytetarëve Ukrainas dhe Rusë. 

Prandaj, aktorët zyrtarë dhe strategjistët/kolegët rajon, Washington, Bruksel, etj do t’i sugjeroja që perspektivën e paqes dhe dialogun konstruktiv mes Serbisë dhe Kosovës do duhet ta para-kushtëzojnë me rikthimin e dy Masave të Mirëbesimit Reciprok (CSBM), nëpërmjet të cilave Beogradi dhe Prishtina Zyrtare “të imponohen” se: (1) Do të ruajnë balancat e fuqisë ushtarake sulmuese (armatime, si Mig -29, raketa Pantsir-S dhe FK-3, etj) deri në nivelin që reciprokisht të mos kërcënojnë integritetin teritorial; (2) Nuk do të vendosin instalime dhe aktivitete ushtarake (20 km distancë ajrore dhe 5 tokësorë), në kufijtë shtetërore mes dy vendeve. Me tej këto dy kushte me peshë thelbësore do të duhen të monitohen nga USA/NATO/BE, të cilat mbeten faktor kritik për paqen dhe integrimin e 6 vendeve të ballkanit perëndimor.

Nga ana tjetër, do t’i këshilloja vllazërisht faktorët politik të Prishtinës që: “riciklimi i dalldisjes së radhës ose, kërcënimet e Beogradit ndaj integritetit të Kosovës dhe prezencës së NATO-s, SHBA-ve”, kurrësesi të mos i konsiderojn/më me triumfalizëm populist si një rrethanë e favorshme për Kosovën, por mbi të gjitha si përgjegjësi e lartë shtetërore për të ndërtuar Kosovën moderne, përtej prezencës së NATO-s (që nuk mundet të jetë e përjetshme…) ku mbi të gjitha, qytetarët pavarësisht përkatësive etnike, fetare dhe politike të ndihen të barabartë para ligjit, si dhe faktorizimin të rolit të Kosovës nga konsumatore në kontribuese për paqen, stabilitetin demokrartik dhe për integrimin në NATO dhe BE! 

Në të njejtën kohë, do të ri-këshilloja faktorët institucional në Tiranë dhe Prishtinë, që për interesa jetike kombëtare të përulen në gjunjë para përgjegjësive shtetërore duke jetësuar një Patformë Strategjike: “2-Shtete sovrane 1-Komb i vetëm” për mbrojtjen e interesave kombëtare, duke garantuar SHBA dhe NATO se kjo “qasje/smart e vonuar” nuk kërcënon askënd, as Serbinë, por do të kontribuojë si balancë racionale për paqen afatgjatë ndërmjet vendeve të rajonit. Thënë këtë, na duhet ta nënvizojmë qartë se: “ky projekt afatgjatë, nuk ka asnjë lidhje as me  dalldisjen e radhës të z. Vuçiç por as me llajthitjen cinike të Gjeneralit/Kryetarit të ushtrisë së vdekur”.  

Me këtë rast, rikonfimoj se, mbetem ushtar i Atdheut, i përkushtuar për të kontribuar me përulësi në mbrojtjen dhe zhvillimin e interesave kombëtare si dhe për forcimin e partneritetit strategjik me USA/NATO-n!

Ekspert për SK, Rajonin dhe NATO-n,

Zv/President i Këshillit të Atlantikut; ish:

Këshilltar për Sigurinë Kombëtare në PD,

Këshilltar i Presidentit; Zv/ShShPFA,

Përfaqësues Ushtarak në SHAPE/NATO. 

Prof.Asc.Dr. Gëzim MUSTAFAJ/

Mënyra e përcaktimit të rreziqeve dhe kërcenimeve lidhet me interesat e sigurimit kombëtar, rajonal e global. Çdo shtet harton  strategjinë e sigurimit dhe parashikon rrugët për realizimin e objektivave të saj. Problemi themelor i strategjisë së sigurimit të  një shteti dhe kombi  është  përcaktimi i interesave kombëtare, të cilët mund të jenë të mbijetesës, jetësore, madhore apo periferike.

