Artan Nati/

Shumë shqiptarë ndeshen me konceptin e votimit për “më të voglën nga dy të këqijat”, kur vjen sezoni i zgjedhjeve. A është ndonjëherë e justifikuar të zgjedhësh një kandidat thjesht sepse ata janë opsioni “më pak i keq”, edhe nëse nuk përfaqësojnë bindjet tona? Përgjegjësia qytetare nuk ka të bëjë drejtpërdrejt me aktin e votimit, por thekson rëndësinë e mençurisë, aftësisë dalluese dhe pjesëmarrjes në shoqërinë ku jetojmë. Në një ambient politik si i joni, shpesh e gjejmë veten duke zgjedhur midis opsioneve të papërsosura, jo vetëm në votime, por në shumë fusha të jetës.

Pra, si duhet t’i qasemi kësaj dileme si qytetarë? A duhet të abstenojmë nga votimi nëse nuk mund të mbështesim plotësisht një kandidat, apo është më mirë të votojmë për atë, politikat e të cilit janë e keqja më e vogël, edhe nëse ato nuk janë afër vlerave tona? Çfarë parimesh përdorni kur vendosni se si të votoni?

A jeni ndjerë ndonjëherë keq, të detyruar të zgjidhni vetëm midis dy fatkeqësive? Keni ndjerë se do të preferonit të goditeshit në fytyrë sesa me një thikë në stomak?

A preferoni të keqen më të vogël mbi atë më të madhen? Të gjithë kemi qenë fajtorë për zgjedhjen e një të keqeje “më të vogël” të përcaktuar në mënyrë arbitrare, një e keqe që është më e vogël për ne, ndoshta, por jo për të tjerët.

Unë them ‘fajtor’ sepse ne nuk jemi kurrë të pafajshëm për zgjedhjen e ndonjë niveli të së keqes, pavarësisht nga justifikimet tona se kemi të drejtë. Përveç kësaj, e keqja më e vogël nënkupton një të pavërtetë dhe ka gjithmonë një zgjedhje të tretë, dhe të katërt. Përtej kësaj mundësie të vetëm dy zgjedhjeve, qëndrojnë zgjedhje të tjera si ato parimore, që ne jemi shumë frikacakë dhe të dobët për t’i marrë në konsideratë. Edhe moszgjedhja është një zgjedhje e vlefshme. Edhe zgjedhja e të dyja opsioneve mund të jetë një alternativë. Megjithatë, ne zgjedhim të keqen më të përshtatshme sepse na përshtatet ta konsiderojmë të keqen “më të vogël”, duke mos ndalur asnjëherë për të pyetur veten “më e vogël për kë?” Dhe kjo nënkupton që ne u besojmë kapaciteteve tona mendore mjaftueshëm për të dalluar me saktësi se cila nga dy të këqijat është në të vërtetë më e vogël dhe sipas standardit të kujt.

Problemi me zgjedhjen e të keqes më të vogël është se ne humbasim kuptimin e asaj që është e mirë. Ne harrojmë se e keqja më e vogël është ende e keqe (duke supozuar se është me të vërtetë e keqja më e vogël e mundshme që mund të zgjedhim). Nëse ndihemi të justifikuar moralisht për zgjedhjen e një të keqeje, edhe pse më të vogël, ne korruptohemi moralisht, pasi ngatërrojmë të keqen më të vogël me të mirën.

Historia e demokracisë në vendin tonë fillon me zgjedhjen e të keqes më të vogël. Intelektualët shqiptarë, përfaqësuesit e klasave të përmbysura dhe për më tepër të burgosurit politikë, zgjodhën të keqen më të vogël dhe iu bashkuan disa partive të djathta (por vetëm në emër të tilla). Deri këtu gjithçka duket mirë, por në fakt në krye të saj ishin ish- komunistët dhe sigurimsat të emëruar nga ish byroja politike. të shndërruar në ëngjëj brenda natës (edhe djalli ishte ëngjëll, por i rënë nga qielli). Përkrahësit e ‘të keqes më të vogël’ këmbëngulin që, nëse vazhdoni të zgjidhni më të voglën nga të dyja, do të vazhdoni të minimizoni të keqen dhe me kalimin e kohës, do ta bëni të keqen të zhduket. Megjithatë, e kundërta ndodhi. E keqja paraqitet si “më e vogël” kur të kërcënon me një “të keqe më të madhe”. Mënyra si rrodhën ngjarjet pas krijimit të këtyre partive, tregojnë se ato u spastruan nga kundështarët, të persekutuarit politik u përçane, biles u akuzuan si spiunë. Disa prej tyre, që njiheshin në publik si antikomunistë, u larguan si ambasadorë apo iu dhanë poste të rëndësishme si edhe përfitime të tjera. Pranimi i keqes më të vogël solli të keqen më të madhe, duke shndërruar të djathtën shqiptare në pronë të nje rrethi të ngushtë njerëzish, duke i hequr shpirtin krijues të ëndërruar nga proponentët e “të keqes më të vogël”. E keqja triumfon kur ne refuzojmë të zgjedhim midis dyzimit të rremë të të këqijave “më të mëdha” dhe “më të vogla”. Të mos zgjedhësh asnjë të keqe është një opsion i tretë i zbatueshëm, por kërkon sakrifica që shumica nuk janë të gatshëm të bëjnë. Këta demokratë të vërtetë kishin opsionin që mund të mos zgjidhnin asnjë të keqe. Thjesht duhet të pranojnë se ishin shumë të verbër dhe frikacakë. E keqja më e vogël nuk është e mirë; është thjesht e keqja më e përshtatshme. Në fakt ata kishin mundësi të krijonin partinë e tyre si opsion i tretë, ndonëse me shumë sakrifica. Ndoshta akti më patriotik do të ishte të pranonin se zgjedhja e të keqes më të vogël është e keqja më e madhe, duke hapur kështu rrugën e demokratizimit të vendit në situata si kjo e sotmja. Pasoja e kësaj zgjedhje është e qartë: një pushtet i korruptuar i të majtës dhe një e djathtë inegzistente.

