Një polemikë e Konicës/
Për të ndritur Popullin dhe për të stërvitur gjykimin e tij në shesh të politikës, kam folur për aktorët e lodrës shqipëtare me liri dhe me paanësi, ashtu siç më ka prerë mendja dhe siç më ka thënë ndërgjegjja. Një mijë zëra në Shqipëri m’u përgjigjnë që kam të drejtë dhe që punët janë edhe më keq se sa i kam përshkruar, njerëzit edhe më të fëlliqur se sa më janë dukur. Po fajtorëve penda ime nuk u pëlqen shumë. A është për t’u çuditur? Cilit kusar i pëlqen t’i mbajnë dorën kur përpiqet të çpojë një arkë? Cilit leproz i k’ënda t’i heqësh maskën e hijëshme që i mbulon faqet dhe të nxjerrësh në shesh turit’ e tij të çara me plagë dhe të lyera me qelb?
Fajtorët, me shpresë që të pakësojnë rëndësin’ e krimeve që bëjnë, kanë lëshuar zagarët e tyre pas kurrizit t’im: kemi patur rastin të qeshim me lehjet dhe jargët e këtyre kafshëve. ,Ç’ duan të provojnë sodomitët dhe hajdutët e Tiranës? Që jam njeri i keq? Po s’do fjalë që në sy të tyre jam njeriu më i keq i botës. Fjala është: në sy të Petrëndisë dhe të ndërgjegjes s’ime vallë si jam? Kush mund t’i thelojë ato mistere? Ndërgjegjs munt të thotë që jam një farë shenti: se jam munduar kurdoherë të bëj të mirën, se i kam shërbyer Popullit me sa kam mundur, se s’kam hezituar kurrë në mes të detyrës e t’interesës, dhe në kam lajthime, nuk i kam kurrë me të dashur po jam gënjyer nga rasti. Në sy të Perëndisë, munt të mos jem as ëngjëll as djall, po një njeri me vullnet të mirë. Sa shqipëtarë vallë hyjnë në këtë kategori?
Po dua t’i mpraps të gjitha këto fantasira të një njeriu që i pëlqen vetia dhe mburret më kot. Ejani pra të thoni se gjithë çpifjet e dësinteresuara t’armiqve të Popullit janë të drejta; le të thomi, për hirën e argumentit, që jam edhe më tepër i keq se sa më pikturojnë ata njerës: Si munt ligësia ime të pakësojë, qoftë një drehem, rëndësin’ e fakteve që peshojnë kundrë kriminalëve të Sodomës së Re?
Faktet janë fakte, Çfry, ulëri, hith këlbaza, qesh, qaj, përkëdhel, gris, vrit botën, vrit veten,- faktet, të thata dhe të ftohta, s’luajnë nga vëndi dhe mbeten FAKTE.
A është fakt, apo jo, që shumica e njerësve që kanë sot punët e Shqipërisë në dorë, kanë vrarë, kanë grabitur dhe kanë tradhëtuar?
A është fakt, apo jo, që zanatin e tyre si vrasës, hajdutë dhe spiunë, e vazhdojnë me forcë të re që kur rrëmbyen Guvernën?
A është fakt, apo jo, që çdo ministër ka lidhje të fshehtë dhe kriminale me një mbretëri fqinje?
A është fakt, apo jo, që sëmundja e fëlliqur eSodomisë u përhap dhe dolli sheshit nënnë “guvernën” e tanishme, që praktikohet nën hie të “guvernës”, dhe që të huajve kjo gjendje u bën përshtypjen më të tmeruar?
A është fakt, apo jo, që “guverna” e sotme është themeluar mi sistemin e iftirahut, të spiunllëkut, të rushfetit dhe të pusisë?
A është fakt, apo jo, që shumica e proprietarëve të dheut në Shqipëri i kanë grabitur dherat që kanë ose nga fshatarët ose nga Shteti, dhe që bujqët përdoren si bagëti e janë bërë gjysmë-njerës të verdhë e të shtrëmbër nga rojtja e keqe?
A është fakt, apo jo, që ky system skllavërie jo vetëm mprohet nga “guverna”, po njerëzit dhe miqt’ e “guvernës” e zgjerojnë për ditë duke kallur nën zgjedhë edhe fshatëra që gjer më sot nuk ishin çiflik?
A është fakt, apo jo, që Populli” s’ka bukë as punë, dhe që “guverna” jo vetëm nuk i përkrah fshatarët po u thëthin gjakun me hua mme zor, me taksë dhe me grabitje?
Në qoftë se këto janë ose s’janë fakte, Populli i Shqipërisë e di shumë mirë. Dhe gjykimin e tij s’munt ta ndalojnë as klika e Sodomës së re, as ndonjë fuqi në botë.
FAIK KONICA
nga ERNEST KOLIQI/
Bjen sivjet XXV vjetori i vdekjes së Faik Konicës (1875-1942) dhe LXX vjetori i daljes së numrit të parë të “Albania-s” (1897) në Bruxelles.
Nonse nuk la nji vepër organike që të pasqyronte pregatitjen e rrallë ditunore dhe vetít e shqueme artistike me të cilat e pajisi natyra, prap se prap në letrat shqipe emni tij mbetet si ai i nji stilisti plot hijeshi, i nji magjistari të shkrimit. Me gjuhën tonë ende në faqën e parë të lavrimit, ai dijti me i u afrue në shprehje shkrimtarvet ma të përmendun freng për zgjedhësí (élégance) e ligjirim fjolluer. Fjalín e lakon me mjeshtri të pashoqe, mendimin e ndryn në nji gëlvozhë a lëvozhgë gastarje, perjudhën e gjallnon me nji déll muzikuer tërhjekës tue u dhurue fjalve ma të zakonshme nji theksim të ri pa dalë kurrkund nga hullija e rritmit të natyrshëm idiomatik të shqipes.
I thjeshtë e i hollë, i lëvizun e i qartë, stili i tij shtjellohet herë plot andje e gaz, herë plot sarkazëm e maraz, këtu i urtë e i këthiellët, aty papritmas idhnak e sulmues. Gjithëkund veç i mbajtun në nji rrafsh të lum artistik pa të rrekun (sans effort), por vijanoz burues me hir të vetvetíshëm.