Nëse këto interesa përcaktohen me objektivitet, atëherë edhe rreziqet e kërcenimet  që cënojne ato përcaktohen drejt. Vendet kanë interesa kombëtare jo të njëjta, si pasojë edhe rreziqet dhe kërcënimet nuk janë njëlloj për të gjithë. Kuptohet që shtetet e vogla kanë më shumë rreziqe e kërcënime, sidomos kur ato janë shtete të rinj ose kanë pasur shndërrime të rëndësishme. Asnjë shteti nuk i duket e drejtë të trajtohet si inferior, secili synon të konkurojë në politikë, ekonomi dhe fusha të tjera. Në marrëdhëniet ndërkombëtare, ajo që për një shtet duket e logjikshme, për një shtet tjetër nuk është e tillë. Shtete të ndryshme për vetë kushtet e rrethanat e tyre rrezikohen e kercënohen në mënyra të ndryshme. Por  a janë e njëjta gjë rreziku dhe kërcënimi? Rreziku  përfshin në vetvete  një gjëndje të përgjithshme jo të zakonshme, jo normale, e cila sjell destabilitet apo mënjanim nga zhvillimi normal i ngjarjeve. Ai duhet të merret në shqyrtim për t’u menaxhuar  me masa e veprime  përkatëse në një kohë të caktuar, me përkushtim të caktuar,  për t’u mbajtur në gjendjen ekzistuese duke  parandaluar  përshkallezimin e mëtejshëm të tij.

      Kërcënimi është një evoluim i menjëhershëm ose i përshkallëzuar i një rreziku konkret  të paadministruar ose të administruar në mënyrë jo efektive. Ai konkretizohet deri në përdorimin e mjeteve të ndryshme, duke përfshirë mjetet e dhunës, duke vështirësuar dhe vënë në diskutim gjendjen ekzistuese. Kështu kërcënimi mund të përkufizohet si rrezik konkret,  i shkallëzuar dhe me objektiva të përcaktuar qartë.

        Kërcënimi ndaj sigurimit kombëtar kosiderohet kur një ose disa nga iteresat dhe vlerat  më të rëndësishme kombëtare të një shteti ose kombi denigrohen në ekstrem nga veprime të jashtme, të brendshme ose të kombinuara. Ndikim të madh në sigurinë e vendit sjellin ato kërcënime të jashtme, që mund të rezultojnë  në konflikt të armatosur. Nisur nga shtrirja, rreziqet dhe kërcënimet mund të jenë globale, kombëtare dhe rajonale. Me të drejtë mund të lind pyetja; Cilat janë rreziqet dhe kërcënimet e sigurisë tonë kombëtare.

         Problemet etnike kanë qenë e janë të pranishme veçanërisht në Ballkan. Por më të mprehta janë ato që lidhen me vëndin tonë. Me probleme të tilla janë të lidhura pothuajse të gjitha shtetet kufitare. Kur kontradiktat ndëretnike nuk zgjidhen sipas normave dhe rregullave të së drejtës ndërkombëtare, ato bëhen shkak për ndërmarrje të vështira,  deri ne konflikt të armatosur. Deri më sot janë të rralla ato shtete, ku etnitë janë asimiluar nga njëra- tjetra. Me fjalë të tjera që vlerat kulturore të etnise mbizotëruese  të jenë bërë edhe vlera kulturore për etninë më të vogël. Pra, kësaj të fundit t’i  jenë asimiluar vlerat e saj, nga vlerat e etnisë e të jetë homogjenizuar me të.       Ruajtja e vlerave kulturore të popullit apo etnisë është e drejtë e tyre e natyrshme, që buron nga vetë cilesitë e etnisë. Është pikerisht kjo cilësi, që buron nga thelbi i vetë etnisë, nga natyra e saj që përcakton dallimet e veçoritë nga etnitë e tjera. Cilësitë: si gjuha,  zakonet, doket,  flamuri, këngët,  marredhëniet e jetesës, përbëjnë vlera që të paktën deri tani nuk janë asimiluar, por edhe mbrohen nga normat ndërkombëtare. Në rastet kur etnitë jetojnë në territorin e tyre,  forca dhe qëndrushmëria e tyre është vitale dhe në bazë të së drejtës ndërkombëtare e drejta e tyre shkon deri në vetëvendosje.