Sot Shqipëria dhe shqiptarët ndodhen para një dileme të ngjashme me atë të viteve 90, të cilën e dimë fare mirë si përfundoi. Zgjedhjet e 11 majit të këtij viti do të jenë një provë e madhe për maturimin e shoqërisë sonë, e cila do të jetë vendimtare për të ardhmen e kombit. Shumë nga intelektualët dhe njerëzit e penës në Shqipëri dhe jashtë saj janë të mendimit se ne duhet të zgjedhim të keqen më të vogël.

Mendoj se më tragjik është fakti se disa nga të burgosurit e mendimit dhe shkrimtarë të njohur tashmë kanë mbetur peng i të kaluarës, duke e parë botën në të mirë dhe të keqe, ose në rastin konkret në të keqe të madhe dhe të keqe të vogël. Mendoj se ne duhet të mendojmë përtej të mirës dhe të keqes, sepse duke zgjedhur të keqen më të vogël, pikërisht pa dashje këta njerëz u bënë pjesë e të keqes së madhe. Ata u bënë pjesë e tragjedive si ajo e 97- tës, apo anëtarësimit në konferncën islamike dhe më tej në marrëveshjet e turpshme PS e PD në kurriz të forcave progresiste. Unë mendoj se votimi për më të voglën nga dy të këqijat në të vërtetë çon gjithmonë në më shumë të këqija. Pra, ju ose votoni për “Satanin” ose “Djallin”, dhe ju prekni ferrin me njërën apo tjetrën zgjedhje. Nuk mund të jesh në rrugën e Zotit duke mbajtur dorën e djallit.

Nuk dua të them se njera parti është më e keqe se tjetra, apo cila është e keqja më e vogël. Thjesht mendoj se polarizimi i sistemit dypartiak në këtë vend na ka bindur se këta janë kandidatët për të cilët duhet të votojmë. Ata nuk janë të vetmit, ata janë njeri më i keq se tjetri.

Nuk duhet të japim votën për kandidatët që nuk po i përmbushin premtimet e tyre. Mos votoni për ta! Kemi dëgjuar boll argumente për të keqen më të vogël dhe se si duhet të votojmë për të. Kjo është ajo që dy partitë e mëdha duan që ne të mendonjmë. Ata duan që ne të ndiheni të detyruar të votojmë vetëm për ta, dhe ata zihen se kush është e keqja më e vogël. Kësaj rradhe ne kemi opsione të treta dhe nuk duhet të mbetemi peng e të keqes më të vogël.

Unë nuk dua të votoj për njërën palë vetëm sepse e urrej palën tjetër dhe anasjelltas. Mënyra se si do t’i qasemi këtyre zgjedhjeve të ardhshme varet nga ne, por ne nuk mund të vazhdojmë t’i lejojmë politikanët të na zënë në kurth që të votojmë për ta duke folur për një “të keqe më të vogël”. Duke ecur përpara, ne duhet të kërkojmë më shumë nga njerëzit që zgjedhim dhe të mos i lejojmë ata të na frikësojnë që të votojmë për ta. Para se të vendosim të votojmë duhet të mendojmë nëse vërtetë jemi të detyruar të vendosim nëse duam që kryeministri i ardhshëm do të jëtë i korruptuari me një kravatë të kuqe apo blu.

Të jetosh është të zgjedhësh. Por për të zgjedhur mirë, duhet të dish se kush je dhe çfarë përfaqëson, dhe jo të zgjedhësh se kush është më i keq satani apo djalli.

Kosta Nake/

Ndoshta është rasti i vetëm në historinë e letrave shqipe të tranzicionit që një roman të ribotohet edhe katër herë të tjera. Dy breza të shoqërisë shqiptare që navigojnë tri botë të ndryshme me konvejerin e kohës: Tiranë – Paris – Pekin. Një zbulim i raporteve afektive dhe shpërthimeve seksuale të moshës më të bukur si shtresëzim indiferent ndaj një epoke me konflikte të mëdha politike. Një zhbirim mjeshtëror i jetës familjare që, duke u bërë pre e ngarkesave politike, shpërbëhet dhe i çon individët në gjendje haluçinative. Një kompozicion i jashtëzakonshëm me një labirinth mjedisesh dhe karakteresh që të fton për t’iu rikthyer edhe një herë udhëtimit nëpër të.

Duke përkthyer diçka nga proza e shkurtër ruse, më është krijuar përshtypja që letërsia shqiptare e pesëdhjetë viteve të fundit, duke u angazhuar thekshëm politikisht, ka pakësuar frikshëm natyrën që e zbut bishën e fshehur brenda shpirtit njerëzor, shqiptarët janë bërë më luftarakë dhe më pak miqësorë; duke lexuar “Dragoin e fildishtë” mendoj se në tranzicion është krijuar një trend për viktimizimin e shoqërisë nën diktaturën komuniste, por nuk është hedhur dritë sa duhet për atë që po ndodh në sistemin e ri me largimin eksodik të shqiptarëve dhe me ftohjen akulluese ndaj jetës së fshatit dhe punëve bujqësore.

Një dashuri e pamundur dhe dragoi i fildishtë

Ndryshe nga romanet bashkëkohës të “Dragoit të fildishtë” të cilët e kanë politikën të ekspozuar pa kursim në shitoret e tyre, Fatos Kongoli ka zgjedhur në këndvështrim të veçantë duke vendosur në vitrinë fatin e individit që, edhe pse është i kushtëzuar nga politika, ka hapësirën e vet të mjaftueshme për ta jetuar jetën sipas ëndrrave, dëshirave, energjive të moshës në një sfidë të përhershme me rrethanat. Ja pse linja e dashurisë mes studentit shqiptar Genc Skampa dhe kinezes së bukur Çao Sui Lin përbën një fill magjepsës në rrjetin e ndërlikuar të strukturës së veprës duke sjellë simotrën e vet në historitë e nëpërkëmbura të dashurisë mes studentëve shqiptarë të viteve ’50 e ’60 që shkonin për studime të larta në vendet e ish-kampit socialist dhe vajzave vendase. Fillon si gjueti prostitutash dhe përfundon si dramë e dhimbshme. Fillon si dashuri me shikim të parë dhe përfundon me një përjetim të thellë e të bukur që as largësia e madhe nuk i mbyll dot të gjitha rrugët, as koha e pamëshirshme nuk e fshin dot siç bën deti me gjurmët në rërën e bregut.

