Prof. dr. Begzad Baliu/

Po të bëhet tipologjia e jetës shkencore e një studiuesi, sigurisht do të mund të shihni disa rrafshe të punës së tij, madje rrafshe të profilit horizontal dhe rrafshe të shikimit vertikal, rrafshe të përmasave drejtvizore dhe antirrafshe të zbritjes së tyre drejt zhvendosjes së tezave të tij në fushë të dijes; përmasa prerjesh shumëdimensionale dhe afri tangentiale të disa prej dijeve bashkëkohore; natyre të kërkimit dhe ndërtimit të studiuesit si kërkues dhe si transmetues i arritjeve të reja; kërkues i të dhënave të të nxënit dhe analist e sintetist i dijeve të mëhershme dhe reflektues i dijeve që pasvinë.

Profesor Bahtijar Kryeziu ju takon atyre profesorëve, e edukatorëve emblematikë, si dhe studiuesve të cilët jetën prej ligjëruesi dhe punën prej hulumtuesi e ka përvijuar, kur në formatin komplementar të zhvillimit të tyre, e kur në marrëdhëniet e përkimeve të ndërvarura. Në qoftë se zhvillimet e tij akademike janë kushtëzuar në të shumtën e rasteve prej institucioneve ku ka punuar, angazhimet e tij prej hulumtuesi i kanë tejkaluar disa herë arritjet shkencore të kohës dhe janë bërë pjesë integruese e albanologjisë.

Nuk është e rastit që punën prej profesori universitar e ka përmbyllur me tekste normative për studentët si dhe studime të karakterit didaktik e të gjuhës së zbatuar, ndërsa kërkimet prej studiuesi brenda specializimit të ngushtë në fushë të onomastikës, ku ka diplomuar, magjistruar e doktoruar, shkojnë përtej rrafshit normativ dhe bëhen sinteza të rëndësishme të onomastikës të dijes kombëtare dhe ballkanike.

Përzgjedhja si referencë: veprat leksikografike

Vepra më e re e Profesor Bahtijar Kryeziut është një përmbledhje kryesisht recensionesh nga fusha e filologjisë, në radhë të parë të gjuhës, po edhe të letërsisë e të edukimit. Një vëllim si ky nuk do të merrte shqyrtimin tonë sikur të ishte një vepër e zakonshme shkrimesh të rastit. Përkundrazi, fjala është për një vëllim që përvijon gjithë punën e autorit të saj në fushë të leximit të teksteve gjuhësore, letrare e pedagogjike. Një vepër si kjo sikur na e krijon përfytyrimin e autorit për së paku tre përbërës: formimin shkencore të tij, raportin e tij ndaj bashkëkohësve dhe së fundi angazhimin e tij në përcjelljen e botimeve të kohës, disa prej të cilave, sikur e kam theksuar edhe më parë, janë jo gjithmonë të përzgjedhura.

Pjesa e parë e këtij vëllimi hapet me vlerësimet recensionale, diskutimet, parathëniet a hyrjet në disa vepra nga fusha e leksikografisë. Fjala është për tekstet që janë shkruar apo ju prijnë vëllimeve leksikografike të Profesor Gjovalin Shkurtajt, “Fjalor leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” (2021); Ali Jasharit, “Fjalor i homonimeve në gjuhën shqipe”, (2020), me bashkëpunëtor B. Kryeziun; Ali Jasharit, Bahtijar Kryeziut, Olger Brames, “Fjalor i homonimeve leksikore në gjuhën shqipe”, (2021); Abdullah Zymberi, “Fjalor popullor – me rreth 20 000 fjalë” (2014); Qemal Murati “Fjalor i fjalëve dhe shprehjeve të Kosovës” (2018); Begzad Baliut, Faton Krasniqit, “Kërkime në fjalësin e veprës letrare të BeqirMusliut”, (2021); Begzad Baliut, “Dy dorëshkrime të Emanuel Krajinoviqit” (2022); Ragip Kçikut, “Fjalor i termave dhe i noci¬¬oneve lin¬guistike” (2009); Begzad Baliu, Bahtijar Kryeziu, Petrit Kotrri, “Fjalor i veprës letrare të Martin Camajt” (2021); Begzad Baliu, Bahtijar Kryeziu, “Fjalor i veprës letrare të Ymer Elshanit” (2021) etj.

Prej leximit të tyre, ndërkaq, perceptimi për veprat del shumë më i hapur. Paraqitja e tyre nuk është një shpërfaqje e thjeshtë për lexuesit e parë, po për studiuesit e thelluar. Kërkimi në Fjalorin e Profesor Gjovalin Shkurtajt është një kërkim, një analizë dhe një sintezë e karakterit fonetik, morfologjik, leksikor, semantik, etimologjik, onomastik e frazeologjik, në njërën anë dhe analizë e sintezë e pasurisë së korpusit të madh të atij fjalësi të pasur të krahinës etnografike – Malësia e Madhe e Shqipërisë së Veriut. Megjithëse Profesor Shkurtaj veprën e tij e ka hapur me një parathënie gjithëpërfshirëse, studimi i Profesor Kryeziut mund të vendosej si një hyrje tipologjike brenda këtij vëllimi dhe të ishte me interes për përdoruesit e tij në kontekstin leksikografik, strukturor (morfologjik e sintaksor) dhe atë semantik.

Po kaq me interes janë edhe tekstet për dy fjalorët e homonimisë: “Fjalor i homonimeve në gjuhën shqipe” (2020) dhe “Fjalor i homonimeve leksikore në gjuhën shqipe” (2021), e që, derisa në të parin është bashkëpunëtor, në këtë të dytin edhe bashkautor. Brenda këtyre dy fjalorëve ai ka bërë kërkime dhe sinteza të karakterit morfo-leksikor dhe madje ka përfshirë edhe një tekst të Profesor Jani Thomajt, i cili, më parë se karakter recensional, ka karakter dëshmie të autorit të saj. Në vlerësimet e tij Profesor Kryeziu ka sjellë një pamje të strukturave morfologjike: emra, mbiemra, përemra, folje, si dhe çiftet homonimike të pjesëve të tjera të ligjëratës: ndajfolje, lidhëza, pjesëza, parafjalë e pasthirrma, të cilat “janë një prurje e rëndësishme për të zënë vendin e tyre në një fjalës normativ të mbarë shqipes, ngjashëm me ata të gjuhëve të mëdha”. Veçori domethënëse e tekstit të dytë është paraqitja e pasqyrës së kësaj lënde fjalësh (homonimeve) sipas rendit alfabetik dhe njësive leksikore e të dendurisë (frekuencës) së tyre.

Janë me interes brenda këtyre shqyrtimeve të fjalorëve edhe dy tekste me interes: Fjalori i Abdullah Zymberit, “Fjalor popullor – me rreth 20 000 fjalë” (2014) dhe fjalori i Qemal Muratit “Fjalor i fjalëve dhe shprehjeve të Kosovës”, (2018). Profesori Abdullah Zymberi shquhet për kërkimet e tij në terren prej rreth pesë dekadash, studiues i cili një jetë të tërë e ka kaluar andej nga nuk kanë shkelur shumë studiues të mëparshëm, shumë bashkëkohës të tij dhe shumë studiues të mëvonshëm. Ai mblodhi me përkushtim leksik të Kosovës, duke vënë theksin në leksikun blegtoral e bujqësor, por u shqua për mbledhjen e leksikut sidomos në zonat rurale të shqiptarëve në Mal të Zi. Do të kujtohet gjatë për përpjekjet e tij të palëkundura që të shkojë shtëpi për shtëpi dhe të vjelë gojë më gojë jo vetëm nga meshkujt (një praktikë kjo e theksuar e mbledhësve të trashëgimisë sonë në Kosovë), po edhe nga gratë. Kam dëgjuar shumë herë kujtimet e tij për atë përkushtim, ato përpjekje dhe sfidat që e ndiqnin nga sigurimi serb, por si për habinë time, dhimbja e tij përmbyllej me “krehjen” e pafundme që i bënë recensentët vëllimit të tij të parë në Institutin Albanologjik të Prishtinës, me shënimet shpesh arbitrare: “kjo fjalë dihet”, “kjo shprehje është e parëndësishme tashmë”, “kjo fjalë është turke”, ndonëse në gjuhën shqipe kishte marrë një ridimensionim tjetër semantik etj. Vëllimi i fundit i tij leksikor “Fjalor popullor – me rreth 20 000 fjalë” (2014), është një punë e bërë prej vitesh për të mos thënë prej dekadash, prej murgu për të përfshirë në një vëllim gjithë thesarin e tij prej leksikografi.