       Shqiptarët që iu aneksuan  në kohët moderne padrejtësisht ish  Republikës Federale të Jugosllavisë, janë në lidhje e në vazhdimësi me tërësinë territoriale të shqiptarëve të Republikës së Shqipërisë. Ata kanë vlerat e tyre kulturore (gjuhën, zakonet, doket, marredheniet, flamurin, këngën) që nuk kanë asgjë të përbashkët me ato serbe, por që u synua të asimiloheshin nga serbët ose të shkatërroheshin me çfardo mjeti e makinacioni. Në qoftë se problemi shikohet me vëmendje, shqiptarët e Kosovës,  nga përmbajtja natyrore kanë të gjitha karakteristikat e  të gjitha të drejtat që sot nga shtet edhe për tu bashkuar me  shtetin amë. Kjo është aresyeja që çdo zgjidhje jashtë logjikës së mësipërme,  e pjesshme,  asnjëherë nuk do ta zgjidhë problemin dhe githnjë e më shumë do të çojë në ndërmarrje të paparashikueshme, që do të kërcënojë sigurinë siç po ndodh.Tregusi më i qartë i papajtushmërisë ndërmjet etnive është vazhdimi i konfiktit deri edhe në përplasje me armë midis strukturave të sigurisë në Kosovë dhe forcave destruktive serbe të mbështetura nga Beogradi, të cilat me çdo mjet përpiqen të destabilizojn shtetin e Kosovës. 

Problemet e kontradiktat etnike janë të lidhura edhe me problemet territoriale. Për etnitë që nuk janë në territoret e tyre, synojnë t’i marrin ata nëpërmjet realizimit të shkëputjes. Kështu mund të themi se çështja e Kosovës,  më tepër se çdo gjë tjeter është një çështje territori. Dihet se territori i saj është nga më të pasurit me pasuri nëntokësore, mbitokësore e ujore. Pikërisht këta faktorë janë përcaktues për mbijetesë. Për serbët nuk është problem popullsia e Kosovës, pasi për ta nuk paraqet asnjë interes,  prandaj vazhdimisht kanë synuar largimin e saj nga trojet e veta. Territori  i saj ishte qendra e rëndesës ekonomike për Serbinë. Është kjo aresyeja  që edhe tani që Kosova është shtet, Serbia akoma përpiqet që ta kthejë atë pjesë të saj. 

Për analogji,  në kushtet tona rrezik mund të përbëjë nxitja padrejtësisht nga segmentet ekstremiste të minoritetit grek në Shqipëri. Dihet se atij i janë plotësuar të gjitha mundësitë për ruajtjen e vlerave të tij kulturore e të kontaktit me shtetin amë. Por pavarësisht nga këto, kjo  mundet që forcat ekstreme, siç kanë vepruar në të kaluarën dhe disa segmente të caktuara dashakeqëse edhe sot, në mënyrë të padrejtë,  të nxisin probleme territoriale (të ashtuquajtura teori të Vorio Epirit). Këtë gjë mund ta bëjnë nëpërmjet nxitjes deri në shkëputje të minoritetit grek në Shqipëri. Dihet se ato nuk janë në territorin e tyre, por që nga forcat ekstremiste  do të mundohet të justifikohet me teorinë e “Veriut të Epirit”. Probleme mund të lindin edhe nga mosnjohja e të drejtave që i takojnë popullsisë çame të përzenë me dhunë dhe për arsye se trojet e tyre iu aneksuan Greqisë.