Takimi rastësor i dy të rinjve ndodhi në magazinën Bai Huo Ta Lou në Pekin ku ishte statueta e një dragoi të gdhendur në fildish. Genci shkon për prostituta dhe dikujt pranë tij i bie të fiktit nga uria. Njerëzit mblidhen dhe atë që ndodhi e shpjegon një kineze e bukur që flet rusisht. Krijohet një shoqërim idesh që vazhdon deri në fund të veprës: statueta e dragoit – fytyra e bukur e kinezes – skena e të uriturit. Dragoi ia prish gjumin studentit shqiptar: “Je Kina, iu hakërreva me inat… Enigmatike, kurnace, e pistë. Ti s’më lejon të afrohem, të prek fildishin e ftohtë të zhguallit tënd. Lëviz, ulëri, godite me bisht xhamin e vitrinës, thyeje. Atëherë këtu do të shfaqet një vajzë, si shenjë e dorës së zgjatur të miqësisë sate.” (f.140) Dukej sikur dragoi ruante një të fshehtë dhe duhej t’ia shpjegonte Gencit pse ndodhej në atë vend, të padepërtueshëm si zhgualli i tij, me një enigmë të frikshme te sytë e tij. (f.146) Genci priste që dragoi që i kishte shkuar mysafir në dhomë si një pikturë, “…t’ia jepte pallmës. Si të pëlliste, të teshtinte. E si të teshtinte, përmes shtëllungave të flakëve të shfrynte mbi tryezë vajzën e bukur.” (f.148) Dragoi i shfaqet si mirazh kur katër studentë lundrojnë me varkë në liqen: “Ujërat e liqenit u rrudhën, rrudhat lëvizën, u kthyen në valë, valët rrahën ajrin, dielli u zu e përmes reve u shfaq në fluturim dragoi i fildishtë.” (f.153) Genci rri në një dhomë me një student kinez dhe rastësia bën që në Pekinin pa anë e fund ajo të jetë kushërira e Fengut, madje të shkojë për vizitë në shtëpinë e tyre. Sui Lini kishte qenë disa vite në Moskë, kishte dhe një emër të dytë, Raisa, prandaj Genci e kishte dëgjuar të fliste rusisht në takimin e parë rastësor. Njohja merr një shtysë të fuqishme nga kërkesa e kushëririt Vang Mei që tingëllon si amanet: “Shpëtoje Lui Sinin…Është vajzë shumë e mirë. Dhe shumë e bukur, shpëtoje, pra largoje nga ky vend.” (f. 294) Dragoi i shfaqet sërish në ëndërr Gencit, por këtë herë aspak me pamje të frikshme, sepse tashmë ai takohet hera-herës me Sui Linin. Takimet selitin një dashuri etalon dhe autori vendos një paralelizëm të jashtëzakonshëm mes Aleksandrit të Madh dhe Roksanës nga njëra anë, Gencit dhe Sui Linit nga ana tjetër. Po luftëtari i gjakut tonë të stërlashtë dhe pushtuesi i hapësirave perandorake vritet tepër i ri, kurse Gencit ia vranë dashurinë duke mos e lejuar të kthehet më në Pekin, sepse punonjësit e ambasadës kishin informatorët e tyre për studentët që “dilnin nga udha e Zotit.”

Tridhjetë vite më vonë ka një përpjekje të Gencit për ta gjetur Lui Sinin. Në anën tjetër të botës edhe ajo kishte parë një ëndërr me pulëbardhë para se të arrinte letra e Gencit. Por kjo është një dashuri e prerë dhunshëm për të mos u bashkuar më dhe ajo i shkruan: “Do të ndihem e lumtur po të më harrosh. Atëherë një pulëbardhë do të vijë përsëri të trokasë me sqep në dritaren time. Të më sjellë kujtimin tënd që e kam brenda meje.” (f.105)

Portrete vajzash

Rinia fillon me pubertitein, lulëzon me flirtet dhe dashurinë dhe arrin zenitin me aktin seksual. Bota e adoleshentëve pëson një transformim të madh dhe krijohet një dualitet i heshtur mes nevojave për arsimim dhe dukurive hormonale me sferën e fshehtë të imazheve dhe përfytyrimeve që fokusohen te seksi. Kuadri etik i shoqërisë orientohet drejt dashurisë romantike dhe krijon rrethin e tabuve që e konsideron imoral kontaktin seksual paramaretsor. Nevojat për çlirim seksual vijnë përpara mundësive për punësim dhe për të krijuar familje dhe kjo vjen për të gjithë brezin e ri në botë. Ja pse jeta e studentëve të huaj në Pekin nuk është një garë se kush do të jetë më i miri i kursit, por një kahje e mbërthyer fort drejt dëfrimit me mbrëmje vallëzimi, sport dhe gjueti vajzash.

Ka një histori dashurie paralele të një studenteje shqiptare, Nirvanës, me studentin polak Tomas Oshlovski që përfundon tragjikisht, sepse Nirvanën e dëbojnë të kthehet në Shqipëri, kurse Tomasi përfundon me vetëvrasje. “Nirvana ishte një rubin i ndritshëm.” (f. 89) “Humbja ime e parë quhet Nirvana.” (f. 107) “Ajo gjithmonë kishte qenë më e bukura. Nirvana ishte për mua një tempull i shenjtë, e pacënueshme, si një krijesë prej ajri, nuk arrija të përfytyroja se një ditë do të gjendej dikush që të guxonte të prishte qetësinë e hapësirave të virgjra të këtij tempulli.” (f.118) Ja pse fëmijën e parë e Genci e quajti Nirvana.