Ndryshe ka ndodhur me autorin tjetër Profesor Qemal Murati, i cili veprën e tij “Fjalor i fjalëve dhe shprehjeve të Kosovës” (2018) e ka kurorëzuar nga kërkimet e tij në terren, si punonjës i Institutit Albanologjik, por në një pjesë të madhe të saj ka përfshirë leksikun popullor të mbledhur nga bashkëkohësit e tij dhe të mbetura në Arkivin e këtij institucioni, nga mbledhës të përkushtuar në pesë dekadat e fundit dhe të botuara në shtypin ditor e shkencor etj.

Nëse shënimi për fjalorët me të cilët hapet ky vëllim ju takojnë kryesisht atyre normativ dhe të trashëgimisë popullore, dy vlerësimet e radhës merren me dy vëllime të një natyre tjetër. Fjalën e kemi për veprën e Begzad Baliut, “Dy dorëshkrime të Emanuel Krajinoviqit” (2022), të vitit 1961, të cilat autori i kishte gjetur në arkivin personal të Profesor Idriz Ajetit dhe pasi ka bërë përshkrimin e kujdesshëm, solli në një vëllim edhe tekstin e plotë të skanuar si dhe një studim mjaft shterues për vlerat morfo-leksikore e semantike të fjalorthëve dygjuhësh shqip-serbokroatisht dhe serbokroatisht-shqipe. Ky botim është një nga të rrallët që plotëson ndjeshëm leksikografinë historike të shqipes, jo vetëm për shkak se ky dorëshkrim është përgatitur rreth shtatë dekada më parë, por sepse ky fjalor dygjuhësh është mbështetur kryesisht në të folmen e Kosovës.

Me mjaft interes në këtë rrjedhë është edhe vlerësimi për fjalorin e studiuesit Ragip Kçiku, “Fjalor i termave dhe i noci¬¬oneve lin¬guistike” (2009), për të cilin është theksuar interesi i botimit të tij në interes të terminologjisë së shqipes në një kohë që terminologjia e të gjitha fushave po zë vend gjithnjë e më shumë nga gjuha angleze dhe jo vetëm ajo,

Pjesa e parë e këtij vëllimi, i cili vë në teh të punës leksikografinë, përkatësisht botimet e saj, përmbyllet me shënimet e gjera për tri vëllime, në të cilat roli i tij prej bashkautori, redaktori a recensuesi është dukshëm i rëndësishëm, për të mos thënë parësor. Fjala është për veprat e bashkautorëve Begzad Baliut, Faton Krasniqit, “Kërkime në fjalësin e veprës letrare të Beqir Musliut” (2021); Begzad Baliu, Bahtijar Kryeziu, Petrit Kotrri, “Fjalor i veprës letrare të Martin Camajt” (2021), Begzad Baliu, Bahtijar Kryeziu, “Fjalor i veprës letrare të Ymer Elshanit”, (2021) etj.

Veprat në fjalë i bashkon jo vetëm përkushtimi i autorëve ndaj leksikografisë, por edhe synimi i tyre që për herë të parë në leksikografinë shqiptare të sjellin fjalorë mjaft të vëllimshëm të shkrimtarëve të përzgjedhur të letërsisë. Në radhë të parë këtu kemi fjalorin e veprës letrare të shkrimtarit Ymer Elshanit, i cili përfaqëson njërin prej shkrimtarëve më të rëndësishëm të letërsisë për fëmijë. Më tej vjen një autor po kaq i përzgjedhur i letërsisë bashkëkohore, prijës i letërsisë moderne në Kosovë, Beqir Musliu. Prej poezisë, prozës dhe dramës së tij është përzgjedhur fjalësi i tij ndërsa në parathënien shkencore që e hap vëllimin, jo rastësisht është konstatuar se shkrimtari Beqir Musliu, si asnjë tjetër bashkëkohës i tij, e ka pasuruar leksikografinë shqiptare me fjalë dialektore të qytetit të Gjilanit, e ka sjellë një thesar të pasur fjalësh nga ligjërimi artistik i teksteve orientale e oksidentale dhe, si rrallë shkrimtarë të tjerë, e ka përdorur gjithanshëm ligjërimin në teatër në letrat shqipe, duke i dhënë asaj përmasa të reja semantike. Së fundi, në këtë seri është përzgjedhur leksiku i poezisë, prozës dhe dramave të shkrimtarit e studiuesit Martin Camaj, i cili me ligjërimin artistik në veprën e tij e ka ridimensionuar fjalën shqipe (qoftë ajo bashkëkohore, dialektore apo historike) dhe e ka resemantizuar atë në vargun artistik si asnjë shkrimtarë tjetër. Si i tillë ky leksik ka marrë vlera të veçanta artistike.

Ndoshta me këtë rast është me rendis të theksohet edhe një veçori e përgatitjes së këtyre vëllimeve. Në vëllimin e parë (Fjalësit të Ymer Elshanit) i është kushtuar rëndësi leksikut për fëmijë, leksikut dialektor, neologjizmave apo fjalëve të cilat brenda strukturës gramatikore kanë marrë trajta të reja, fjalëve të cilat brenda një togfjalëshi kanë sjellë vlera të caktuara artistike e semantike të vargut poetik.

Në vëllimin e dytë (Fjalësit të Beqir Musliut) kemi një kërkim dhe një përzgjedhje të një natyre më tjetër. Kërkimi është përqendruar fillimisht në leksikun dialektor të qytetit të Gjilanit me rrethinë, pastaj në neologjizma dhe sidomos togfjalësh të pafundmë, në terminologjinë e literaturës orientale dhe oksidentale dhe së fundi në terminologjinë e teatrit. Krijimtaria moderne e tij në poezi, në prozë e në dramë i kanë dhënë mundësi Beqir Musliut të sjellë fjalë të vjetra në një ridimensionimi tjetër semantik, të krijojë togfjalësha të panjohur në letrat shqipe, si dhe të sjellë edhe neologjizma të rij në letrat shqipe. Megjithëse një pjesë e leksikut të tij mbase kishin nevojë për një shpjegim, kjo nuk u bë me arsye se kufiri ndërmjet leksikut dialektor e atij të krijuar ka një kufi të papërfillshëm. Le të thuhet këtu se përzgjedhja e leksikut të Beqir Musliut nuk është shumë i thelluar. Qëllimi i autorëve të këtij vëllimi nuk ishte vjelja e plotë e leksikut të tij, por i leksikut karakteristik të veprës së tij.

Vëllimi i tretë (Fjalësi i Martin Camajt) ka një qasje, jo vetëm më të hapur, po edhe më të thelluar, për të mos thënë vjelja e leksikut të veprës letrare të Martin Camajt ka karakter letrar e dialektor, semantik e ligjërimor, sinkronik e diakronik. Nuk është e rastit që fjalësi i tij i poezisë, prozës dhe dramës është parë si njësi më vete dhe në tekstin pasues të tij janë bërë shpjegime, jo vetëm të karakterit gramatikor, po edhe dialektor, historik e etimologjik. Martin Camaj i njohur si shkrimtar i një gjuhe të gdhendur, ishte njohës dhe studiues i madh i veprave klasike në gjuhësinë shqiptare të shekujve XV-XIX, i leksikut historik të tyre, i pasurisë leksikore të dialektit të gegërishtes dhe sidomos i pasurisë leksikore të arbëreshëve të Italisë. Martin Camaj ishte studiues i pazakonshëm i strukturave gramatikore të shqipes, prandaj nuk është e rastit që gjuha e krijimtarisë letrare të tij ishte gjuhë e përmasave të mëdha ligjërimore dhe semantike në letërsinë shqipe. Proza e shkurtër, madje, më parë se poezia, u bë shkalla më e lartë e Majës së Ajsbergut në kulturën e komunikimit, monumenti i ligjërimit artistik në veprën letrare të tij. Nuk është e rastit prandaj pse në këtë vëllim leksikor të përzgjedhur mund të vërehen tri rrafshe të kërkimit të tij: leksiku përfaqësues i veprës së tij – me synim neologjizmat dhe strukturat e reja fjalëformuese; leksiku dialektor – me synim ridimensionimin i këtyre fjalëve brenda tekstit letrar, dhe leksiku historik – përkatësisht përmbajtja etimologjike i tij.