Për të kuptue e çmue si e sa duhet kët shkrimtar të pikatun që solli në përdorim të shqipes struktura trajtash kejèt (tejèt) të kullueta e të zgjedhuna edhe la mbas vetes në gjuhën tonë letrare gjurma që për ditë ma tepër bien në sy, lypet të dallojmë në ‘te njerín nga artisti. Njeriu paraqitet me të mbeta shumë të mëdhaja dhe artisti me virtyte të jashtzakonshme. Po kadalë… Artisti me lumnín e magjisterit të vet shpesh herë shtje në punë edhe të mbetat e njeriut, të cilat nëpër spastrim të flakës s’artit shërbejnë me i dhanë stilit at amë të veçantë e at fuqi njimtuese (séduisante), që përban cilsín kryesore të shkrimeve konicjane.
E mbeta ma në shej e njeriut ishte nji mburrje diku e haptë, diku e mbulueme për zanafillën aristokratike. Asdreni e Mihal Grameno e paditën si mprojtës anakronik i oxhakisë e i parësisë. Tjera të mbeta ishin: nji natyrë buzëhollë, e pakënaqun, grindavece së cilës i u shtonte nji paqendrueshmeni e çmeritshme në mendime dhe nji prirje idhnake që shperthente me mujshí (prépotence) të pafreshme, tue kapercye çdo cak jo vetëm t’arsyes e t’urtís por edhe të dejsís e të njerzís. Në polemika, i prente drút shkurt. Ky aristokrat në vulg të zemrimit përdorte në shkrim thanje sankulotash. S’barte qymen, nuk duronte të prekej as me pupel. Ndyeskeq ke s’ve, i kërcejshin dreqnit për ma të voglin kundërshtim. Mjafton të përmendim shamjet e sulmimet e tija kundër Ismail Qemalit e Luigj Gurakuqit për me dishmue ku arrinte gjaknxetësija e tij kur trenohej n’idhnim. Edhe mikun ma të ngushtë kur i delte hirit, e gjuente me rrufenat e veta.
Shkak-lehtësime (circostances atténuantes) të shumta mund të gjinden me zhgarkue Faikun s’paku prej disa fajeve të randa që i mveshen.
Qindrimi mburrës nuk ndalohej ke ndienja që e kish rrjedhjen nga nji oxhak paranikësh. Trank Spiroja e ndiente, po, veten beg, por edhe në mes të bejlervet ushqente nji ndienje epërsije e cila themelohej në vetedije të cilsive të veçanta me të cilat ishte i pajisun, cilsí pastaj lumnisht të zhvillueme nëpër nji shkollim të cenëshëm ma parë në Kolegjin Saverjan të Shkodrës, ma vonë në Stambollë e në fund në Francë.
Ky grumbullim i jashtzakonshëm prirjesh e studimesh e vente Faikun në nji numër shqiptarësh të ndritun e të dijshëm që aso kohe mund të numrohej në gishtat e nji dore.
E dinte për vete se ishte element hors série. Rrjedhimi aristokratik e naltonte mbi turmën; vetít gjeniale natyrore dhe kultura e naltojshin mbi aristokratë; nji shije artistike, mrekullisht e hollueme, anames (përveç) përvojës së gjallë e banesës së gjatë në qandrat ma të njoftuna të qytetnís prendimore, e shquejshin disi edhe ndër ata tre o katër shembra që mund i rrijshin për krah në botën shqiptare.
E verteta asht që Faiku në polemikat e ndezta të veta, shfrente mënín e vet të thellë sidomos kundra vogëlsinave shpirtnore që shemtojnë jetën, kundra mendes së madhe t’injorantave, ngushtsís mendore të gjysmakve, verbnís së fanatikvet, guximit të shpërdoruesavet të patriotizmit.
Mjerisht ndonjiherë kalemi i rrëshitte dhe me zemër të frýt vërvitej kundra ndoj atdhetari të ndershëm dhe cenonte ndoj vlerë të njimendtë shqiptare.
Me gjithëkëte, tue ra në këto lajthime, edhe si polemist mbahej në nji rrafsh epruer artistik. Ishte njeri me hanë, por edhe zemërbardhë. Të shumten e herve, zemrimi i tij kishte shkase ideale.
Në kandar t’artit të mbetat njerzore të çdo lloji nuk peshojnë asnji grimë. François Villon qe njeri vesesh e mbrapshtinash, hajdut e ndoshta gjaksuer: asgjamangut njehet nji ndër lirikë ma të mëdhaj të Francës, e cila sot krenisht stoliset me lavdín poetike të tij. Këtu s’e kemi qellimin të krahasojmë Konicën me Villon-in as si njeri as si artist: duem vetëm të themi se, cilido të jét gjikimi mbi Faikun njeri, kurrnji grimë ai gjikim nuk i a zvoglon vlerën artistike.
Shija letrare, vetija e tij ma dalluese, e nalton Faikun në kambën e nji mjeshtri të pashoq. Tjerë shkrimtarë tonë të shquem për fuqi krijuese, për hov epik e lirik, për mbrendí ma të pasun etnike e shpirtnore, për ndjesí ma të theksueme idealizmi: Konica qindron veças si zejtar i shkrimit që i shëndrron fjalët në djamanta e thurë me ta shëndriza (joyaux) vezullore.
“Albania” mund të njehet e para e përkohëshme shqiptare, ku toskë e gegë edhe arbëreshë, e shqiptarë të kolonive të Kajros e të Bukureshtit e të viseve të tjera shfaqen mendimet e veta pa ndryshim besimesh e krahinash. Mbetet si palestër vertè kombtare, pasqyrë e të gjitha rrymave mendore e shoqnore.
Me 25 mars 1897 del në Bruxelles i pari numër i “Albania-s“. Me nënshkrimin Trank Spiro beg ai mbushë gati krejt faqet e së përkohëshmes tue ternue artikujt shqip me ato në frengishte. Dy nënshkrime të tjera vrohen në numër të parë: ai i Thoma Avramit (prej të cilit botohet vjerrsha me titull Deshërimi i Mëmëdheut) e ai Nji Përmetas-it (që tregon nji prallzë a ma mirë nji llafe gazi – plaisantérie – ). Kësaj të fundit Faiku i kushton nji parathanje tre-katër rrjeshtash, ku xixillon humori thartanik i tij: “Këtë mjaft të kripurën prallëzën e kemi përmbledhur fjalë për fjalë nga goja e nji Përmetasi, jo pak i shpirtshm kur kish përpara syrit raki, meze dhe mish të pjekur në hell”.