Jasmin nga Zanzibari, që e thërrisnin Xhesi, ishte një tjetër yll në qiellin e dashurive studentore: rreth 20 vjeçe, me sy të zinj, buzë të trasha, gjinj të mëdhenj, me lëkurë të hollë e të lëmuar me ngjyrë kafe të errët, e hollë, me flokë të shkurtër. Edhe ajo kthehet në atdhe para kohe për t’u martuar dhe përfundoi e therur.

Mes bukurosheve është dhe mulatja kubane Mercedes, me flokë të dendur të lëshuar, lëkurë ngjyrë çokollate, me buzë të trasha dhe sy të gjelbër, bombë seksi e vërtetë.

Familje të rrënuara nga politika

Për shqiptarët familja ende vazhdon të mbetet në bërthamën e përsiatjeve për të zbuluar oazin e lumturisë dhe bashkimin e forcave për t’i dhënë kuptim jetës. Paralelisht me këto përpjekje tërmete të fuqishëm e tronditin atë deri në themele. Kantautori amerikan Scott Weiland mendon se problemet që lindin duhet të mbeten brenda familjes. Të tjerë mendojnë se pas stuhisë do të ndriçojë dielli, por nuk ndodh kështu kur shkatërrimi i familjes vjen nga goditjet që merr nga jashtë. Fatos Kongoli shkruan: “Kjo jetë është një varg vogëlsirash banale që po nuk iu ruajte ta bëjnë ekzistencën skëterrë.” (f. 20)

Eva shqiptare është ajo që zuri vendin e Lui Sinit e cila mbeti në Pekin e gjunjëzuar para fatit të vet, po është sërish politika që e rrënon familjen e re. Pastrimi i radhëve të drejtuesve të lartë për shkak të zbulimit të grupeve armiqësore prek edhe babain e Gencit, në shtëpinë e të cilit më parë vinte një çift ministror. Ministri përfundoi i pushkatuar duke qenë i lidhur me tel me gjemba me dy të tjerë, kurse e shoqja u hodh nga pallati dhe u vetëvra duke e konsideruar e çmendur. Babai i Gencit, për shkak të lidhjeve me ish-ministrin, mbetet i papunë dhe Eva, për të shpëtuar dy fëmijët e vet nga nxirosja e biografisë, zgjodhi copëzimin e familjes në mënyrë të njëanshme, më pas kërkon divorc me mirëkuptim. Romani fillon trembëdhjetë vite pas ndarjes, pikërisht me pritjen e Gencit për të takuar të birin, Florin. Flori është rritur dhe ka ardhur në një moshë që të lërë takime me vajzat. Udhëheqësi budist Dalai Lama thotë se mënyra më e mirë për të zgjidhur çdo problem në botën njerëzore për të gjitha palët është të ulen dhe të bisedojnë.

Një fat të ngjashëm ka Rita, që pasi humbi virgjërinë, bëri një martesë të dështuar, i shoqi e braktisi dhe iku në Amerikë. Genci më kot është në mëdyshje të martohet me Ritën apo të shkojë në takim ripajtimi me Evën, sepse Rita nuk do të eksperimentojë më. Jeta seksuale e tij është e pasur, por jo vetëm nuk është i lumtur, por vetë konkudon: “Ndihem një karkasë boshe, i ngacmuar nga një shpirt në arrati.” (f. 312) Sikur të mos mjaftonte kjo, kalon një gjyq epistolar nga dikush që mbetet anonim deri në fund dhe që tregon se ka qenë i survejuar dhe anonimi i ngre një akuzë morale: “Je përpjekur ta marrësh veten gjithmonë me të mirë, në kompromise pa fund, s’ke mundur të bashkosh në një jetët e tua të ndara, jetë të fshehura, jetë të pakryera, të nisura e të mbetura rrugëve, të përpira prej tyre.” (f. 216)

Shqipëria e tranzicionit trashëgoi nga sistemi diktatorial plagë të rënda dhe shoqëria e sotme është vënë herë pas here para nevojës dhe mëdyshjes për pajtim kombëtar dhe, sigurisht, dora e parë e zgjatur është ajo e dhunuesve dhe përdhunuesve. Kjo në këtë roman është sjellë artistikisht me ftesat që dërgon Genci për një takim pajtimi në një përvjetor të caktuar, madje ftesat ua dërgon edhe atyre që kanë vdekur. Dy përgjigje refuzuese janë shumë domethënëse: E para është e ish-ministrit të pushkatuar të cilit duhej t’i dërgoheshin tri ftesa sepse gjatë ekzekutimit e kishin lidhur me tel me gjemba së bashku me dy të tjerë. Kjo ftesë bën të hidhet dritë edhe për vetëvrasjen e gruas së bukur të ish-ministrit, jo se ishte e çmendur por sepse vepronte “rregulli klasik i kohërave të barbarisë: u prisnin kokën meshkujve dhe përdhunonin gratë”. (f. 199) Kurse refuzuesi i dytë përgjigjet: “Këtu ku jemi kallur, s’pyesim se ç’bëhet atje sipër, në botën tuaj çmendurisht të poshtër dhe poshtërisht të çmendur.” (f.197)

Gjithsesi mesazhi i autorit përcillet qartë nga letra e bijës Nirvana drejtuar babi Gencit: “Nuk është koha të kërkojmë fajtorët, t’u bëjmë gjyqin. Jemi ende në këtë botë. Të izoluar nga njëri-tjetri. Me mërira, inate dhe dëshira hakmarrëse. Mami, në krizën e panikut, të braktisi për një arsye të vetme, shpëtimin tim dhe të Florit. Të gjithë duhet të bëjmë diçka. Është e tmerrshme të rrimë kështu si muhaxhirë në dyert e botës. Ka një rrugëdalje. Atë e keni në dorë ju të dy, ti dhe mami. Bëni diçka për ne, na shpëtoni.” (f. 176-177)

Politika me Lindje

Mjedisi shqiptar ka qenë dhe vazhdon të jetë i mbytur nga politika, nën diktaturë nga një angazhim i kërkuar dhe i detyruar, në tranzicion nga mendësia që ka nevojë më shumë se gjysmë shekulli që të shkarkohet nga barra e së kaluarës. Prandaj autori nuk i kursen gjembat e groteskut kur i duhet të kalojë përmes korridoreve politikë.