Le të thuhet në këtë rast se, kontributet e Profesor Bahtijar Kryeziut në kurorëzimin e tyre është qoftë i ndërmjetshëm, duke i parë ato në rolin e redaktorit a recensentit (Fjalësi i Beqir Musliut), qoftë në formën e drejtpërdrejtë si bashkautor i tyre (Fjalësi i veprës letrare të Ymer Elshanit dhe Martin Camajt). Në këtë rrjedhë do theksuar edhe faktin tjetër se autori, redaktori a recensuesi i këtyre veprave, Profesor Bahtijar Kryeziu, vazhdon të merret me kërkime, redaktime e recensione të kësaj natyre. Njëri prej tyre në proces është vëllimi i madh “Fjalori i përrallës shqipe”, në të cilin po punohet në bashkautorësi edhe me kolegë të tjerë.

Veprat e përzgjedhura në fushë të onomastikës

Nëse jetën arsimore dhe shkencore të Profesor Bahtijar Kryeziut e kanë përvijuar dy fusha: mësimdhënia dhe kërkimet shkencore, kontributet shkencore të tij gjithashtu shquhen në dy rrafshe kryesore: onomastika dhe leksikografia. Ai ka diplomuar, magjistruar e doktoruar në fushë të onomastikës, por kontributet në fushë të leksikografisë gjithashtu po shquhen gjithnjë e më shumë. Nuk është e rastit që edhe vlerësimet e tij në këto dy rrafshe dalin në pah edhe në këtë vëllim.

Pjesën e dytë të këtij vëllimi e përbëjnë tekstet për vlerësimet e bërë ndër vite kushtuar veprave në fushë të onomastikës të studiuesve: Akademik Gjovalin Shkurtajt, “Onomastikë dhe etnolinguistikë” (2015); Begzad Baliut, “Demitizimi dhe standardizimi i onomastikës së Kosovës” (2006); Begzad Baliut, “Onomastikë dhe identitet” (2012); Rexhep Doçit, “Onomastika e Drenicës I”, (2005); Qemal Muratit, “Fjalor toponomastik i tërthoreve shqiptare të Maqedonisë”, (2008); Halit Sylejmani – Maliqit, “Onomastika e Busavatës” (2008); si dhe autorecensionit për veprën e tij “Fjalor emrash “modernë” te shqiptarët sot” (2023).

Kontributeve të tij në këtë fushë i prin vlerësimi shterues për librin e dialektologut, sociolinguistit, standardologut, kulturologut, onomasticientit e leksikologut të shquar Profesor Gjovalin Shkurtajt, “Onomastikë dhe etnolinguistikë” (2015). Ligjëruesi që disa dekada me radhë ka njohur fondin e trashëgimisë së gjuhës shqipe me theks të veçantë leksikun dialektor të hapësirës shqiptare, duke përfshirë këtu edhe atë të arbëreshëve të Italisë, studiuesi i përkushtuar i teksteve të vjetra, me synim leksikun historik, si dhe studiuesi që ka bërë hulumtime pothuajse në çdo cep të hartës etnike, nuk është e rastit që një ditë të sjellë edhe një sintezë të jashtëzakonshme në fushë të onomastikës. Dhe, ta sjellë gati si asnjë tjetër: antroponiminë e patroniminë, mikrotoponiminë e ojkoniminë; antroponiminë e toponiminë e teksteve popullore dhe antroponiminë e toponiminë e teksteve letrare (shembulli i romanit të Rexhep Qosjes).

Mbështetur në këtë trashëgimi të ligjërimit popullor e të shkruar, e materiale shpirtërore, Profesor Kryeziu ka identifikuar gjetjet e Profesor Shkurtajt në strukturën fonetike e gramatikore të antroponimeve, emrat e vendeve dhe emrat e njerëzve, si trajta vijimësie, bigëzimi e ndikimi; ka dëshmuar për rëndësinë e onomastikës në historinë e popullit e të kulturës shqiptare; ka veçuar rëndësinë e përmbajtjes kuptimore dhe gramatikore të toponimisë shqiptare, si një prej aspekteve që dëshmojnë homogjenitetin shekullor të saj; natyrën historike, gjeografike, etno-kulturore dhe shpirtërore të etnonimisë shqiptare: Albania / Shqipëria, arbën / arbër – shqiptar; Gegëria, Toskëria, duke e parë këtë edhe brenda hapësirës arbëreshe; trajtat popullore dhe zyrtare të antroponimisë dhe patronimisë shqiptare; prirjet sociolinguistike të emrave të farefisnisë; emrat e kafshëve në nomenklaturën e onomastikës shqiptare etj.

Në vazhdim të vëllimit janë botuar dy analiza për të mos thënë më saktë përsiatje mbi dy veprat tona: “Demitizimi dhe standardizimi i onomastikës së Kosovës” (2006), si dhe “Onomastikë dhe identitet” (2012). E para është një përmbledhje kryekëput për punën e bërë nga Këshilli për standardizimin e Onomastikës së Kosovës gjatë viteve 1999-2006, ndërsa e dyta një përmbledhje artikujsh shkencorë të lexuar ndër konferenca shkencore. Në vëllimin e parë janë botuar artikuj me karakter shkencorë, kulturorë, analitikë e pse jo, edhe politikë, për kohën. Ata janë artikuj të një përpjekjeje të një grupi studiuesish profesionistë të kësaj fushe, për të sendërtuar idealet e brezit të shekullit XX: që në tokat etnike shqiptare, në gjuhën shqipe të flasin jo vetëm qytetarët e saj, po edhe institucionet politike, shkencore e arsimore, jo vetëm emrat e njerëzve po edhe emrat e vendeve. Nëse synimet e disa prej tyre qenë realizuar në fillim të shekullit XX, në gjysmën e saj të dytë pati filluar të realizohet edhe synimi i dytë: albanizimi i antroponimeve në Shqipëri e pak më vonë (në vitet e ’70-ta) edhe në Kosovë. Koha është që shqip të flasin edhe emrat e vendeve në Kosovë e Maqedoni dhe koha është, por jo gjithnjë politikanët dhe intelektualët, ndryshe nga luftëtarët, ditën të gjenden në betejën e tyre profesionale. Në rrethet shkencore ashtu sikur në qarqet politike nuk munguan nostalgjikët, e kjo do të thotë, nuk munguan studiuesit, të cilët toponiminë e sidomos ojkoniminë e shihnin vetëm si shenjë gjuhësore, po jo edhe sociolinguistike e kulturore. Studiuesit si ata nuk ishin të informuar me parimet ndërkombëtare të përdorimit të tyre, si dhe përvojën e shteteve me demokraci planetare.

Në këto rrethana Komisioni shtetëror, komisionet komunale si dhe individët që i përkrahen ata me fjalën dhe mendimin shkencor e kulturor, nuk arritën ta kryejnë misionin e tyre, në radhë të parë, për të vendosur emrat e ri për qytetet me emra tipik të administratës serbe të shekullit XX, si: Gllogovc (Besianë), Podujevë (Besianë) etj., ose emrat e vendbanimeve të emërtuara me Mitin e Kosovës, të cilat nxitën disa luftëra dhe u bënë sinonim i krimit serb në Kosovë: Kaliçan (Istog), Serbovec (Zveçan), Milloshevë, Llazarevë e Obiliq (Obiliq), Devet Jugoviq e Orlloviq (Prishtinë), Gjeneral Jankoviq (Hani i Elezit) etj. Vështirë të besohet që studiuesit, intelektualët dhe shtetëbërësit në Kosovë, pas luftës, kishin detyrë më të rëndësishme se sa pastrimin e Kosovës nga referencat mitike, politike e ideologjike serbe. E kanë bërë këtë kolegët e tyre në Lindje e në Perëndim, në Rusi e në Amerikë. Është në natyrën e të gjithë popujve dhe të të gjitha shoqërive që të identifikojnë kohën e tyre me veshjen dhe ushqimin, jetën dhe kulturën, prandaj edhe me antroponiminë e toponiminë. Për fat të keq brezi ynë në këtë rast nuk e dha provimin.