Përrallëza fund e maje përmban shprehje skatologjike.
Artikujt në frengishte, shkrue me dorë mjeshtri që me i a pasë lakmi vetë shkrimtarët freng, parashtrojnë landë mjaft t’interesantshëme. Si ke njani “La langue des fils de l’aigle”, si ke tjetri “La littérature albanaise” spikatë zotsija e Faikut me u a paraqitë të huejvet çashtjet dhe vlerat kombtare.
Ma nalt boton përkthimin, ba prej tij, të nji ode së Pjeter Ronsard-it.
Shifni si prej të parit numër ai merr qindrim me të tanë natyrën e vet të vrashtë e shpotitëse, të prirun kah e fyemja dhe kah rrugatja (shamata). Pamphlétaire (libelist) i lindun, në prak të verpimtarís së vet si botues i nji të përkohshëme kulturore, na del përpara tue levdue gjuhën shqipe por edhe veten si përdorues i saj në përkthime, e fill tue forcue làvdin me të shame të randa kundra atyne që ai njifte si anmiqë të Shqipnís e të shqiptarizmit. Veçse shfaqet njiherit edhe si stilist plot shkelqim që të ban me i a përdëllye panjerzín mbasi din të shprehet në mënyrë aqë ngashnjyese (séduisante).
N’artikullin “La littérature albanaise”, me premí sintetizuese dhe me hollsi përimtimi (analyse) paraqet veprat e De Radës, të Skiroi-it, të Varibobës dhe përkthimin e Ungjijvet të Kristoforidhit. Thotë për këtë të fundit:
“ … a car, tandis aue, dans la plupart des autres langues, la parole du Sauveur s’affaiblit et devient banale, elle a dans la version de Kristoforidhi une force véritablement divine, et une grâce touchante et persuasive qui nous émeut; et même tel passage (le Sermon sur la Montagne par exemple) y est ceirainement supérieure au texte grec)”; që në shqip do të thotë: …ndërsa, në pjesën ma të madhe të gjuhëve të tjera, fjala e Shelbuesit dobësohet dhe bahet e zakonshme, (ajo) ka në versionin e Kristoforidhit forcë me të vertetë hyjnore dhe nji hir që që prek e të bind….dhe ai pasazhi (nga sermoni i Malit për shembull) asht superior qartësisht, krahasue me tekstin grek.
Në kët numër të parë kuptohet qellimi i dyfishtë që don të ndjeki me botimin e “Albania-s”; t’ua tregojë shqiptarvet udhën e shelbimit politik qytetnuer dhe t’ia bajë të njoftun të huejvet vetít shpirtnore ma të zgjedhuna të gjakut arbnuer.
Në numrin e dytë (25 Prillit 1897) fillon m’u rrebelue gjithënji ma tepër, me humbë durimin. Me tinguj idhnije në za, u siellet lexuesavet:
“Ç’është liria? Më mbetet pak kohë akoma. Dua të marr shpatën, tua çanj kokën gomarëve, edhe, në vend të trurit, të kllas këtë: ç’është liria? Të mos kisha nisur fletën (vaftë në djall!) s’do të humbja kohën time t’u mësonj gomarëve ç’është liria. Dy muaj janë që u nis kjo punë dhe tani jam i lodhur nga shkaku i gomarëve. Më mirë të shesë pleh njeriu se të nisje punë për shqiptarët. Janë nja 50 shqipëtarë që kuptojnë ç’është liria… Po të tjerët janë gomarë dhe, si të shtyp 12 numra mbas fjalës që dhaçë, a e dini ç’kam për të bërë? Qibarët le të mbyllin veshët: kam niet të vete të shes m… (e shkruen fjalën rrumbukllak!) në vent që të mbanj të përkohëshmen: më mirë të shesë m… njeriu, se të shkrojë për shqipëtarët “.
Për të mprojtë gjuhën dhe vlerat e kombit nuk i mjafton nji radhim argumentash të përshtatshëm: rrebet e trilli e shtyjnë me kapërcye në gjikime përçmuese ndaj kundërshtarëve.
Por… mos u veni vesh pezmatimit të tij; rrebet i vijnë e i shkojnë. Ai do ta mbajë në kambë të përkohëshmen për dymbëdhjetë vjet rrjesht (1897-1909) dhe do të shesë… jo shka thotë por xhevahire.
Ndër dy vjett e para (1897-1898) Albania vjen tue u pasunue prej numrit në numër me bashkëpuntorë të rij e me landë përherë ma të vlefshme.
Vjerrsha me subjekte të nduernduerta, që kanë nenshkrimet prej N. H. F (Naim Halit Frashëri), prej Skiroi-t, prej K. J. Trebickës, prej Sulo Frashërit, prej Loni Logorit, prej K. P. Stefan Luarasit, prej M. D. Malësori (Milo Duçit), prej Z. (shkodran i panjoftun), prej Koto Haçit, e zbukurojnë të përkohëshmen me larmi ngjyrash e tingujsh dhe plotní ndjesísh atdhetare.
Prendvera poetike e Rilindjes në faqe të saja kundërmon plot burbuqe të përvoesueshme me mall lirije dhe të zdrituna nga nji afsh i thellë naltësimi qytetnuer.
Artikuj në mproje të drejtave kombtare shkruejnë, veç Faikut vetë që mbushë gjysmën e çdo numri me shkrime të tija, Visko Babatasi, Visar Dodani, Lumo Skendo, Shaqir Zabzunari etj.
Këngë të popullit, histori, shkencë, filozofi, syzime ekonomike e politike, çashtjet ma të ndryshme parashtrohen e rrahen. Pjesa frengisht asht aqë e pasun, në mos ma tepër, se ajo në shqip.
Në çdo numër, herë me shprehje të buta, herë me za qortues plot kumbime zemrake, porositen shqiptarët me i lanë m’anesh dasinat, m’u bashkue.
Nxitja m’u bashkue përsëritet or’e ças si leit-motiv gjatë dymbëdhetë vjetëve të jetës së përkohëshmes:
“Bashkim, bashkim !