Për shqiptarët: “Ky vendi ynë fatzi duket është mallkuar për të ngrënë e grirë njerëzit e vet.” (f. 194) “Përse jemi kaq hajvanë ne shqiptarët me miqësitë që lidhim?” (f. 262)

Për Shqipërinë e sotme: “Po të futeshe atje duhej të merrje zemrën në dorë. Të përballeshe me jetën dhe vdekjen, Far West-in e madh shqiptar plot aventurierë e kontrabandistë, kriminelë e prostituta… Atje manipulohej e ardhmja në një bixhoz matrapazësh politikë.” (f. 213 – 214)

Për miqësinë e përjetshme shqiptaro-kineze: “Nëse dikush lëshonte një pordhë në Pekin, ajo merrej vesh në Tiranë dhe anasjelltas.” (f.128)

(Romani “Dragoi i fildishtë”, botimi V, Toena, 2018)

Fatmir Konja/

“V”-ja e gishtave u bo gërshan “, tha Albin Kurti në një takim me zgjedhësit gjatë fushatës për zgjedhjet e 9 shkurtit. E kishte fjalën për aktet e qeverisë së drejtuar prej tij kundër korrupsionit. Ndoshta ishte edhe një përgjigje ndaj komenteve mediatike se në periudhën para zgjedhjeve nuk po i ndaheshin nga dora lopata dhe gërshërët për të përuruar investimet e kryera nga qeveria e drejtuar prej tij. Simbolika e gërshërëve iu bashkëngjit në këtë mënyrë simbolit “VV” për të fituar “500k “. Me gjasë u pëlqye nga votuesit e bindur të partisë së tij, por votuesit e pavendosur nuk i shkuan pas fijes euforisë dhe mujsharisë së Kurtit, i cili kërkoi gjithçka ose asgjë. Nga ana tjetër, Kurti dhe Vetëvendosja, të ardhur në pushtet me fitore plebishitare katër vite më parë, i kishin përdorur “gërshërët” rregullisht kundër çdo mundësie bashkëpunimi me kundërshtarët politikë, deri edhe për çështje thelbësisht të interesit shtetëror, ku spikat çështja e koordinimit me përfaqësuesit ndërkombëtarë lidhur me procesin e dialogut me Serbinë. Revanshi i Kurtit, i yshtur nga numrat në Kuvend, nuk u la asnjë hapësirë përpjekjeve të partive të tjera politike për t’u dëgjuar dhe për të kontribuuar në këtë fazë të procesit të normalizimit të marrëdhënieve me Serbinë. Jo vetëm kaq, po edhe në momente kritike të marrëdhënieve edhe ashtu të tendosura me kancelaritë perëndimore, nuk ndërmori asnjëherë një konsultim të sinqertë me faktorët politikë të vendit. Në këtë kontekst, Kurti bëri copash me “gërshërët” e tij edhe kostumin e dikujt që nga baza e zgjedhësve të Vetëvendosjes thirrej “Albin baba”, duke mos i respektuar, e shpeshherë duke i tallur kundërshtarët politikë. Pikërisht për shkak të kësaj sjelljeje, edhe pse ka marrë dyfishin e votave të partisë së dytë në radhë, partitë opozitare janë bërë bllok kundër tij dhe asnjëra prej tyre nuk po jep asnjë shenjë se mund të hyjë në bisedime për të ndërtuar një qeveri me Kurtin kryeministër. Sikur të mos mjaftojë kjo, përfaqësuesit e kancelarive perëndimore duket se nuk kanë ndërmend të mbështesin krijimin e një qeverie të re të drejtuar nga Kurti, për të mos thënë se ka prej tyre që po përcjellin mesazhe që e minojnë këtë mundësi. Tanimë, shumë më gjerë se në rrethet politike apo diplomatike, po përpiqet të zërë rrënjë ideja se një qeveri e re me kryeministër Albin Kurtin nuk do të shihej si partnere e besueshme as e Brukselit, e as e Uashingtonit. Nuk është e tepërt të themi se rivalët politikë janë duke pritur edhe ndonjë ndërhyrje direkte nga përtej Atlantikut për të rrëzuar përfundimisht përpjekjet e Kurtit për një qeveri të re të ndërtuar prej tij. Duhet shtuar fakti se rrëzimin e Kurtit e dëshirojnë njëheraz, por për arsye të ndryshme, edhe qeveritë e Beogradit dhe të Tiranës. Këtë të dytën dhe emrin e kreut të saj, me shumë elegancë nuk e përmendi kurrkund as ish-drejtori i VOA, Elez Biberaj në analizën e para dy ditëve mbi idenë e tij se marrëdhënia e veçantë e Kosovës me SHBA, nën qeverisjen Kurti është shndërruar në një marrëdhënie të ndërlikuar. Është fakt se aventurieri politik i Tiranës i ka bërë boll dëme Kosovës me nismat e ndërmarra për të siguruar kredo politike ndërkombëtare për qeverinë e tij. Thënë të gjitha këto, Albin Kurtit i duhet të hedhë tutje gërshërët, dhe të përpiqet tanimë me gjilpërë t’i qepë vetes një kostum të ri, të një politikani jo vetëm të gatshëm për kompromis me opozitën për krijimin e një qeverie të re, por të përulur para nevojës urgjente që ka Kosova për një zë të përbashkët të të gjithë faktorëve politikë të vendit përballë sfidave dhe rrethanave të reja gjeopolitike.

Prof. Dr. Bahtijar Kryeziu/

Standardi i shqipes, i cili lipset të zbatohet në praktikë edhe më me ngulmë dhe pa ngurrim, në të gjitha poret e jetës, është zgjidhja më e mirë dhe e pa alternativë, “por që ka nevojë të pasurohet, të plotësohet e veçanërisht të mësohet – në vazhdimësi”. Kështu ka ndodhur dikur e kështu ndodh edhe sot me gjuhët e popujve edhe më të përparuar të botës, si te gjermanët, te grekët, te italianët, te austriakët e zviceranët gjermano-folës etj.