Në veprën e parë ashtu si edhe në vëllimin e dytë kemi edhe tekste të cilat e tejkalojnë natyrën e kërkimit për gjendjen e sotme në fushë të studimit të onomastikës, duke e parë atë edhe në kontekst historik dhe etimologjik, në kontekstin ballkanik dhe në kontekstin krahasues, në raportet e shkruara dhe ato dokumentare; për konceptet shkencore të Profesor Çabejt dhe bashkëkohësit e tij, për etnoniminë shqiptare e ojkoniminë e saj në botimet enciklopedike etj.

Tri vlerësimet për tri veprat e Profesor Rexhep Doçit, Qemal Muratit dhe Halit Sylejmani – Maliqit, sikur përplotësojnë njëra tjetrën. E para, vepër shkencore monografike për krahinën etnografike të Drenicës, e dyta një fjalor i përzgjedhur për mikrotoponiminë dhe sidomos ojkoniminë e Maqedonisë dhe e treta një vepër modeste për mikrotoponiminë e fshatit Busavatë të Kamenicës, sikur janë përzgjedhur për të dëshmuar për rëndësinë e metodologjisë së kërkimit shkencor në këtë fushë. Vepra e Profesor Rexhep Doçit është një vepër e modelit të kërkimit gjatë gjithë shekullit XX në Kosovë (metoda e kërkimit historikografik e shkollës së Jovan Cvijiçit) dhe model i pothuajse të gjitha botimeve të kësaj natyre, të cilat në studimet e magjistraturës dhe doktoratës i kanë udhëhequr mentorët Prof. dr. Idriz Ajeti dhe Prof. dr. Latif Mulaku; vepra e Qemal Muratit është një kërkim tjetër i bërë në një hapësirë etnike shqiptare, asaj të Maqedonisë së Veirut, dhe e treta, vepra e Halit Sylejmani – Maliqit, punë modeste, por shumë e përkushtuar e një mësuesi shembullor në një vendbanim ku e ka bërë një jetë të tërë.

Duke e mbyllur vlerësimin për veprën e Prof. Rexhep Doçit, Profesor Bahtijar Kryeziu konstaton: “vepra (mono¬grafike) “Onomastika e Drenicës” ofron një lëndë shumë të pasur e autentike dhe, si e tillë, përveç dobisë që mund t`i sjellë gjuhësisë e shkencave të tjera si një mbështetje e mirë për hulumtime të mëtejshme, mund të ndihmojë edhe për hartimin e një fjalori onomastik të Kosovës ose të trevave mbarëshqiptare”. Le të thuhet se një konstatim si ky vlen edhe për veprën e Halit Sylejmani – Maliqit në njërën anë dhe Fjalorthin e Qemal Muratit. E para i jep modelin e sintezës, ndërsa e treta modelin e përkushtimit. Kërkimi i Sylejmanit dhe serioziteti i Doçit, me Fjalorthin e Muratit do ta bënin një pasuri të madhe të popullit shqiptar, jo vetëm në kontekstin gjuhësor po edhe etnik e kulturor, material e shpirtëror, historik e sedentar në Maqedoni.

Ky vëllim tekstesh të zgjedhura recensionale, hyrëse e parathënëse, për disa vepra të botuara gjatë më shumë se një dekade, përmbyllet me një autorecension për veprën e tij Fjalor emrash “modernë” te shqiptarët sot, (2023). Dhe është mirë që e ka bërë këtë. Vepra e tij e fundit sjell një kërkim dhe sintezë të re në studimet shqiptare. Në këtë kohë mungese të politikave gjuhësore, kulturore dhe madje politike për të krijuar një korpus emrash në nomenklaturën e sistemit etnik të shqiptarëve, reagimi përkatësisht hulumtimi i Profesor Bahtijar Kryeziut në sistemin e emërtimit të fëmijëve shqiptarë gjatë dy dekadave të fundit, paraqet një kontribut të rëndësishëm edhe për studimet gjuhësore shqiptare. “Fjalor emrash “modernë” te shqiptarët sot” (2023), është vepër e shqetësimeve të tij dhe e shqetësimeve intelektuale e kombëtare sot, vepër e vërejtjeve për kujdesin që do të duhej ta kemi për antroponiminë e shekullit XXI dhe vepër e vërejtjeve për moskujdesin që kemi gjatë emërtimit të fëmijëve; vepër e gjyshit pasionant dhe specialistit të fushës që kujdeset jo vetëm për emrat e nipave dhe të mbesave të tij, po për të gjithë nipat dhe mbesat e botës shqiptare. Universi intelektual dhe përgatitja shkencore tij këtu bashkohen në një projekt dhe me një qëllim të vetëm. Në plan të parë ato funksionojnë si analiza komplementare, ndërsa në plan të fundit si sinteza dhe mesazhe për bashkëkohësit. Si e tillë, kjo vepër, si rrallë vepra të tjera të kësaj natyre, përplotëson kërkesat shkencore dhe porosinë bashkëkohore qytetare.

Pasfjala

Pa dashur që këtij vëllimi t’i japim vlerat e ndonjë sinteze a monografie të caktuar, mund të themi se përmbledhja e Profesor Bahtijar Kryeziut “Vepra përfaqësuese në fushën e leksikografisë dhe onomastikës”, sjellë një korpus të pasur tekstesh për bibliografinë shkencore të tij dhe për dijen kërkimore në jetën tonë shkencore. Ajo është përzgjedhje veprash dhe përzgjedhje tekstesh në interes të lexuesit akademik dhe lexuesit të specializuar. Ajo na shërben për të përzgjedhur tekstet e caktuara për lexim po edhe për të kuptuar peshën e tyre në jetën shkencore. Le ta përmbyllim edhe fjalën tonë se shumë herë pesha e vlerësimeve të tij është përcaktuar edhe nga pesha e vlerave të veprave të cilat i ka bërë objekt studimi.

Prishtinë, nëntor 2023

(Prof. dr. Begzad Baliu, PARATHËNIE e librit të Prof. dr. Bahtijar Kryeziut, Vepra përfaqësuese në fushën e leksikografisë dhe onomastikës, Prishtinë, 2023, f. 276)

Prof.Milazim KRASNIQI/

Ata që i kanë lexuar me vëmendje kujtimet e Ismail Qemal Vlorës, kanë më shumë shans të kuptojnë pse pikërisht ishte ai themeluesi i shtetit shqiptar. Kanë shans të kuptojnë se ai me decenie ishte i formuar që të bëhej një udhëheqës i madh. Kanë shans të kuptojnë se dy vlera i kishte të jashtëzakonshme: pasionin për punë dhe guximin kokëkrisur. Me punë ai u dallua dhe u imponua si njeri i suksesit, kudo ku u gjend. Me guxim bëri që edhe armiqtë ta respektonin. Në të vërtetë, guximi i tij ishte përtej çdo konvencioni politik të asaj kohe: ai nuk ishte vetëm opozitar ndaj sulltan Abdylamidit e xhortuqve, po ndaj gjithë trashëgimisë absolutiste të sundimit osman, sepse Ismail Vlora ishte politikan me bindje liberale. Duke qenë bashkëpunëtor dhe mik i reformatorit të madh, Mit’hat pashës, pas vdekjes së tij, Ismail Vlora u bë simbol i lëvizjes liberale në Shtetin Osman. Prandaj e pranuan si burrështetas dhe lider të shquar oborret mbretërore të Fuqive të Mëdha të Evropës. Qeveritarë e diplomatë të shumë anglezë, gjermanë, austro-hungarezë, italianë, etj., besuan se ai idetë liberale i kishte bindje, i kishte botëkuptim, prandaj e kishin referencë.