        Nga këta shëmbuj del qartë,  se përsa u takon shqiptarëve dhe trojeve të tyre të aneksuara padrejtësisht nga fqinjët, se ata nuk janë shkak për destabilizim, por janë të tjerët. Ishte shteti serb që nuk u lejon atyre të gëzojnë të drejtat që u jep të qënurit komb dhe tani shtet. Nëse komuniteti ndërkombëtar nuk do të zgjidhë çështjen shqiptare në mënyrë të drejtë e përfundimtare, do të bëhet shkak për tensione e kërcënime deri në konflikt të armatosur,  siç ka ndodhur deri tani.

Kuadri i rreziqeve ndaj vendit dhe kombit tonë është i një karakteri tepër kompleks. Shqipëria po kalon një tranzicion kaotik të gjatë e teper të vështirë në kushtet e mungesës së një përvoje historike demokratike. Ky tranzicion pa rregulla loje (ishim i vetmi vend pa kushtetutë pas viteve 90-të) u shoqërua dhe po vazhdon akoma edhe pas 33 viteve demokraci me kriza politike, konstitucionale, ekonomiko-financiare etj. Pozicioni gjeografik dhe shtrirja etnike jashtë kufijve politikë,  ku më shumë se gjysma e popullsisë jeton jashtë shtetit amë ka bërë që rreziqet të jenë më të mundshme. Gjithashtu dominimi i popullsisë fshatare, destabiliteti i theksuar politik e prapambetja e thellë ekonomike,  ekziszenca e një përbërjeje rajonale heterogjene dhe përzjerje etnike, përplasje të qytetërimeve, kulturave e besimeve fetare në rang kombëtarë e bëjnë spektrin e rreziqeve e të kërcënimeve mjaft të mundshëm e të shumllojshëm. 

Shoqëria shqiptare është e rrezikuar në aspektin social për arsye të mbizotërimit të psikologjisë së vjetëruar, e ndërthurur edhe me prapambetjet ekonomike dhe mungesa e kulturës dhe e traditës demokratike në vendet e rajonit. Shqetësuese dhe alarmante është shpopullimi i vendit dhe këto pasoja do të jenë katastrofike pas jo më shumë se 20-30 vite. Akoma më shumë përbëjnë premisa për rrezik disa aspekte të urrejtjes së hershme kombëtare etnike midis vendeve, lëvizja e refugjatëve, terrorizmi transnacional e krimi i organizuar, trafiqet e paligjshme etj. 

Dizinformimi i opinionit publik është një instrument i rrezikshëm për stabilitetin e brndshëm. Në sistemin demokratik ekzistenca e medias së pavarur dhe e gazetarëve të përgjegjshëm për misionin e tyre është domosdoshmëri dhe normë demokratike. Nëpërmjet tyre opinioni publik shqiptar mbahet i informuar me një frymë të pavarur dhe në gjendje të debatojë për interesat e tij.

       Situata e sotme e zhvillimeve gjeopolitike dhe gjeoekonomike nxjerr në pah vleresime të reja mbi rreziqet e kërcënimet ndaj sigurimit kombëtar. Ato karakterizohen nga kompleksiteti, natyrat e ndryshme dhe vështirësia e parashikimit. Mjedisi i sotëm dhe i ardhshëm strategjik do të perfshijë një spektër të gjërë të ndryshëm dhe të mpleksur të rreziqeve e kërcënimeve të jashtëme e të brendshme.

            Kërcënimet dhe rreziqet e jashtme vënë në rrezik sovranitetin,  pavarësinë dhe integritetin territorial të shtetit, si rezultat i përdorimit të forcës ushtarake ose formave të tjera që synojnë të njëjtin qëllim. Kërcënim aktual për rajonin tonë është nacionalizmi. Shembulli më tipik i një kërcënimi të tillë ka qënë politika e ndjekur nga Serbia në Kosovë gjatë konfliktit të armatosur në vitin 1999 dhe është për të ardhur keq që po vazhdon edhe sot pas mbi 20 vite që Kosova është shtet i pavarur. 