M’e madhja nevojë për ne shqiptarët sot për sot është bashkimi. Pa bashkim nuk vetemi, kurr s’kemi për të vajtur përpara, por as do të na quajnë komb bota. Na duhen shkolla që të mësojnë djemt tanë dhe t’u zbukurohet mendja, që të bëhen njerëz, dhe njerëz të vertetë; na duhen udhëra që të lehtësohet tregëtia dhe vobsia të pakësohet, shkurt, kemi nevojë të qytetrohemi dhe ne si të tjerët popuj. Po me se kërkohen shkollat, si bëhen udhërat, si arrihet qytetëria? Kur të mblidhemi të gjithë shqiptarët dhe t’i kerkojmë me urtësi; me bashkim, vetëm me bashkim.
Bashkim ç’do me thënë? Armiqt e kombit tonë thonë se që të bashkohen shqipëtarët, duhet sicilido të lëshonjë fen’e vet; sa e madhe gënjeshtrë! Nuk! Sicilido le të mbajë fen’e vet; muhamedanët le të venë në xhami dhe të krishterët në kishë. Por kur të dalin nga xhamia dhe nga kisha, le të kujtohen se kanë një rrëzë, që janë një fëmijë dhe një gjak, edhe të mblidhen tok për të kuvenduar mbi të mirën e memëdheut.
Është turp të bëjmë si t’egërit, të shikojmë njeri tjatrin me sy t’ashpër se s’na ka falur Zoti të gjithëve nji fé. Është nevojë që shqiptarët e mençur të kuptojnë se feja është një gjë veç kombit, që para se të jemi të krishterë e muhamedanë, jemi të gjithë shqiptarë, rrojmë të gjithë në Shqipëri, dhe përdorim gjithë një gjuhë. Dhe shqiptarët e mençur e të urtë që kuptojnë kët gjë, kanë detyrë t’u japin të tjerë shqiptarvet ta kuptojnë dhe ata.
… Le të nisim pra që sot, gjithëkujt sa i mundet, këtë bashkimin aqë të mirë për përparimin tonë. Të duhemi të gjithë si vëllezër; të mos kursejmë as vojtje as të holla për të mbjellë dashurinë midis bijve të Shqipërisë”.
Por ndoshta stilin ma të përsosun Faiku na e la në Hijen e Hurmave. Lexuesat kët vëllim t’artë mund e gjejnë në libertore të Vatrës.
Për të tregue nji shembull t’artit të tij, na pelqen të paraqesim dy copa proze njana kushtue Abdyl Frashërit, tjetra Át Gjeçovit.
Me fjali të mprehta, plot fuqi thadruese në përshkrim të tipareve trupore dhe plot depërtim në përcaktimin e vetive shpirtnore, Faiuku ngjallë para nesh fytyrat e Abdyl Frashërit dhe të Patër Gjeçovit, tue na paraqitë njiherit edhe përshtypjen e ndiesít që ato zgjojnë në te. Shkrimi i tij skalitë e pikson, tue mbërthye përherë mendimin në shprehje kristalore: tue dhanë dishmi të plotë se qartësín e auktorvet ma të përmendun freng e ka përvetësue. Urren stolít e tepërta në shkrim, ndjek përkoren klasike, që nuk rrfen n’asnji mënyrë mungesë paje leksikore, përkundrazi u jep fuqi shprehjeje stilit jo me sasín por me cilsín dhe përpiknín e leksikut.
Nëse poezia është një akt hyjnor…
Rreth antologjisë poetike të porsabotuar të Skënder Rusit/
Nga Shpend Sollaku Noé/
Pse duhet blerë antologjia e çmuar «Me vete kam gjithnjë një Evë»? Pse duhet patur në bibliotekën personale? Pse duhet lexuar vazhdimisht? Çfarë mund të bëjë ky poet për ju?
Shumë, shumë. Mundet edhe tʼju ndryshojë jetën.
Nëse poezia është një akt hyjnor, keni lexuar librin e një shenjtori: Shën Skënderi i Korçës. Në altarin e perëndive të artit për dashurinë Ai është patjetër përçori, shenjti kryesor, ikonës së të cilit i janë drejtuar e do tʼi drejtohen të dashuruarit dhe gjithë ata që banojnë në trevën e ndjenjave.
Gjeni gjithçka në këto fletë, që nga tiparet fillestare të një vegimi të brishtë në rrëzë të Moravës, deri tek shkrirja e plotë me të përhershmen, ku vetëm disa vargje vlejnë sa dhjetë «atynë»!
Vargu i tij është serum për shpirtra në agoni, ku edhe ai vetë është kryq dhe i kryqëzuar, ku ti si lexues je pjesë e asaj lëngate, ku të duket se ato fjalë i ke shkruar ti, ku je edhe qielli, edhe toka, edhe loti, edhe e qeshura e shpërthyer prej syve të këtij fëmije të marrëzisë.
Brenda të nëjtës poezi Shën Rusi është edhe klithmë e mprehtë dhe përqafim i heshtur. Tek ai dashuria është totale, mbitokësore dhe e nëndheshme: ajo eshtë dashuri për jetën dhe vdekjen; është hingëlllima e një kali që krijon ylberët, është fjetja në një shtrat me motrën e diellit, atje ku tradhëtonin si të ishin Eseninë, ku të vdekurit shkojnë me natën për të fjetur, duke e lënë jashtë porte, si për tʼi thënë që u duhet si uji të gjallëve. Për tʼu kthyer sa më shpejt atje, në botën-Korçë të lindur nga puthjet.
Pse duhet lexuar patjetër ky libër? Sepse pa të, të gjithë ju do të jeni më të varfër në ndjenja, më të paaftë për të dashuruar.