Mbyllja vetëm në “guaskën” e asaj që është vendosur si normë para 50 vjetësh, mbështetur në treguesit e atëhershëm, sot, në dritën e disa trysnive që na sjellë koha, do të ishte jo dobiprurëse. Këtë e mbështesim edhe te konceptet e disa dijetarëve, si te linguisti e psikologu Ferdinand Brunot (1860 – 1938), i cili që atëherë kishte shkruar se “gjuha është një fakt sociologjik, që prodhohet, evoluon, ndryshon e përsoset, në funksion të shoqërisë, së cilës i përket”. Edhe gjuhëtari e filozofi i njohur zviceran, Ferdinand de Sosyri, e përkufizon gjuhën si diçka “të paprekshme, por jo edhe të pandry-shueshme”. Një mendim të ngjashëm kishte edhe akademiku Shaban Demiraj, kur thotë: “edhe për gjuhët që kanë tradita më të vjetra, shtrohet kërkesa për përmirësime” (Sh. Demiraj, në “Seminarin XVII ndërkombëtar për gjuhën, letërsinë dhe kulturën shqiptare”, Tiranë, 1995, f. 740). Jo ndesh këtyre qëndrimeve është edhe koncepti i akademik Rexhep Ismajlit, i cili, duke bërë fjalë për këtë problem gjuhësor nënvizon: “Më duket se rrjedhat në shoqëri janë të atilla që të bëhen të mundshme ndryshimet eventuale që do ta zgjeronin bazën standardologjike, por assesi … jo rikthimet ose rizgjedhjet e bazës…”. Këtu duhet përmendur, sigurisht, edhe konceptin e vlerësimin e Humboldit, se “gjuha nuk është një proces i përfunduar (një ergon), por (një energeia)”. Fundja, për ndryshime të arsyeshme dhe ato të cilat i imponon koha, leje ka dhënë edhe Kongresi i Drejtshkrimit i Gjuhës Shqipe i vitit 1972, ku thuhet, se: “Rregullave të drejtshkrimit t’u bëhen, në të ardhmen, kur të jetë e nevojshme, përmirësimet dhe plotësimet e duhura” (Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Prishtinë, 1974, f. 27)… e jo të një veprimi sipas mendimit të disave: rrëno e ndërto, si në kështjellën e Rozafës.

Në këtë fushë, një punë me mend e me vend do duhej ta bëjnë institucionet kombëtare shkencore, ose qoftë edhe një Këshill Ndërakademik (si ai i krijuar në Tiranë, më 27 tetor 2004, nga 15 anëtarët e tij: nga Shqipëria, Kosova, Ma¬qe¬donia etj.), (Elsa Demo, Do ta quajmë Europë e jo Evropë, gazeta “Shekulli” (internet), Tiranë, 20 maj 2006), që heshti, e Zoti e di nga çfarë trysnie e për çfarë arsyeje (?!) dhe i riaktivizuar më 30 janar 2020.

Në kontekst të parimeve që zura në gojë, duke çmuar gjithnjë bazën e përbashkët të stan¬dardit të shqipes, si një arritje e madhe e kombit tonë, kujtoj se shumësi i disa emrave të përgjithshëm, është mirë sikur të kodifikohej, pos tjerash, edhe për shkak të një ekonomizimi gjuhësor, si te fjalët: një çam – disa çamë, një lab – disa labë, një nip – disa nipa, sesa: disa çamër, prindër, nipër, ashtu siç do të shqiptoheshin më lehtë edhe format e shumësit të emrave: drapinj, gjarpinj (ose dhe drapij, gjarpij), arij, barij, huj, lumej, ullij…), gishta, sesa: drapërinj, gjarpërinj, arinj, barinj, hunj, lumenj, ullinj, gishtërinj etj.

Po ashtu është koha për të rishqyrtuar përdo¬rimin e fonemës ll në vend të l-së (përkundër Drejt-shkrimit…, Shënimi 1, f. 105) te disa emra të përveçëm sllavë, si: Millan, Millosh, Vllqdimir etj., analogjikisht me Jugosllavi, jugosllav, sllav etj., për Milan, Milosh, Vladimir (të normuar atëbotë kështu nën ndikimin e rusishtes), kur dihet se këta emra dhe shumë të tjerë si këta, në gjuhët burimore (sllavo-jugore), nuk përdoren me l por me ll, siç i përdorim edhe ne, shqiptarët e Maqedonisë së Veriut, të Malit të Zi, por edhe të disa krahinave të Shqipërisë. Dihet se serbokroatishtja ka dy fonema të ndryshme: l e ll, nga 30 sa ka alfabeti i tyre, që krijojnë kundërvënie fonologjike, si ludi (ljudi) “njerëz – lludi (ludi) “budallenj, të marrë” (në cirilikë: l (lj)=љ dhe ll (l) = Л).

Prandaj emrat e tillë e të ngjashëm mund të normëzohen, të shqiptohen e të shkruhen pa pengesë me ll, si: Millorad, Millutin, Millosav, Millosh, Millovan…, ose oikonimi Milloshevë etj., që i gjejmë të jenë përdorur edhe te revista “Përparimi”(Nebi Caka, Leksiku i përveçëm i revistës “Përparimi” 1955-1968, ASHAK, 2018, f. 801-803), që para njësimit të gjuhës shqipe, ashtu sikurse që përdoren me l e jo me ll disa emrat të tjerë të përveçëm, si: Lubomir, Lilana, Lubjana e jo Llubomir, Llillana, Llubjana…

Emrat e përveçëm sllavo-jugorë, i ndeshim të përdoren jo drejt edhe sot, në të folur e në të shkruar, kur bëhet rrafshimi i bashkëtingëllores okluzive – gjuhore ç ˃ q në trup të emrit, si p.sh.: Miqeviq, Miqkoviq, Miqunoviq (Nebi Caka, Vepra e cituar, f. 808-809 dhe 806): në vend të Miçeviq, Miçkoviq, Miçunoviq…) të cilët në serbokroatisht, me alfabetin latin, përdorën duke respektuar č e ć e në cirilikë përdoren ч e ћ.