Zhvillimet e atjeshme patën ndikimin e tyre  të drejtpërdrejtë ndaj Republikës së Shqipërisë në formën e provokacioneve ushtarake dhe të shkeljes së territorit dhe hapësirës ajrore. Një rrezik i tillë behet më i pranishëm në Ballkan, si pasojë e gjendjes konfliktuale të trashëguar, ekzistenca e një numri të konsiderueshëm nacionalitetesh brenda një shteti, tendencat për krijimin e shteteve-kombe. Aresye tjetër që mud të bëhet shkak për konflikt është niveli i ulët i respektimit të të drejtave të njeriut dhe i zhvillimit ekonomik. Trajtimi i një etnie si qytetarë të dorës së dytë është një shkak tjetër që mund të sjellë konflikt siç ndodhi në Maqedoni.

Një rast tjetër i kërcënimit me natyrë ushtarake mund të jetë kur një shtet ushqehet nga ndjenja nacionaliste të vijueshme dhe strukturat përjetojnë ose udhëhiqen nga këto ndjenja, dhe e çojnë vëndin drejt një konflikti ushtarak për të realizuar qëllime ekspansioniste, siç po përpiqet sot Serbia. Prania e një arsenali të madh armësh në rajonin për rreth vendit tonë përbën një tjetër rrezik.

Siç shihet, rreziqet dhe kërcënimet për sigurimin tonë kombëtar janë mjaft të komplikuara. Nisur nga kjo arsye, në një farë mase është mjaft e vështirë, si përcaktimi ashtu dhe marrja e masave efikase për parandalimin e tyre. Prandaj del i domosdoshëm kombinimi i masave në mënyrë që të minimizohet mundësia e rreziqeve dhe e kërcënimeve deri në parandalimin e tyre ose të arrihet minimizimi i mundshëm i pasojave që ato sjellin.

Nga masat më të domosdoshme mund të jenë stabilizimi i plotë i jetës politike në vënd, bazuar në vlerat e demokracisë, konsolidimi i insitucioneve të shtetit, si dhe rritja e besimit të publikut ndaj tyre. Ka ardhur koha që të kemi një strategji kombëtare gjithëpërfshirëse.

New York, Janar 2024

Gjeneral ® Piro AHMETAJ/

Në kapacitetin e ekspertit për Sigurinë Kombëtare, Rajonin dhe NATO-s, gjatë 2023, kam ndjekur me vëmendje të shtuar: “dhjetra konferenca të Këshillit të Atlantikut; Institutit të Luftës si dhe kam ndarë oponione me kolegë në Washington, Bruksel, Londër, Berlin, Samitin e NATO-s, Vilnus, etj.  Patjetër, më duhet të falënderoj median (në RSh, Kosovë dhe jashtë vendit) për publikimin gjerësisht të disa 10-ra vlerësimeve. 

Për ta nisur këtë vit, në vijim do gjeni një përmbledhje mbi zhvillimet me peshë globale dhe rajonale gjatë 2023 si dhe pritshmëritë për 2024, të fokusuar në gjetje dhe rekomandime strategjike për Tiranën dhe Prishtinën Zyrtare:

Paraprakisht, si referencë-shtysë po citoj “Financial Times”, ç’ka për publikun ballkanik mund të tingëllojë hiperbolike: “12 muajt që lamë, kanë qënë nga më intensivet, për luftën në Ukrainë, Palestinë, etj, por dhe kakofoninë mbi demokracinë që bota ka parë që kur ideja u krijua para 2500 vitesh”. 

Besoj që ta mirëkuptojmë që as miku ynë/im (AC), Fred Kempe, as Financial Times, as Foreign Policy, nuk u referohen, vetëm Kinës, Rusisë, Iranit, as specifikisht Ballkanit, por sfidës globale me: “një listë të shteteve diktatoriale si dhe vendeve me qeverisje autokratike”. 