Duke e pasur atë staturë të politikanit të madh liberal, të besueshëm e të parashkikueshëm, kur erdhi puna për fatin e Shqipërisë, ai u etiketua si autoritet pas të cilit duhej t’i shkonte historia shqiptare. Pa besimin në kredencialet e tij liberale, puna mund të shkonte shumë më keq se sa që shkoi edhe në aktin e themelimit të shtetit (mund të mos proklamohej fare!) e edhe në Konferencën e Londrës. Në fakt, Ismail Qemal Vlora ishte një lloj garancie për pavarësinë e një shteti të ri, i cili kur u shpall dhe kur u pranua në Konferencën e Londrës, de fakto nuk ekzistonte. Faktikisht ekzistonte vetëm besimi në seriozitetin dhe konsekuencën e themeluesit të atij shteti. Mbi atë besim të akterëve vendimmarës, filloi ekzistenca e shtetit shqiptar. Pra, nga leximi i kujtimeve të tij mua më rezulton se përgatitja e tij e gjatë në beteja të rënda politike në Shtetin Osman, duke mbetur konsekuent i ideve liberale, e përgatiti që të bëhej themeluesi i shtetit shqiptar. (Kjo nuk ia zvogëlon as nuk ka pse ia fshehtë edhe gabimet që në kontekste të ndryshme ka bërë, gjatë asaj karriere të stuhishme politike.)

Historianët kanë bërë lloj-lloj interpretimesh për personalitetin dhe rolin e tij. Por askush më mirë se sa ai vetë nuk e ka ditur të vërtetën për të. Prandaj unë më shumë i besoj rrëfimit të tij se sa intererpretimeve të historianëve. Rrëfimi i tij është i rëndësishëm për ta kuptuar, së paku pjesërisht, anën e padukshme të fateve historike të kombeve e shteteve: kur Zoti u ofron mundësi shpëtimi, u mundëson njerëzve adekuatë të dalin në ballë të punëve. Në rastin e themelimit të shtetit shqiptar, nuk gjej shpjegim tjetër. Shqiptarët ishin një komb në proces formimi, me përçarje evidente fetare e krahinore, me rrethim tërësisht armiqësor, me moskuptim të hidhur nga qeveria xhonturke, me skepticizëm të Fuqive të Mëdha, pra, me të gjitha rrethanat të pavaforshme. I vetmi favor në atë realitet ishte dalja e Ismail Qemal Vlorës në ballë të punës. P. S. Lexojini kujtimet e Ismail Qemal Vlorës! Merrni vesh!

Nga qyteti Hall i Iowa, prej 9- 10 të mbrëmjes së 5 dhjetorit 2023, në kuadrin e zgjedhjeve presidenciale të vitit 2024, ish Presidenti Donald Trump dha për TV Fax News një intervistë shumë të qartë për situatën dhe perspektivën e SHBA-së.

Që në fillim nga moderatori ai u ballafaqu me një deklaratë të Presidentit Joe Biden e cila ishte: ”Në qoftë se Trump nuk do të kandidojë për zgjedhje, edhe unë nuk jam i sigurtë se mund të kandidoj”. PërgjigjaTrump ishte: qenkemi në rrugë të mbarë. Kurse unë si republikan mund të shtoj se deklarata e Biden afërsisht thotë se unë e munda Trampin në 2020-tën dhe tani asnjë demokrat nuk është në gjendje ta mund atë përvec meje. Në se Trump nuk kandidon, le të kandidojnë demokratë të tjerë!?

Pyetja e dytë ishte: nisur nga të dhënat e më poshtëme, Drejtori i FBI-së tha në Senat se: ”Jemi në prag të një rreziku terrorist nga mbi ngarkesa e emigracionit vecanërisht nga Kina”. Le ti referohemi të dhënave zyrtare për emigrimin nga kufiri me Meksikën: ”afganë 6386, egjyptianë 3153, iranianë 659, sirianë 538, rus 12605, kinezë 26113. Përgjigja e Trump ishte , po është situatë alarmante. Në administratën tonë u morën hapa konkret për fortifikimin e kufirit dhe emigracioni i paligjshën u zvoglu në minimum. Ne e detyruam Kinën dhe Meksikën të merrnin masa para se te përballeshin me sanksione të forta amerikane, dhe ishim të suksesshëm. Jam dakort se 26113 kinezë, nuk janë thjeshtë azilkërkues, por midis tyre mund të ketë keqbërës, agjentë spiunazhi madje edhe terroristë. Kjo situatë është përgjegjësi totale e administratës Biden.

Pyetja tjerët ishte: pollset (testimi i opinionit publik amerikan) tregojnë se Ju mbështeteni nga 47%, kurse Biden 40%. Dhe e majta ju konsideron Ju një diktator, si ndjeheni në këtë kontekst? Trump, ndjehem mbrekullisht, me entuziazëm dhe energji më të mira se në 2020-tën. Koncepti diktator është një demagogji e së majtës amerikane e filluar me Obamën dhe e ripërsëritur me Biden. Unë nuk kam qenë diktator dhe nuk do të jemë edhe në të ardhmen. Ne do ta bëjmë Amerikën të madhërishme përsëri (great again).

Sipas Biden- pyet moderatori, Ju jeni i rrezikuar edhe nga kandidatët e tjerë republikanë që janë kundër kandidimit tuaj si: Ron Desant e Niki Helly etj? Trump përgjigjet: Ata të dy së bashku kanë mbështetjen e 21% të republikanëve, kurse unë i vetëm aktualisht kam 47% të amerikanëve. Asnjë shqetësim nuk kam, pollset si në Partia Republikane dhe në popullin amerikan janë me mu.

Moderatori, Ju nuk mund të fitoni në Nju Jork, Kaliforni etj, si mund të fitoni në SHBA? Trump: Unë do të fitoj në Iowa ku po bisedojmë sot dhe në shumicën e shteteve të SHBA-së dhe ne do ta bëjme vendin tonë “great again” se kemi besueshmërinë, infrastrukturën e duhur industriale të konsoliduar, teknologjinë bashkohore dhe kapacitetet e duhura. Por ne nuk do të imitojmë Kinën që ngre nga një kompani në javë pa kriter.

Moderatori cfaq një sekuencë jo të këndëshme për Biden në TV dhe e lidh atë edhe me akuzën për abuzime të djalit të tij Hunter Biden. Trump thotë:” E pabesueshme. Këtij njeriu nuk mund ti besohen butonat e armëve bërthamore. Putini është në kulmin e lojës së rrezikëshme botrore. Shqetësohem shumë se dicka po shkon keq me vendin tim. Se praktikat Biden si kopje e keqe e Obamës, shpesh janë qesharake. Me armët bërthamore nuk ka lojë se ndoshta nuk do të mbetet askush i gjallë në botë. Me politikat Obama – Biden kemi humbur miliarda dollar si me Kinën, Iranin etj. Edhe djali i Biden ka qenë i afërt me kinezët dhe korrupsioni është i dukshëm. Por më e keqja është se mentaliteti i së majtës amerikane është një problem madhor se ai është thjeshtë filozofi komuniste.

Lidhur me energjinë dhe ngrohjen globale cfarë mendoni – pyet moderatori? Trump përgjigjet: ne jemi vend me pasuri te madhe të burimeve të energjisë. Ne kemi Alaskën si rezervuar të madh të energjisë krahas shteteve të tjera të federates të cilat kanë naftë, qymir, energji të burimeve ujore e atomike. Kemi mjete monetare , teknologji më të përparuar se të tjerët dhe në raportet krahasuese kemi burime më shumë se Arabia Saudite, Rusia, Irani etj. Duke i shfrytëzuar mirë këto burime , ne do të furnizojmë papengesë vehten tonë dhe do të ju shesim energji edhe të tjerëve.

Lidhur me ngrohjen globale, ne nuk kemi pse të hyjmë në pazare me Kinën, por ti themi asaj ule shkallën e ndotjes ambientale sa Amerika, duke aplikuar teknologjinë energjitike të kohës dhe pastaj beisedojmë për më tutje. Ne jemi e do të jemi edhe në ë ardhmen superfuqi, por nuk do të stacionohemi vetëm tek makinat me karburant, por kryesisht tek ato me elektricitet, madje më të mira se ato të vendeve të tjera.

Po lidhur me sigurinë cfarë mendoni- pyet moderatori? Trump thotë-Biden e hapi kufirin në mënyrë të pa besueshme. Ne nuk do ta lejojmë këtë situatë e cila mund të pjellë terrorizëm e pasiguri. Kur ne qeverisëm, nuk patëm raste të sulmeve terroriste mbi ndërtesat e banimit, publike, ambientet sportive e në rrugë. Siguria do të jetë shumë më e fuqishmë se sot.