Sepse këto janë vargje të shkruara edhe për ata që nuk kanë studjuar kurrë teknika e truke të artit të fjalës. Sepse janë të kapshme, me dukje të thjeshta; por është një thjeshtësi e kërkuar, e studjuar dhe njëkohësisht spontane; një thjeshtësi që i jep peshë magjike edhe fjalës më të rëndomtë, asnjëherë banale dhe e përsëritur, që kthehet në shkollë të artit të poetrimit. Sepse tek ky shenjt i poezisë dashurore e rëndësishme është jo vetëm ajo që do të thotë, por edhe si do ta shprehë, që të mos e lodhë lexuesin, të mos e detyrojë tʼi flakë vargjet në një qoshe. Aq e punuar e peshuar dhe e ekuilibruar është kjo kapshmëri e poezisë, saqë çdo fjalë duket sikur ekziston vetëm brenda vargut të tij. Një varg i kristaltë, ku, nëse heq edhe një rrokje të vetme, gjithçka copëtohet në mijëra thërmija.
Është e tepërt tʼju bëj një listë banale të botimeve të këtij poeti: Ai është ngjizur në shtratin e Muzave, në ditën e festës së tyre madhore. Është e kotë tʼu theksoj se ku ka lindur, atdheu i tij është zjarri i të puthurës. Veç është e domosdoshme tʼju kujtoj se, kur shumëkujt mund edhe tʼi jetë zbehur boja e emrit në gjendjen civile, kur tʼi jetë sheshuar varri prej errozionit të harresës, Ai – Shën Skënder Rusi i Korçës – do të jetë në limfën e jetëve të ardhshme, si një dehje e këndshme, soundtrack i dashurive të përditshme.
Fan S. Noli as the Unmatched Multilingual and Cross-Cultural Communicator
Part 2/
Low and high context of cultures on the Albanian language/
By Neka DOKO- Metropolitain “Fan Noli” Library/ Archive & Cultural Center/
Multilingual and Cross Cultural Communication Research/
Acknowledgments/ Reconnaissance/
Anthropologist E. Hall in the early 80’s identified two distinct cultural ways of using language.
Low context cultures use language primarily to express thoughts, feelings, and ideas as clearing as logically as possible. To low context communicators, the meaning of a statement is in the words spoken. North American culture falls toward the low-context end of the scale. By contrast, high context cultures value language as a way to maintain social harmony. Most Asian and Middle eastern cultures fit the high context pattern. According to Hall (1983), complex societies organize time in at least two different ways: – one thing at a time- as in North Europe and America, and -many things at once- as in Mediterranean countries, the Asian and South America societies. The first category is identified as a Monochronic Time (M-time), and the second known as Polychronic or P-Time.
Even though the Albanian culture belongs to the Mediterranean patterns of high context and Polychronic time and people, the Albanian language seems to stay in between the scale, featuring elements from high and low context cultures. I would prefer using the “motion picture” of Whorf- Sapir hypothesis to explain how the Albanian language culture has been evolved in century. As Albania is situated for good or bad luck in the heart of west coast of Balkans, war and civilization winds either from sea or mountains, have brought into our small landin different times many western and eastern influences. Since the Turkish was the longest and harshest in time, it happened that the high context cultures of the eastern Mediterranean stream dominated the low context ones of scattered waves winded from the Western part.
Based on the situation the language is used, both contexts seem to coexist in variances irregularly moving in specific places and time, depending on where and when the Albanian is the most used, switched and mixed with other languages (Doko, 2006, a). However, in the today “motion picture” of the Albanian language uses in and outward the country, no native speaker of it, clearly fit either one of these distinctive categories.
Noli’s dynamic relationship with languages: variables of context and time
Fan Noli’scase of relationship with languagesif culturally studied would have been fit into the high context and the Polychronic time of places and people who, himself originally came from. Whereas, the Noli’s relationship with Albanian language seems to fall into a special group of cultures, time and a more personal category.Within Noli’s ‘motion picture’ of the case, his first spoken language uses with timeappears to incline from the high context culture of his birthplacetowards the low context communication of the North American culture, where he lived and worked for Albanian identity the most part of his life. Along with this contextual change, the time category of his ‘motion picture’ changed as well. From the Polychronic Time of his language interaction and uses in the Eastern Turkey, Greece and Egypt, when landing in North America, he must have adjusted with extra efforts into the Monochronic Time of interaction with the new culture.
Documents show that Fan Noli’s first lingual expectations insidethe high cultural context didn’t
seem to work well for his-soft spot mother tongue- Albanian. Unless Noli himself as a
self-taught student and a dedicated genotype had to work hard and challenge odds of
Polychronic stereotypes against many encounters denial on the Albanian language existence.
More biographical evidence (N. Jorgaqi, 2005,) emphasize that either Noli’s paternal grandmother or parents would have loved to send their young teenage great son and boy to learn Albanian in school, especially beingtaught by their own teachers of the Albanian colony. Noli’s family patriotic hopes to educate him at the same time in Albanian and Greek unfortunately may have fell short in that context, due to the anti- Albanian language teaching policy, conjunctures and propaganda of the ‘High Porte’ throughout Albanian colonies of Mediterranean basin and Thrace.
“The Patriarchate of Constantinople opposed Albanian language and education, because they meant the loss of its influence and subsequently the constitution of an Albanian independent church.” (S. Skendi, 1964)
Thus, following the family roots religion and the main language of the Orthodox doctrine, the Ancient and Modern Greek were meant for young Noli asthe primary and fundamental language of education,debuting in Ibrik Tepe and keeping on in Adrianople.This lingual and contextual variable marks the first shift from a dialectal spoken Albanian, viewed as a ‘barbarian’ language fueled by cultural bias to a “civilized language” in the way the Greek ‘linguaculture’ was perceived for century in the Mediterranean region and around world.
Moreover,the prohibition of the Albanian use for education was the common rule everywhere. By the time when the young boy started school in his hometown, in the south of Albania, where his family migrated from“the schools were Turkish for the Moslem and Greek for the orthodox Albanians. Only among the Catholics of the north there existed toward the end of the 19th century a few schools, under the Austro-Hungarian Kultusprotektorat, where Albanian was taught.” (S. Skendi, 64, ibid)
It became clear that the Albanian linguistic question couldn’t have been resolved at the time differently but through religious acculturation to the Albanian intellectuals educated and graduated from Western and Eastern doctrinal universities.
Thus, many Albanian Catholics formed in Vatican could have brought in their hometown of Shkodra and its northwestern region, a few “abece” booklets called “Abeceja Katolike” and many bilingual Latin Albanian dictionaries edited by groups of Albanian Italian scholars who could serve their linguistic question only through Catholic acculturation.