Edhe kodifikimi i fjalës Europë për Evropë – siç ka zënë vend tanimë edhe në FESh dhe siç përdoret edhe gati në të gjitha vendet evropiane, është mirë të përdoret edhe në gjuhën tonë me eu- e jo me ev-, pra Europë e jo Evropë.

Nuk do të ishte “mëkat” standardologjik, sikur datat, si në shumë gjuhë të tjera, të shkruheshin me një zero përpara, kur janë njëshifrorë; përdorimi i shkronjës së madhe tek emrat e popujve; tek emrat e festave fetare (Ramazan, Bajram, Krishtlindje…), ashtu sikur¬se edhe për emrat: Zot, Perëndi, Allah etj., që hëpërhë bien ndesh me drejtshkrimin e vitit 1972, por që janë fjalë të cilat shumë shpejt do të mund të fitonin qytetarinë në standardin e gjuhës sonë, që nga veriu e deri në jug. (Disa probleme që i kemi shtruar këtu, sado që na duken të drejta t’i përdorim, janë ndesh drejtshkrimit të shqipes, derisa nuk vendoset ndryshe, por që me kohë, besojmë se do të tumiren).

Kur jemi te kjo temë, besojmë se me interes janë të diskutohen edhe disa “dromca” fjalësh e shprehjesh në gjuhën tonë, të cilat po i zë në gojë këtu:

1. Te portali i gazetës (“Bota Sot”, 30 qershor 2023), në titull kemi ndeshur dy fjalë sinonimike, por jo gjithherë sinonime: “Nga skara e deri tek tharja e rrobave, këto janë rregullat e ballkonit në Gjermani”.

Unë kujtoj se në rastin konkret, në vend të fjalës tharja, më drejt do të ishte sikur të ishte përdorur fjala terja. Me përjashtim (ndoshta) të ndonjë areali, është thënë e thuhet: ishin terur rrobat; më janë terur flokët, duart etj. Fjala tharj/e,-a, përdoret në rastet, si: ishte tha bari nga dielli i fortë; ishte tha pema pa e ujitur etj. Ç’ është e vërteta, te Fjalori i shqipes së sotme, “Toena”, Tiranë, 2002:1378, ndeshim nja 2 shembuj ku përdoret leksema thaj, -va, -rë, edhe për rrobat e tokën: i thau rrobat në diell; i thanë tokat, porse po në këtë Fjalor, fq. 1337, përmendet edhe emri “terinë,-a, f. sh.-a, -at, vend ku ndejnë rrobat”, d.m.th., ku teren rrobat.

Leksemat terje – tharje, sado që na duken si sinonime, kanë edhe nuanca dallimi, ashtu sikurse fjalët: krye – kokë (doli në krye të vendit e jo doli në kokë të vendit), udhë – rrugë (hekurudhë – e jo hekurrrugë) etj., prandaj edhe duhen përdorur secilën në vendin e duhur.

2. Meteorologët me rastin e parashikimit të motit me shi, kryesisht shprehen: sot (ose nesër) do të ketë mot me reshje shiu, siç e kemi hasur te shembulli: “Reshjet e shiut bëhen shkak për aksident në aksin Memaliaj-Mallakastër, plagosen disa persona” (Titull te gazeta “Panorama”, Tiranë, 12.8. 2022), në vend se të thuhet: do të bie shi, mot me riga shiu etj., kurse për borë është thënë gjithmonë e thuhet: do të ketë reshje bore; po reshë borë etj. Edhe në popull kaherë ka ekzistuar një thënie: “Bora po reshë e miki po kesh”, por po reshë shi, nuk thuhet.

3. Edhe fjalia “Ikën dritat”, ashtu si te shembulli (togfjalëshi) “Reshjet e shiut …”, na duket shembull semantikisht i paqëndrueshëm e që sot po përdoret me të madhe si në masmedie, ashtu edhe te një pjesë e gjerë e popullatës, sidomos në Shqipëri. Dritat mund të fiken ose jo, të ndalet rryma (elektrike), por jo “të ikin” dritat. Ikin gjallesat, ato që mund të lëvizin, të ikin, por jo edhe gjësendet e pashpirt.

4. Edhe ndajfolja patjetër, nuk na duket e drejtë të përdoret gjithherë ashtu. Fjalori i gjuhës shqipe e ka me këto shpjegime “1. Medoemos, në mënyrë të detyrueshme a të padiskutueshme; me çdo kusht. Do të vijë (do të shkojë, do të ndodhë) patjetër”, ngase edhe në këto raste veprimi mund të mos jetë i domosdoshëm, patjetër të kryhet një veprim. Ose kur dikush i thotë dikujt takohemi, ai ia kthen: – po, patjetër, pa pasur parasysh rrethanat e tjera – në vend të fjalëve: besoj, mbase, ndoshta, mund…

5. Edhe leksema flak/ë,-a, f. sh. –ë, -ët, si te shembulli: “Mëngjesin e sotëm një objekt në Suharekë është kapluar nga flakët” (“Bota Sot”, 19 janar 2025) etj., është përdorur në shumësin e shquar – flakët, ose te shembujt: e kapluan flakët shtëpinë, veturën, malin… Unë kujtoj se në raste të tilla, semantika e fjalisë (logjikisht) nuk dëmtohet, në qoftë se fjala flakë përdoret në njëjës: e kaploi flaka shtëpinë, veturën, malin…, ose kur emri flakë,-a përdoret në rasën emërore, kurse emrat shtëpi, veturë, mal – në dhanore, si p.sh.: i doli flaka shtëpisë, veturës, malit, etj.

Krahas përdorimit të fjalës flakë (në njëjës) përdoret edhe fjala tym (e jo tym,-ra, -rat), si te shembulli: u ngjit përpjetë tym e flakë… Edhe fig. për një fëmijë, kur ka tempe¬raturë të lartë, është thënë e thuhet edhe sot: i doli flaka, (më rrallë: i doli tymi) e jo i dolën flakët ose i dolën tymrat.