Duke patur parasyshë rritjen e madhe të cmimeve të të gjitha produkteve nga administrate Biden, inflacionin, koston e jetesës dhe pasigurinë e krijuar nga emigracioni i paligjushëm, priremi të besojmë tek opsionet Trump për një jetë me të mirë, më të sigurtë e më të paqëshme.

ASLLAN BUSHATI

Analizë nga Rafael Floqi/

Çfarë qëndron pas ndryshimit të politikës në Shtetet e Bashkuara rreth Izraelit dhe Palestinës – dhe si mund të ndikojë në garën presidenciale të vitit 2024.

Në marsin e 14 nëntorit në Uashington, DC, për Izraelin një grup ligjvënësish dypartiakë mbajtën fjalime nxitëse që dënuan sulmet e Hamasit të 7 tetorit dhe mbrojtën përgjigjen ushtarake të Izraelit në Gaza. Flamujt e Izraelit dhe të SHBA-së valëviteshin. Dhjetëra mijëra njerëz mbushën Qendrën Kombëtare me thirrjet “jo armëpushim”.

Në skenë, udhëheqësi i shumicës së demokratëve në Senat, Chuck Schumer dhe kreu i pakicës së Dhomës së Përfaqësuesve, Hakeem Jeffries, u mbajtën për dore me kryetarin e Dhomës së Përfaqësuesve republikanë, Mike Johnson dhe Senatorin Joni Ernst nga Ioëa, ndërsa brohorisnin mesazhe pro-izraelite. Ishte një imazh mahnitës i unitetit gjatë një epoke të ndasive të egra politike.

Të shihje demokratët dhe republikanët të ndanim skenën “ishte në fakt një kthim prapa në kohën kur nuk kishte vërtet dritë mes palëve në Izrael”, tha David Weigel, reporteri politik kombëtar në Semafor.

“Ajo kishte pamjen e unitetit në një moment kur ka më pak unanimitet rreth mbështetjes për Izraelin politikisht, sesa çdo herë tjetër,” tha ai.

Në të vërtetë, ajo shfaqje dypartiake ishte iluzore. Republikanët në Dhomën e Përfaqësuesve sapo kishin prezantuar një projekt-ligj që lidhte ndihmën e Izraelit me definancimin e Shërbimit të të Ardhurave të Brendshme, një pilulë helmuese që synonte t’i përshkruante demokratët si armiqësorë ndaj Izraelit (duke treguar gjithashtu armiqësinë e GOP ndaj pjesës tjetër të projektligjit, më shumë ndihmë ushtarake për Ukrainën ). Republikanët kanë vulosur kryesisht kundërsulmin e Izraelit në Gaza dhe kanë mbështetur qeverinë e kryeministrit Benjamin Netanyahu. Demokratët kanë qenë thellësisht të ndarë në lidhje me thirrjet e ligjvënësve me prirje të majtë që presidenti Joe Biden të bëjë presion ndaj Izraelit për të shpallur një armëpushim.

Weigel foli shpjegoi Sean Rameswaram për mënyrën se si politika rreth Izraelit dhe Palestinës është zhvendosur në Shtetet e Bashkuara dhe implikimet përpara zgjedhjeve të vitit 2024. Le të flasim për 7 tetorin. Cila është përgjigja fillestare e Presidentit Joe Biden dhe sa lëkundet nga skenari që presidentët kanë pasur në dekadat e mëparshme?

Dua të them, me të vërtetë jo. Dhe këtu dalin shumë nga problemet e presidentit me demokratët më të rinj dhe kritikët e Izraelit. Izraeli është nën sulm dhe ai përgjigjet jo shumë ndryshe nga ai që bëri Richard Nixon gjatë Luftës së Yom Kipurit, që është: “Ne mbështesim Izraelin. Ata janë aleati ynë.”

Pra, 7 tetor, pat një shpërthim zemërimi ndaj Hamasit për masakrat që ata kryen. Atë fundjavë, pat një tubim [pro-palestinez] në Nju Jork, në Times Square. Kapitulli i Socialistëve Demokratikë të Amerikës në Nju Jork e miratoi tubimin, por nuk e organizoi atë. Brenda Partisë Demokratike, ka një lloj reagimi antitrupash, ku çdo demokrat që lidhet me ato protesta është i shtyrë, akuzohet se mbështet antisemitizmin. Keni parë guvernatoren e në Nju Jorkut, keni parë demokratë në krye, njerëz që ndoshta do të jenë në krye të partisë për një kohë të gjatë, duke e dënuar këtë dhe duke thënë se ky është antisemitizëm.

Demokratët e rinj e shohin Izraelin si një shtet aparteidi, sepse ata kanë parë që një përpjekje për një proces paqeje nga Barack Obama të minohet nga një qeveri izraelite pro-Trump. Ajo që shihni teksa lufta vazhdonte ishin si disa nga ato dinamika të paraluftës që ripohojnë vetveten. Dhe nga mesi i nëntorit, shumica e demokratëve thanë: “Po, unë nuk dua që vendi im t’i japë mbështetje të pakufizuar Izraelit, pavarësisht se çfarë bëjnë ata”.

Më tregoni se ku janë saktësisht ndarjet. Kush po shkëputet konkretisht nga Joe Biden dhe ndoshta edhe nga demokratët e tjerë të moderuar?

Njerëzit më të dukshëm që e bëjnë këtë në Kongres janë anëtarët e Skuadrës. Këto janë katër femrat demokrate që u zgjodhën në vitin 2018, disa demokrate të tjera u zgjodhën në 2020 dhe 2022, ultra marksiste por përbëjnë një pellg shumë të vogël të  politikanëve demokratë të krahut të majtë, brenda Dhomës. Jo në të vërtetë brenda Senatit. Ju në fakt shihni një ndarje qyh në ditët e para të luftës midis asaj që ata demokratë po kërkojnë, dhe ata po bëjnë thirrje shumë herët për një armëpushim të plotë. Jo vazhdimin e konfliktit derisa Izraeli të zhdukë Hamasin, për të cilin ata thonë se është qëllimi i tyre, por një armëpushim, në kundërshtim me politikën e Netanyahut. Që në fakt do të thotë eleminimin i Izraelit , parulla “Nga lumi (Jordan) gjer në det” nënkupton eliminimin e shtetit të Izraelit. 

Ju shihni demokratë të tjerë si [sen.] Bernie Sanders – i cili është me të vërtetë me ndikim, Gjon Pagëzori i Skuadrës, që me të vërtetë u del përpara dhe i ndihmon ata të zgjidhen – as ai nuk e bën këtë. Por e shihni, brenda disa ditësh pas kësaj, se Sanders dhe disa demokratë të tjerë, disa prej të cilëve habitën njerëz si Dick Durbin, duke thënë: “Në rregull, jo, nuk mendoj se ne, si demokratë, si vend, duhet të mbështesim çfarëdo qoftë kjo bën qeveria”, ndërsa shohin pamjet që vijnë nga Gaza, ndërsa shohin raporte për fëmijë në spitale të uritur, për viktima civile.

Ka incidente, për shembull, si raportimi se një spital u hodh në erë nga raketat izraelite që më pas kontestohet. [Perf.] Rashida Tlaib, një demokrate e Detroitit – Detroit dhe Dearborn, me të vërtetë – demokrate progresiste palestineze, e avancon këtë mashtrim dhe është censuruar nga Dhoma për këtë. Kur nuk reagoi fare për sulmet e vrasjet Hamasit

Ajo i përmbahet armëve të saj, censurohet dhe fiton [mbështetje], jo për gjithçka që tha, por në kërkim të një armëpushimi, ata po shtojnë njerëz dita-ditës. Dua të them, ju keni disa dhjetëra demokratë të Dhomës së Përfaqësuesve që kanë bërë thirrje për një armëpushim. Kjo është një pakicë. Por unë mendoj se rëndësia këtu është, një, se shumë demokratë kritikojnë Izraelin në kohë lufte. Kjo është e rrallë. Pjesa e dytë është, sipas sondazhit, ata janë me bazën. Kishte një protestë në Komitetin Kombëtar Demokratik ku kishte njerëz që ndezin dritat mbi ndërtesën që tregojnë vetëm numrat e votimit. Kur i pyet njerëzit nëse duan një armëpushim pa kushtet e Izraelit, 80 për qind e demokratëve thonë po. Sondazhi i Ipsos/Reuters është më i fundit që e mbështet këtë.