In the central and south east of Albania, of Orthodox clerics and scholars, much later than Catholics in the north, through the cultural Greek center of Moskhopolis several multilingual vocabularies were edited; the first documented one by Kavaliotti of Voskopoje in 1710, the second a Phoenician-Albanian Abece byTheodor H of Elbasan in 1806, followed by two well – known Greek- Albanian Alphabets and biblical bilingual works respectfully edited by Kristoforidhi of Elbasanin 1866, and the pure golden codex of Berat by Konstantin Berati in 1868.
Since in the Thracian settlement of Albanians, The High Porte of Constantinople had sabotaged any further linguistic movement inspired by the Albanians Orthodox scholars of Athens who wrote by the time many Abeces in their own language with Greek letters, to Noli’s family one thing became clear. Their son’s education would have been fulfilled through the Eastern Byzantine acculturation right in the heart of the cross road of civilizations.Right there where Noli himself although very young would have felt the heaviest prejudices about his own languagethat had been circulated among the high context cultural “educated” and polychronic teachers.
From the beginning, the teenage Noli wouldn’t have easily accepted the whole exclusive education in Greek while growing up within an Albanian colony in mind and spirit. Especially, when hearing his Greek teacher trying to convince him that Albanian language didn’t have existed at all. How many times he had to return home with his broken heart because he couldn’t agree with his Greek teacher who kept stereotyping his mother tongueculture as a “barbarian” one. And mostly while these voices kept pressuring the child that no one knew about his language, since without an alphabet neither writings. He strongly felt that something was misleading there.
Although the boy had heard so many times that “the written Albanian was prohibited and oppressed during the period of Turkish rule, their literary language could not be built but on the language spoken by the people” (S. Skendi, ibid) he still wanted to prove to his teacher that he was wrong. Along with these feelings, since the beginning a strong character and brilliant mind was forged out there; as much rebellious as the first to excel in Greek language, hebecame the best student of the class. (N. Jorgaqi, “Jeta e Fan Nolit”, 2002)
For the infant Noli his mother tongue was illuminated by two lights, the first by love for Christ, the second by love for Albania. Naturally he was brought up hearing ancestor poems and legends inspired by the Albanian fighters for faith and freedom through his paternal grandmother lullabythat would have accompanied him to fall asleep.
All signs seemed to come together. Noli was only 10 years old when with the greatest interest read the Albanian translation of the New Testament by Kristoforidhi. It was not a coincidence that his uncle noticed the boy’s sparkle out it, and then suggested that he use Christ’s life as a guide for his own.” (Fiftieth Anniversary Book, 1960)
In addition, the ancestral patriotic and educational flame of all Noli’s from Qyteza to the Thracian settlement would have fueled the Young Noli vision to make a dream of fulfilling the Albanian language in an independent nation and church. Here there are two other geno and ontotypical variables that emergeat once to mark the Noli’s evolving ‘motion picture’ of relationship with Albanianwithin his faith in the future.
With this goal he was sent to the Adrianople high school, toexplore, reach his potential and then attain his family expectations. The first cultural shift from a strictly bilingual environment (spoken Albanian at home, Greek in school) into a multilingual and cultural context occurred at the moment. For four years the young Noli had the chance to get immersed into more other languages.
With Albanian in mind, however, the Greek and Latinwould have remained his fundamental, scholastic broad and the most used languages to make personal research for future liturgical translation into his mother tongue.
When excelling inother languages he renewed with the Albanian spirit of survival and self-determination. As a student Noli had leaned about the Albanian intellectuals and patriots organized in societies in secret places of Mediterranean countries when simultaneously working on Albanian literacy by publishing books and manuscripts in better versions of their language.
In Greek Gymnasium and from the intellectual contacts with professors, the very perceptive Noli sensed that his own language was so unfairly persecuted, and because sounded different from others had to be often biased or even completely rejected such as when manuscripts were published. He still believed that Albanian always existed as a unique language in the south east basin of the Mediterranean civilization. From the map of the crossroad of people and languages of Western Asia, North Africa and Southern Europe, he intuitively situated it somehow among the minority and rare languages such as Mesopotamian, Phoenician, Canaanite, Carthaginian. (from Noli’s personal notes in the 40’s)
A year later in Constantinople, besides Greek, French, Turkish, Arabic and other religious cultures, he added more Latin and Italian to his previous repertoire of languages at the Italian Royal Institute in 1901 (see the doc #1, 2)With this, Noli tried to complete his multilingual cultural and biblical education as a foundation for a future path toward the western world. It seems that during this period, the second shift of Noli’s ‘motion picture’may have occurred at least enthusiastically from his old high contexttoa new low context languages and cultures.
Above all, however, the most crossed mind of languagesto work on,was Albanian. From others, the more he learned, the better he knew about his mother tongue roots and cultural trails through readings. He learned nothing but to be a patient and long life student to unearth the mystery of his own language. From Phoeniciansliterature and Etruscan manuscript, he read somewhere that Albanian happened to be one of the most ancient spoken language during the Roman epoch. Later on, scholars and researchers on the Antiche Civilta Mediterranee studies would have found out that Albanian was documented earlier in Latin and later in Italian as being the main language of conversation within the court when Latin served as the written and administrative language of the Roman Empire, (N. Vlora- Falaschi, 1978, 1984). The geopolitical statureand sociolinguistic trait of his spoken mother tongue cameinto light throughthe Albanian cavalry vocabulary and code switching messages gathered from the Roman soldiers remains,during the empire wars against Greeks and Egyptians.
In that context, Fan Noli’s first literary piece of work in Albanian, written and published in two different countries seemed to mark a double edged sword start. One century this year, since his publication in America, time proved that this had broughtnothing but a great Albanian and cross cultural contribution.
Clearly inspired by Shakespearian tragedy studied in school and then played when working as a prompter in a moving theater in Athens, Fan Noli wrote the first literary work in Albanian in 1902, a drama he entitled “Israilite e Filistine”. The drama was published by the “Kombi” newspaper in 1906- 1907, few months after he arrived in Boston.