Si referencë shtesë, gjeopolitikanët sjellin në vëmendje se 70 vende, 8 nga 10 më të populluarat (përfshi SHBA); pra rreth 2 miliardë, ose  ½ e popullsisë me të drejtë vote; që përfaqëson 60 % të prodhimit bruto të globit do të votojnë në 2024. Kjo mund të tingëllojë për tu festuar, por ekspertët parashikojnë “një rrezik të shtuar për standartet e demokracisë”, pasi këto zgjedhje zhvillohen në një kohë kur shtetet e dështuara, korrupsioni shtetëror dhe inteligjenca artificiale ofrojnë mundësi efektive që: “t’i tërheqin këto vende drejt autoritarizmit”. 

Për më konkretisht po ju referohem ngjarjeve gjeopolitike që kanë dominuar 2023, si dhe respektivisht pritshmeritë për vitin në vijim:

Së pari. Rusia-Putiniste, nuk e pushtoi dot (shpejt) as me lule dhe valle për dy muaj si dhe as me tanke, raketa dhe bajoneta as për 2 vjet Ukrainën. Por mbas 680 ditë/netë luftime po zvarritet si terroristët e Hamasit në tunelet dhe llogoret e Zaporizhias, Oblastes, Bakhmutit, Khersonit, etj, duke lënë në fushëbetejë mbi 300 mijë të vrarë, rreth 8 trilion € (ose 4 vite GDP neto të Rusisë; 2022 = 17 trilion); ka humbur me turp iniciativën strategjike të luftës si dhe betejën për të sfiduar rendin e sigurisë globale, kohezionin vlerat dhe fuqinë ushtarake të aleancës trans-atlantike.  

Kështu nuk ka mbetur asnjë dilemë, as për mendjet Staliniste, përfshi në Beograd dhe jo vetëm, që Rusia-Putiniste, gjendet sot më e izoluar dhe më e diskretituar se asnjëherë më parë në historinë e saj. Nga 195 (përfshi Kosovën) vetëm 5 shtete (Koreja e Kim-Jong-ut, Irani dhe 3 shtete terroriste të Afrikës) e njohën në këtë aventurë neo-naziste. Po për shkak të kësaj lufte rrezikon potencialisht përjashtimin nga 5-shja vendimarrëse e Këshillit të Sigurimit/OKB si dhe nga Gjykata Ndërkombëtare është lëshuar “urdhër arresti për krime lufte” ndaj Putinit si dhe për listën e ngushtë të Gjeneralëve  zullumqare rreth tij. 

Ndërsa Ukrahina martire e ka mbyllur 2023, me përparime konstante të kundërofensivës (mbase jo entuziaste). Për vitin 2024 mbetet me e vendosur se kurrë për të mbrojtur territoret e marra, kohezionin e kombit dhe inisjativën strategjike deri në ri-marrjen edhe të Krimesë së statusquosë se para Marrëveshjes së dështuar në 2014.  

Prandaj, me kolegët në Washington, Bruksel, Londër etj besojmë fort që pavarësisht makinerisë së prapagandës Putiniste, viti 2024 do jetë jo vetëm viti i humbjes turpëruese që e pret Rusinë-Putiniste në Ukrainë, por dhe i gjynjësimit ndaj vendosmërisë dhe mbështetjes ushtarake, nga USA/NATO/UK/BE (paketa 100 miliard € për armatime moderne).

Së dyti. Masakra e Hamasit ndaj 1200 civilëve Izraelit dhe   41 vende të botës më 7 Tetor 2023, ndërsa terroristët si monstra cirreshin: “Allāhu ʾakbar, pasi masakruan qytetarë në festë publike; u prisnin kokat fëmijëve; mernin zvarrë pengje gjyshër, gra dhe vajza, përdorin si barrikada (ç) njerëzore bashkëqytetarë nga Rripi i Gazës”, kurrësesi nuk kanë të përbashkët me vlerat e fesë Islame.