Për shumë nga këta demokratë [të zgjedhur pro-Izraelit], është e qartë se zgjedhësit e tyre në bazën demokratike nuk janë aq të interesuar për mbështetjen refleksive të Izraelit sa ata. Por është e rëndësishme të diskreditoni kundërshtarët e tyre dhe të thoni se këta njerëz janë të çmendur, këta njerëz janë antisemitë, këta njerëz janë të rrezikshëm. Këtu ndarja, mendoj, bëhet shumë më e keqe. Ndërsa kjo po ndodh, me më pak protesta, ata po marrin shumë reagime nga arabo-amerikanët që mendojnë se ajo që po bën Biden – dhe ata e dinin se ai ishte pro-izraelit kur fitoi votën arabo-amerikane në 2020 – ajo që ai po bën është fyese për ta, është vrastare.

Ju shikoni termin “Genocide Joe” duke u hedhur për të sulmuar Biden. Kjo është ajo që po shihni duke zvogëluar mbështetjen e demokratëve është edhe disa gjëra nga aktivistë të së majtës ekstreme, shumë prej të cilëve janë vetë hebrenj, dhe më pas disa nga demokratë arabo-amerikanë që thonë, “Unë nuk mund të mbështes një presidentsi ai ” – jo se ata do ta mbështesin Trump-in – “Unë nuk mund të dal dhe të mbështes një president i cili, nëse rizgjidhet, do të bëjë gjithçka që thotë Netanyahu.”

Dhe këto disa dhjetëra demokratë që mbështesin një armëpushim, të cilët duan të shohin një ndryshim të vërtetë në këtë luftë dhe po e shtyjnë atë në Kongres. A po përballen ata me pasoja nga të moderuarit apo fraksionet e vendosura pro-izraelite?

Grupet e mëdha ndër të cilat  – AIPAC, që është lobi i Izraelit në Amerikë; Shumica Demokratike për Izraelin, e cila është themeluar kohët e fundit dhe punon në zgjedhjet primare për të mposhtur demokratët e krahut të majtë, veçanërisht nëse ata janë kritikë të Izraelit – të dyja këto grupe e kanë shumë të qartë që herët se do të vazhdojnë të punojnë për të mposhtur demokratët që janë kritikë të Izraelit. Dhe … me të vërtetë brenda disa ditësh, por bëhet pak më e qartë në fund të tetorit, ka një përpjekje për të gjetur një kandidat që mund ta mposhtë Taib-in. Ka një përpjekje për të mbështetur një kandidat që mund të mundë Ilhan Omar. Ka një përpjekje për të mposhtur Jamaal Bowman në Nju Jork dhe Cori Bush në Misuri. Pra, tre ose katër nga kritikët më të shquar të Izraelit në Kongres: “Si t’i mundim ata?” Dhe ata nuk e fshehin këtë. Nuk është si një kurth që do të hapin më vonë. Ata po thonë mjaft qartë, “Ne duam që kandidatët tanë të konkurrojnë kundër këtyre njerëzve”. Në disa raste i kanë konkurruar.

Sa nga kjo është një ndarje brezash brenda partisë? Është thjesht të rinjtë kundrejt të moshuarve, apo ka diçka më shumë që po ndodh këtu?

Epo, të rinjtë dhe të moshuarit shpjegojnë shumë prej tyre për arsye themelore. Nëse keni lindur pas vitit 1973, dhe kjo është shumica e amerikanëve, ju nuk e njihni Izraelin si një demokraci të vogël në Lindjen e Mesme që ka nevojë për mbrojtjen amerikane. Ju e njihni si një vend të fuqishëm me pasuri të krahasueshme me një vend të Evropës Perëndimore, me një ushtri të fortë që nuk humbet kurrë. Ndoshta [ajo] mund të zërë pritë dhe befasohet, por nuk i humbet luftërat. Pra, ju pyesni, “Mirë, pse qeveria ime po e mbështet këtë?” Dhe ka pasur një kërkim për arsye në mesin e shumë demokratëve pro-izraelitë: Çfarë mund t’ua kishte bërë këtë votuesve tanë më të rinj? Si u rritën votuesit tanë të rinj dhe u bënë kritikë të Izraelit?

Ka shumë faj për kolegjet. Mirë. Kolegjet janë shumë liberale dhe kolegjet janë progresive. Disa njerëz janë mësuar të jenë antikolonialë. Kjo është një pjesë e saj. Unë mendoj se në inteligjencën e së majtës, gjithçka që ata thonë për këtë është e vërtetë, se po, ka njerëz që kanë transpozuar mendimin e tyre antikolonial, antikolonist dhe kanë thënë “Unë jam kundër shtetit sionist” për këtë arsye. Por kjo është përtej hendekut arsimor.

Pas Irakut, ka shumë skepticizëm. Pse Amerika po i shpenzon gjithë këto para, jo vetëm për ndihmën e huaj, por për ndihmën e huaj në veçanti në Lindjen e Mesme? Ku po shkon kjo? Çfarë kuptimi ka të bësh gjithë këtë? Dhe çfarë kuptimi ka ta bësh atë kur nuk jemi aq të prekshëm sa ishim në vitet 1970 ndaj OPEC-ut dhe goditjeve të naftës? Për shumë amerikanë përgjigjja është, po, nuk e di. Nuk më intereson. Pse secila palë e mbështet këtë në mënyrë kaq refleksive? Kjo është një lloj pyetjeje e bërë nga, do të thosha, demokratët përtej linjave arsimore nën 40 vjeç. Gjithashtu vetëm votuesit më të rinj në përgjithësi që janë shumë, shumë skeptikë për këtë.

Dhe në Partinë Demokratike, ne kemi të rinj, kemi të moshuar, dhe pastaj kemi vërtet të moshuar, domethënë Joe Biden, i cili vetë është më i vjetër se Izraeli. Ku është saktësisht ai tani, duke marrë parasysh gjendjen e punëve në partinë e tij?

Ai nuk komenton nga dita në ditë kritikët brenda partisë. Ai nuk është i mbrojtur të kritikojë të majtën ashtu siç është AIPAC. Ajo që Biden dëshiron, dhe ajo që thotë kur ndërpritet nga një aktivistët hebrenj të Zërit për Paqe në një mbledhje fondesh, është se ai dëshiron një pauzë humanitare, që do të thotë, ne e ndalim konfliktin. Ne lirojmë pengjet. Kur pengjet lirohen dhe tensionet bien, mbase ne mund të deeskalojmë konfliktin. Në asnjë moment ai nuk thotë “çfarëdo që Netanyahu dëshiron”.

Ekziston presioni amerikan për t’i dhënë fund armiqësive sa më shpejt të jetë e mundur, por është në kontekstin e mbështetjes për Izraelin, dhe simpatisë për Izraelin dhe simpatisë për njerëzit e vrarë më 7 tetor nga Hamasi. Duket si një ndryshim shumë delikat. Unë mendoj se në disa mënyra është. Por për aktivistët dhe demokratët e rinj, është aq e qartë për ta moralisht se çdo gjë përveç kërkesës për një armëpushim dhe çlirim të menjëhershëm për palestinezët është në fakt gjenocid, saqë kjo është e papranueshme.

Kjo është ajo që ai po përpiqet të lundrojë. Ai thjesht nuk ka një bazë partie që pajtohet se “Ne duhet të bëjmë përpjekje për të mbrojtur Izraelin ndërsa përpiqemi t’i japim fund luftës”. Pozicioni i tyre është, pse? Pse e marrin këtë trajtim? Pse po i trajtojmë ata ndryshe nga një vend tjetër që ka një lloj popullsie të brendshme që nuk ka të drejta të plota demokratike? Apo në rastin e Gazës, aftësia për t’u larguar lirisht nga Rripi i Gazës? Pse po e bëjmë këtë? Dhe kjo nuk është diçka që Biden mund të përgjigjet. Kjo është diçka që shpjegon pse ai fillon të zemërojë kaq shumë nga baza.