In his epilog written in Boston in 1907, Fan Noli called his cross cultural audience attention to find out why he had chosen to let his Philistines characters enter and play with Israelis in their own Synagogue or in the Baal Temple in Gaza. (Act I & III)
The synthesized along with analytical results of this work are cross cultural, linguistic and philosophic. Fan Noli’s cognitive anthropological sense turned alert when he put into question many of cultural irreconcilable differences between his drama people. From Boston Noli asked his broad circle of compatriots in the region to understand why he had opted to write this subject in the first place (see the digital doc #3) and never touched it later to make any further improvements or needed adjustments.
Fan Noli’s first contribution to the Albanian renaissance literary heritage at the timetestified his broad knowledge of the Mediterranean diversity of languages and cultures through contacts and even conflicts with one another. In addition, the linguistic contribution of this first work is pioneering and remarkable. Originally written through a Tosk variances language, the text transcends a Shakespearian plot that adds a modern genre to the Albanian revival literature in the beginning of the 20th century. Besides, phonetically and structurally pertaining a daring exercise and complete task, at large provides with a legible long writing work made out of all Albanian letters. Comparing that with many literary works of the time written in Albanian with partial Greek, Latin or Slavic letters, the drama makes a great achievement for the Albanian literature produced in two different countries, Greece and America between 1902and 1906. From the perspective of such contemporary literature at the time, this has to be considered as a cross cultural literary piece of work written in complete Albanian letters,with credits to come to readersmore than two years before the unified Albanian AlphabetCongress of 1908 in Manastir.
Then finally, the young dramaauthor, with an open minded multilingual and cross cultural observation, based on his own encountering, education and interactions with people in the region, through his broad intuitive and visionary work had warned ahead in time that something tragic between these two cultures and religions unfortunately born within them will never go away.From here a new anthropological variable of Noli’s ‘motion picture’ of consciousness about high and low cultural clashes in the Middle East context, marks his unique case of other languages understanding and uses for philosophic and humanistic purpose.
On the other hand, he had felt more optimistic when working on his own language and culture. Noli saw in the Mediterranean basin of languages contacts, although immersed within a high context ofcultural differences, a good placefor his compatriots tocompare and find a common ground for makinga united written Albanian deal. Historical records into the Albanian Alphabet identity, proved that. During the second part of the 19th century, in the realm of the Eastern and Western contacts, many Mediterranean countrieshad turned into new homelands and work places for the exiled Albanian intellectuals and patriots. When studying in Constantinople, hiscompatriots formed a society composed of intellectuals graduated from Western and Eastern universities and of three faiths, “who undertook the publication of books in the Albanian language.” (Skendi, ibid, 316)
Whereas Fan Noli’s worldview and value system remained rooted into Christian Orthodox faith of the south central and east of the Mediterranean tradition, the young student kept deeply inspired by European renaissance and Descartes – Kant concepts of Western beliefs in human progress.
Along with a bigger frame of renaissance mentality Noli, variables would have been almost there to solve his equationfor the independence of nation, religion and individual success. He believed that although he had put all piecestogether, they could take place only at one place and time where his triple dream could be promoted. Again the third lingual shiftfrom the Mediterranean culture to the North American context would have been plausible only if he joined a day the new continent.
When Noli arrived in Boston, he found himself experiencing three shifts at once. He startedwriting and publishing in Albanian papers (Kombi in 1906 and in Dielli, since 1909), organizing the Albanian church in 1908, while translating the biblical literature from Greek into Albanian and studying English in evenings courses. In three years he had to dig back and forth into the world philosophy and languages with the goal to complete his missing high school records before submitting his request to Harvard admission in 1909. Was he really shifting from his rooted Polychronic time and culture into the Monochronic new context, that fast?
Definitely not. The time either Polychronicor Monochronic or somehow between, was running up and he had so many things to do.
Fan Noli’ s dynamic communication with Albanians on Albanian language: Faik Konitza
If was there someone landing in Boston as a complete linguist among all Albanian patriots that Noli would have highly estimated since the beginning, that person would have been Faik Konitza. It occurred that Konitza persisted as one of the closest Albanian friend and collaborator to Noli’s cause on Albanian Independence and language. Their mutual respect and work for years in Boston was not a mere occasion or coincidence. Both men came to America with a solid family and personal inheritance for seeking independenceand progress through national, cultural and linguistic integrity.
Interestingly, this article on them happened to come on time, since2016 is agreed to be calledthe Faik Konitza year for Dielli’s legacy and to honor his co- founder anniversaries.
The organic duo Konitza –Noli so close to make the most Albanian cross cultured coupleof their time, Noli– Konitza, although with personal and cultural differences on many questions they had discussed together, undoubtedly on the Albanian cause and language they found one another and openly remained on the same side.
As the Very Rev. Fr. Arthur Liolin decrypted the Noli- Konitza universal metrics through a contrastive approach, at Harvard University, Dudley House, Seminar on Faik Konitza: An Albanian Luminary, on 28 April 2009
‘Both men are often considered columnar twins of the Albanian national awakening. Both studied here at Harvard, albeit under different economic circumstances: Konitza with an imperial air, Noli as a mendicant monk. Both had a deep admiration for one another – despite an on-again and off-again relationship owing principally to differing points of view when it came to the political leadership in the homeland of the late 1920s and 30s.
Of Noli, Konitza would write: “The day on which Noli celebrated the first liturgy in the Albanian language was a turning point in the history of the Albanian Renaissance. We cannot forget it, nor let anyone else to forget it.” Conversely, of Konitza, Noli had said of him: “he was my first real mentor and role model.”
Thus, Konitza’s direct contribution and cross cultural approach on the Albanian language identity when working for a common language was pointed out by Prof. Stavro Skendi, in The Emergence of the Modern Balkan Literary Languages- a Comparative Approach,
Faik Konitza himself an atypical cross-cultural scholar of his time, “who among the men of the Albanian revival was perhaps the most cultured and with a broad philological formation, proposed in 1898that the best solution would be to create a grammar approved by the cultured Albanian and foreign Albanologists in which all the dialectal elements grouped together, reconciled, coordinated, according to a national and scientific method, would give origin to a common language to all the Albanians, as the Greeks had the Koine.” (Skendi, ibid, 316) The two Albanian dialects Geg and Tosk developed together out of the literary works of the two great poets of the Albanian Renaissance. Naim Frasheri and Gjergj Fishta, the former a Bektashi and representative of a high context of languages and cultures, the latter of a Catholic and Roman low context culture. Others like them were able to use the best of their lingual and cultural differences for the sake of a common mother tongue phonetic andcreated in 1908in Manastir the first Albanianunified alphabet out of many previous versions of alphabets partially written with Greek, Latin and Slavic letters.