6. Të pa kripë na duket edhe folja lindi (për kafshët) e ndeshur te shembujt e masmediave tona, si:

“Lopa lindi tre viça në Pestovë të Vushtrrisë” (gazeta “Express”, 26 dhjetor 2015). Gjithmonë është thënë lopa polli një viç, dy ose edhe tre viça e jo lindi tre viça; ose shembulli i radhës, po te kjo gazetë: Macja lindi 4 macja të vogla” – për: Macja polli 4 kotele.

7. Të kësaj natyre janë edhe shembujt e radhës: “Sasia e nikotinës, që gjendet në cigare, në një pako, po të merret përnjëherë mund të shkaktojë vdekjen e elefantit brenda një minute” (gazeta “Bujku”, 1993, f. 8 – për: ngordhjen e elefantit brenda një minute. Ose:

“Në bregdetin e… u gjeten shumë delfinë të vdekur” (RTK, 18 dhjetor 2011) – për: Në bregdetin e… u gjeten shumë delfinë të ngordhur etj. Vetëm për bletën në popull thuhet vdes/vdiq: më kanë vdekur kaq koshere (sëndukë) bletë … etj.

8. Jo rrallë, sidomos në Shqipëri, kur takohen dy shokë/shoqe, njëri/a e pyet tjetrin/ën: Si dukesh? (për të kuptuar si është, mirë apo jo bash mirë). Ai/ajo i përgjigjet: mirë jam; po mirë jam, ose nëse nuk është bash mirë ia kthen: po, mirë jam. Nuk e kemi hallin se si i përgjigjet shoku/shoqja atij/asaj që pyet, por e kemi fjalën te pyetja e atij/asaj kur i drejtohet dikujt: Si dukesh? Pyetje kjo jo dhe aq e logjikshme në rastet si ky. Se si duket – duket, shihet, ngase dukja shpërfaqë pamjen e jashtme, në raste të tilla kujtoj se më me vend është që ai/ajo të pyesë: si je – si jeni?; qysh je – qysh jeni?; a jeni mirë?…, për të kuptuar gjendjen shëndetësore, shpirtërore e fizike të atij/asaj që i drejtohet pyetja.

Le të jenë këto fjalë e shprehje edhe një lloj “provokimi” pozitiv para jush për të nxitur mendimet e juaja edhe ndryshe, pse jo?

(Me rastin e Ditës ndërkombëtare të gjuhës amtare)

Nga Prof.dr Skender ASANI/

Dita Ndërkombëtare e Gjuhës Amtare, e shpallur nga UNESCO më 21 shkurt 1999, ka një domethënie të veçantë për ruajtjen dhe zhvillimin e gjuhëve, veçanërisht në një botë ku globalizimi shpesh rrezikon gjuhët më të vogla. Kjo ditë shërben si një moment reflektimi mbi rëndësinë e gjuhëve amtare jo vetëm për identitetin kombëtar e kulturor, por edhe për funksionimin e një shoqërie demokratike dhe të hapur.

Gjuhët nuk janë ishuj të izoluar në shoqëritë moderne. Përkundrazi, gjuhët historikisht, përveç mesazheve të ndryshme, kanë bartur edhe mvetësitë etnopsikologjike e kulturotre të popujve të ndryshëm. Prandaj, shumëgjuhësia nuk duhet parë si pengesë, por si një mundësi për të ndërtuar ura komunikimi mes njerëzve dhe kulturave. Historia na mëson se qytetërimet më të zhvilluara kanë qenë ato që kanë njohur dhe respektuar gjuhët e njëra-tjetrës, duke nxitur kështu shkëmbimin kulturor, ekonomik dhe tregtar. Në këtë kontekst, përdorimi dhe njohja e gjuhëve të ndryshme nuk është thjesht një nevojë administrative, por një domosdoshmëri për harmoninë dhe bashkëjetesën shoqërore.

Në Maqedoninë e Veriut, Ligji për Përdorimin e Gjuhëve është një hap i rëndësishëm drejt garantimit të të drejtave gjuhësore dhe respektimit të diversitetit kulturor. Sfidat e zbatimit të këtij ligji nuk duhet parë si vështirësi të pakapërcyeshme, por si një mundësi për të ndërtuar një shoqëri më të drejtë dhe gjithëpërfshirëse. Është e rëndësishme që institucionet dhe bota akademike të bashkëpunojnë për të gjetur mënyra më efikase për zbatimin e shumëgjuhësisë në realitetin e përditshëm.

Respektimi i gjuhëve të tjera nuk cënon identitetin gjuhësor të askujt. Përkundrazi, ai ndihmon në ruajtjen dhe forcimin e gjuhëve duke i bërë ato pjesë të një procesi të natyrshëm komunikimi. Për shembull, për shqiptarët e Maqedonisë së Veriut, funksionimi normal i gjuhës shqipe në institucionet shtetërore nuk duhet të shihet si një favor, por si një e drejtë e natyrshme që forcon barazinë dhe harmoninë shoqërore.

Në epokën e globalizimit dhe teknologjisë, është e domosdoshme që përfitimet e komunikimit të avancuar të reflektohen edhe në marrëdhëniet ndërgjuhësore. Një shoqëri moderne nuk mund të përparojë pa respektuar gjuhën dhe kulturën e tjetrit. Ligjet janë mjete juridike që rregullojnë të drejtat, por është në dorën e njerëzve të dijes dhe institucioneve shkencore të krijojnë një qasje që i përshtatet standardeve të botës së qytetëruar.

Gjuha amtare është një pjesë thelbësore e identitetit dhe trashëgimisë sonë kulturore. Ruajtja dhe promovimi i saj nuk janë vetëm detyra të institucioneve, por edhe të vetë individëve dhe shoqërisë në tërësi. Nëse respektojmë dhe njohim gjuhët e njëri-tjetrit, atëherë kemi bërë hapin e parë drejt një shoqërie më të hapur, më të drejtë dhe më të zhvilluar.

Realiteti shumetnik e shumkulturor në vendin tonë, nuk lejon kurrfarë arbitrariteti gjuhësor. Përkundrazi, gjuha e një kombi është vet historia dhe tradita e tij dhe çdo mohim i saj është mohim i ekzistencës së atij kombi.