Ne kemi folur për këtë ndarje, këtë lloj përçarjeje në të majtë dhe të gjitha fraksionet e përfshira dhe sa e ndërlikuar është ajo rrëmujë. Imagjinoj se kjo duket shumë më pak e çrregullt në të djathtë?

Po, kjo është një mënyrë e mirë për ta shprehur atë. Në të djathtë, pra, është gjithmonë më e lehtë të jesh jashtë pushtetit në disa mënyra. Mund të thuash, siç tha senatori Tom Cotton nga Arkansas, kjo nuk do të ndodhte nëse Trump do të ishte president.

Pozicioni më i lehtë dhe më i qartë që mund të marrin është se Joe Biden është i dobët. Nëse shpërthen një luftë, kjo është për shkak se ai është i dobët. Kjo për shkak të vendimeve që ai mori që e ftuan këtë dobësi. Mendoj se është shumë e vështirë të gjurmosh vendimet e Biden për Izraelin deri në këtë. Por, ju e dini, ju keni një skenar. Ju do t’i përmbaheni.

Dallimet midis kandidatëve për president, mendoj se janë domethënëse për të treguar sesi republikanët premtojnë të jenë më refleksivisht pro-izraelit nëse zgjidhen, siç ishte Trump. Dua të them, Trump njeh Lartësitë Golan. Trump zhvendos ambasadën amerikane në Tel Aviv në Jerusalem. Trump në thelb bën gjithçka që dëshiron Izraeli dhe Trump e thotë me zë të lartë, siç i pëlqen të bëjë. Pra, ky është qëndrimi i Trump. Kjo nuk ka ndryshuar.

Njerëzit që po konkurrojnë kundër tij – Ron DeSantis dhe Nikki Haley janë më të rëndësishmit në këtë pikë – ata duan të shkojnë më tej. Ata do të mbështesin plotësisht Izraelin, por duan të jenë të qartë se palestinezët nuk duhet të marrin kurrë ndihmë të huaj. Ju gjithashtu keni që ata të kritikojnë Trump nga e djathta duke thënë se ai është shumë kritik ndaj Benjamin Netanyahut. Trump e ka zakon të vlerësojë pa gjak një lojtar tjetër në botë dhe të thotë nëse ata janë të zgjuar apo jo. Trump thotë se Hezbollahu është i zgjuar.

Nuk mendoj se bazës republikane i intereson. Jo vetëm pikëpamjen time, dua të them, kam parë sondazhe që votuesit republikanë nuk i shohin komentet e Trump si fyese për Izraelin. Është një parti shumë pro-izraelite. Është një parti shumë anti-palestineze në infrastrukturën e komenteve konservatore. E dini, një nga figurat më me ndikim është Ben Shapiro, i cili foli për palestinezët si kafshë. Në të djathtë, nuk ka asnjë rrezik të thuash: “Unë mbështes Izraelin. Nuk më intereson çfarë ndodh me palestinezët.”

Ka pak skepticizëm për këtë në të djathtën e re, në të djathtën nacionaliste. Ka pak qëndrim “pse po i mbështesim ata”. Sinqerisht, ekziston pak opozita antisemitike ndaj ekzistencës së Izraelit. Jo në botën e votuesve primar. Kjo nuk është shumë e rëndësishme për njerëzit që do të emërojnë kandidatin e partisë. Pra, ne po flasim për, e dini, kandidatët presidencialë. Ne po flasim për bazën. Diku në mes të këtyre dyve janë republikanët në Kongres. Si ka ndodhur kjo në Kodër?

Për aq sa kemi folur për Amerikën, le të përcaktojmë se gjëja më e rëndësishme për sa i përket Izraelit për momentin ndoshta nuk është nëse anëtarët e Kongresit thonë gjëra të bukura për të. Por shumica e rezolutave që kanë kaluar gjatë muajit të fundit, ose janë prezantuar për këtë, kanë qenë vetëm dënimi i sulmeve dhe më pas sulmimi i demokratëve që nuk do t’i dënojnë sulmet, kalimi i financimit me një pilulë helmuese Demokratët [mos] mbështetje, dhe më pas sulmuar demokratët se nuk e mbështesin atë. Dhe Komiteti Kombëtar Republikan i Kongresit, pasi Dhoma e Përfaqësuesve miraton fondet e Izraelit që do të shkurtonte IRS-në për të paguar për të, menjëherë po sulmon demokratët si, siç e dini, antisemitët anti-izraelit nëse ata nuk e mbështesin atë. Ka më shumë interes, nëse mund të flas me cinizëm, për ta përdorur këtë si një çështje për të përçarë demokratët sesa për të bashkuar vendin rreth një përgjigjeje. 

Edhe pse ne e dimë se republikanët në Kongres janë shumë skeptikë për ndihmën ndaj Ukrainës, si ka ndodhur kjo me Izraelin? A është një histori krejtësisht e ndryshme?

Po. Pra, përsëri, pozicioni i Biden këtu është se Amerika duhet të mbështesë Izraelin në luftën e tij kundër Hamasit. Ajo duhet të mbështesë Ukrainën në luftën e saj kundër Rusisë. Për shumë republikanë, është shumë e qartë. Nëse ka një shumë zero ndihme që duhet të japim, duke përfshirë një sasi zero të municioneve ushtarake, plumba, etj., ajo duhet të shkojë për të mbrojtur Izraelin, jo për të mbrojtur Ukrainën. Kjo nuk është unanime në parti. Por ky është pozicioni republikan në zhvillim, është se prioriteti i parë i Amerikës është vetëmbrojtja e saj, mbrojtja e kufirit të saj. Prioriteti i dytë i saj është mbrojtja e Izraelit. Ky është fundi i listës. Nuk ka me të vërtetë një prioritet në mbrojtjen e Ukrainës tani.

Pse republikanët janë kaq të unifikuar për këtë çështje? Çfarë fshihet pas kësaj?

Pra, shumë prej tyre është një ndjenjë që izraelitët janë djemtë e mirë. Nëse mund të jem i drejtpërdrejtë për këtë, është – tani, ka hebrenj në Partinë Republikane; jo aq shumë – shumica e mbështetjes për Izraelin drejtohet nga të krishterët besimtarë, të krishterë të cilët besojnë se Izraeli fitoi territorin e tij. Është një kujdestar i mirë i Lindjes së Mesme. Është një demokraci, pavarësisht se si trajtohen palestinezët brenda vendit. Dhe kjo nuk është thjesht një thirrje e vështirë për ta.

Ju përmendët se lloji i përçarjes në të majtë ka hedhur njëfarë hije mbi ofertën e Joe Biden për rizgjedhjen presidenciale. A mendoni se ajo që kemi parë në 50 ditët e fundit dhe ajo që mund të vijë në 50-të e ardhshme mund të ketë implikime të qëndrueshme për zgjedhjet, për politikën tonë në vend – për të cilën zgjedhjet presidenciale janë më në fund më pak se një vit larg. A do t’i kujtojnë njerëzit ende të gjitha protestat në rrugë dhe përleshjet e ndryshme në Kongres dhe grindjet e ndryshme për financimin, çfarëdo që të jetë?

Epo, ka pasur një bisedë në të majtë që më duket pak e lodhshme, “Hej, nëse thoni se do të bojkotoni votimin për “Genocide Joe”, ju po votoni në mënyrë efektive për Trump.” Ana tjetër e kësaj do të tregojë se zgjedhjet janë 11 muaj larg, një vit larg. Kjo është koha për të thënë se kjo politikë duhet të ndryshojë ose ne nuk do të votojmë për ju. Dhe kështu është e paqartë se sa nga kjo do të qëndrojë.

Unë mendoj se në përgjithësi, megjithatë, dhe nëse flisni me aktivistët e paqes – Zëri hebre për Paqe, – teoria e tyre se çfarë mund të ndodhë këtu, mendoj se është vërtetuar në muajin e parë të konfliktit. Unë fola me ta në fillim të tetorit rreth kësaj periudhe ku ata po dënohen se kishin guximin të bënin mitingje ku njerëzit thoshin gjëra të çmendura. Sa herë që shpërthen një konflikt dhe veçanërisht kur ky konflikt zgjati gjatë tetorit, nëntorit, ju e shihnit atë zbehje, dhe në mënyra që mendoj se do të duhen disa vite për t’u zhvilluar.