Kështu, jo vetëm izraeli u kërcënua por dhe sistemi global i sigurisë u vunë në sprovë. Prandaj e përsëris, se përtej rrethanave të Izraelit për mbijetesë “ushtrimi i të drejtës sovrane së hakmarrjes shembullore ndaj terroristëve”, mbetet edhe mision i përbotshëm. Në të kundërt, A nuk do të krijohej një preçedent fatal për sistemin e sigurisë dhe vlerat e qytetërimit ? E thënë ndryshe: “nëse Izraeli u dorëzohej/t terroristeve, në një akt të ngjashëm edhe Berlini, Londra, Parisi dhe çdo vend demokratik, çfarë pasojash do të ketë mbi paqen dhe shoqërinë njerëzore”?!

Nga ana tjetër, risjellim në vëmendje se riciklimi i konfliktit të përgjakshëm në Lindjen e Mesme, ishte gjellë e helmatisur e Kremlinit, por duhet ta pranojmë që arriti që nëpërmjet grupeve terroriste të prodhonte disa pikëpyetje afatshkurtra mbi kundërofensivën e Ukrainës. 

Gjithsesi historia e pas-konflikteve të përgjakshme na mëson se rruga drejt paqes kërkon kompromise të mëdha. Pra vetë-përmbajtje, respektimin e konventave ndërkombëtare; armë me preçizion të lartë (por të pamëshirshme kundër terroristëve); korridore humanitare për të shmangur në maksimumin e mundshëm viktimat e pafajshme (edhe pse 100 % është mision i pamundur) si dhe paketë me masa të mirëbesimit reciprok. 

Nga ana tjetër, më e pakta i gjej mjerane dhe djallëzore kur “internacionalist mëndjendryshkur” venë shenjën e barazisë mes Terroristeve dhe Izraelit (!) apo për më keq edhe Kosovës (!), duke i risjell opinionit oshilacionet marksiste të Enver Hoxhës: “Izraeli një kobure në duart e SHBA/UK..; shtet i krijuar nga imperializmi dhe sionizmi reaksionar”. Thënë këtë, të dy shtetet sovrane (RSh dhe Kosovës) të një Kombi të vetëm, nuk kanë opsion të dytë, përveçse në luftën kundër terrorozmit t’i bashkohet pa asnjë hezitim “flamurit të solidaritetit të mbarë botës së qytetëruar” duke dënuar frymëzuesit politik dhe autorët e masakrave kriminale të Hamasit, Putinit dhe si të tillët kudo. 

Së treti. Kina gjatë vitit 2023! Pjella e makinerisë së krimit (KGB), Putini dhe Diplomatët/Gjeneralët e “gjunjëzuar ” të Kremlinit, as e kishin menduar që: “kur vjen fjala për interesa gjeopolitike Kina nuk nuk mund të jetë aleate e natyrshme me Rusinë në luftën kundër USA dhe BE”! 

Për më tepër është fakt, se që në fillim të kësaj ndërmarrje kriminale (ndaj Ukrainës) si dhe në 2 vjet lufte Rusia ka marrë refuzimin e Pekinit, që nuk i ka dhënë as mbështetje ushtarake, por e ka paralajmëruar Moskën për mos-vendosjen e armëve bërthamore në Bjellorusi, etj!

Kina e ka nisur 2024 me një intesitet historik bashkëpunimi me SHBA, përfshi edhe takime biletarale ushtarake, vetëm para disa ditësh. Kështu Rusia edhe për 2024 do te mbetet e pashpresë për të tërhequr Pekinin në këtë aventur gjeostrategjike për hapjen e një fronti të ri lufte ndoshta jo vetëm ndaj Taivanit.

Së katerti. Barometri i sigurisë në Ballkanin Perendimor gjatë 2023 mbeti i ndërthurur me luftën në Ukrainë. Ndërsa Rusia-Putiniste keq-dështoi për të ndezur fitilat e luftës duke frymëzuar grupet kriminale në Bosnjë -Hercegovinë; me bojkotimin nga lista Serbe të institucioneve dhe mbështetjen e barikadave të krimit të organizuar në veri. Kaloi çdo kufi me vrasjen në krye të detyrës të dëshmorit Afrim Bunjaku; u vetë-demaskua me riciklimin e kërcënimit ushtarak ndaj territorit të Kosovës dhe prezencës së NATO-s.

Nga ana tjetër, duhet theksuar se edhe për shkak të peshës së diskreditimit gjeopolitk që po përballet Rusia-Putiniste mbas ndërmarrjes neo-Naziste ndaj sovranitetit të Ukrainës, përfshirja në një front të ri lufte në Ballkan (pra në Europë, jo në Afrikë…) do të ishte një aventurë vetëvrasëse. Kjo pasi në këtë rast, kurrsesi nuk do tolerohej dhe jam i bindur që do të ndëshkohej në mënyrë shembullore (shumë më ashpër se në 1999) nga fuqia ushtarake e Aleancës së Atlantikut të Veriut (NATO/USA).

Për 2024, shumë zhgënjyese që e nisi 2024 duke shtuar në buxhetin e mbrojtjes edhe 740 milion € shpenzime për armatime moderne, theksojmë (jo mbrojtëse) si dhe frymëzimin e bandave mercenare nga oshilacionet e Ministrit të Millosheviçit dhe Rusia-Putiniste. 

Thënë këtë, i ri-kujtojmë z. Vuçic dhe Gjeneralëve të Tij se, Serbia nuk ka gjithsësi fuqi të përballet ushtarakisht as me NATO-n, por as me vendet e Rajonit, edhe nëse nuk ato do ishin anëtare të NATO-s. Thënë këtë kujtojmë që Kroacia, Sllovenia, etj e kanë mundur makinerinë e përgjakshme të Milloshevicit mbas viteve 1990, ndërsa aktualisht kanë zhvilluar kapacitete për ta përballur dhe mposhtur Beogradin qoftë më vete apo qoftë të mbështetur nga Moska. Nga ana tjetër, Serbia jo vetëm nuk është e kërcënuar nga askush, por askënd nuk tremb dot më, përveçëse minon interesat dhe axhendën e integrimit të vetëvetes/Serbisë.

Gjithësesi shpresoj/a që e gjithë kjo marrëzi t’u shërbejë elitave mëndjehapura, në Beograd si “sirena alarmi” për të punuar kundër rikthimit te errësira e urrejtjes dhe gjakëderdhjes shekullore mes popujve të rajonit. 

Thënë këtë duhet që ende të besojmë se jo LUFTA por mirëbesimi, PAQJA dhe axhenda e integrimit në NATO/BE mbeten misioni i vetëm i ardhmërisë së qytetarëve të Kosovës, Serbisë dhe të gjitha vendeve të Ballkanit.

Në shtesë, ritheksoj edhe njëherë se: “humbja e luftës, kolapsi ekonomik dhe diskreditimi ndërkombëtar, përfshi në Ballkan që e pret Rusinë-Putiniste mbas Ukrainës; për pasojë edhe dhe Serbinë, mbetet një rrethanë (por jo dhuratë) e favorshme gjeopolitike në dobi të faktorizimit të RSh në tavolinat e vendimmarrjeve të mëdha, si dhe për të mbrojtur dhe zhvilluar interesat mbarëkombëtare në Rajon, Mesdhe, etj”! 

Gjithashtu e çmoj në kohën e duhur, t’i ri-këshilloj faktorët në Tiranë dhe Prishtinë: “të përulen në gjunjë para historisë së përgjakshme dhe përgjegjësive shtetërore” për ti dhënë jetë “Patformës 2Shtete sovrane 1Komb i vetëm”, duke konfirmuar në Washington, Bruksel, etj se “edhe pse e vonuar” kjo qasje nuk kërcënon asnjë, përfshi Serbinë, përkundrazi do të kontribuojë si balancë strategjike për paqen afatgjatë dhe axhendën e Integrimin Euratlantik vendeve dhe popujve të rajonit”.

Me këtë rast, rikonfimoj se, mbetem edhe më i përkushtuar për të kontribuar me përulësi në mbrojtjen dhe zhvillimin e interesave kombëtare si dhe për forcimin e partneritetit strategjik me USA/NATO-n.