Since then, the Albanian language and culture has been steadily in the process of formation through comparisons and communication with other languages of the region, through many comparative research in the context of Balkan and Southeast European studies. Faik Konitza as a pioneer of the cross cultural approach on the Albanian language identity and stylistic evolution, achieved few but very refined works on that matter written in French, Albanian and English. Noli himself in several times recognized his friend Faik Konitza writing attributes as a mastery of style and originality, to a great author with a tendency to write in a brief, selective and concise Albanian. In French and English as well. Noli recalled an interesting moment when both friends despite different nuances, agreed to translate Shakespeare after their graduation from Harvard in 1912. “Then one day a friend of mine, the late Faik Konitza, who had a master’s degree from Harvard, made a suggestion that we two should divide all Shakespeare’s plays between us and translate him into Albanian. He made only one reservation, that Romeo and Juliet belonged to him. I accepted at once on the condition that Hamlet should belong to me. So we both started.” (F. Noli: “Shakespeare and I” ibid, 5)
Within an indefinite time, thanks to a differential cross cultural approach, and specially to no Albanian scholars’ remarkable contributions for a richer Albanian language and culture, the latterhas developed as a unique vernacular for all Albanians in spoken and written literature, until today. In the present time when new ‘motion pictures’ of lingual variances through spoken and written works, abundantly appearing within Albania borders and outside the country, many efforts are yet to be attempted to reconcile and coordinate cultural differences between the modern language developments and the old structures of the pastwith the aim to bringinto the evolving common language moreopenness, originality, style and integrity.
(to be continued)
Pjesë nga Ditari i Lasgush Poradecit
Ne Foto: Lasgushi, e bija Maria dhe Cuci ne Pogradec/
Tiranë, e Mërkurë 2 Prill 1975:/
Sot nga ora 1 pas mesdite, ardhë m’a muar me zor, konkën t’ime shumë të dashur dhe shumë besnike, “Cucin” që të m’a vrasin (pushkatojnë). Ishte sekretari i Këshillit të Lagjes nr 1 me një polic dhe dy të tjerë me pushkë.
Thanë: “Kemi urdhër t’i vrasim qentë!”
Unë ju luta me 1000 të lutura të m’a lënë 2-3 ditë, të marr lejë të mos m’a vrasin.
Ata nuk pranuan në asnjë mënyrë. E mbanja Cucin siç ish i lidhur, me rrypin e tij poshtë shkallëve, m’a rrëmbyen egërsisht. Megjithqë polici i tha sekretarit të m’a lenë këto 2-3 ditë, sekretari një individ zemër ashpër, dha urdhër të m’a marrin.
Sbriti polici poshtë ne “Cuci” m’a mori megjith rryp dhe me gjith hallkën e rrypit prej së cilës i vinja rrypin “Cuci-t” kur e shëtisnja nga pak në mëngjes dhe më drekë nga ora 11-1. Passi m’a rrëmbyen “Cuci-n” në këtë mënyrë kaq të egër, zura të qaj, sbrita poshtë shkallëve ku e mbanja lidhur me rrypkën e tij elegante (që m’a dha Kostaqi i Frosës në Poradec) dhe m’u shkreh zemra dhe zura të qaj me lot për “Cuci-n”, puthnja peronën ku kapnja rrypin, puthnja safkën e ujit ku i shtinja ujë të freskët, putha 2-3 herë dhe shumë herë enën ku i shtinja të hajë “Cucit” dhe qanja me psherëtimë. Kaq shumë m’u dhemb “Cuci”.
Passi m’a muarr Cucin dhe e vunë në karrocë dhe u larguan 60-70 hapa prej meje, u vesha shpejt dhe ju vajta pas dhe i gjeta në një rrugicë pranë shtëpisë s’ime, i-u luta me shumë të lutura përsëri, të m’a lenë pa e vrarë, i-u thashë të vete ne Sekretari i Komit. të Partisë së rrethit Manush Myftiu, do vete ne Sekretari i Kom, Ekz. të Rrethit, do vete në Seksionin e Shëndetsisë të marr leje për konkën (Cucin), por ata nuk m’a pranuan lutjen (nuk pranonte, prapë, Sekretari (Elem Haxhia).
Ardha menjëherë në shtëpi, dhe megjithqë jam i sëmurë prej 17 Janarit gjer më sot i shtrirë në shtrat, u vesha dhe shpejt mora Marien me mua, vajta me autobus gjer në Kom. Ekz. E mora Marien se prej 17 Janarit s’jam ngritur prej shtratit, e mora shpirtin nër dhëmbë dhe u nisa i shoqëruar prej Maries, që po të rrëzohem rrugës i sëmurë siç jam, t’a kem Marien pranë. Vajta me Marien në Kom. Ekz. Më thanë Sekretari i Partisë (Manush Myftiu që është antar i Byrosë së Komitetit Central) nuk vjen këtu në zyrë, Kryetari i Komitetit Ekzekutiv (Ndue Marashi) nuk priste, Zëv-kryetari (janë 4 zëv-kryetarë) nuk kish pritje.
Poeti Pano Taçi, që ish poshtë në parterë, më tha, të vete në Seksionin e Shëndetsisë, po inspektori i Seksionit nuk kishte pritje sot të Mërkurën, kishte pritje të Martën edhe të Premten prej orës 1-2. Ika i dëshpëruar jashtëzakonërisht.
Ardha në shtëpi. Kostandina më tha të vete ne Arkit. Petraq Kolevica që Petraqi t’i thotë nesër të Enten, inspektorit të Shëndetsisë, të më pranojë nesër të Enten. Petraqi, që është nënpunës në Komitetin Ekzekutiv, banon afër shtëpisë s’ime (nja 200-300 hapa larg). Vajta ne Petraqi, me Marien, e ëma e Petraqit më tha se Petraqi është shtruar në spital para 1 jave.
Do vete nesër të Enten ne Ministri i Shëndetsisë Doktor Llambi Ziçishti, të përpiqem për Cucin, t’i japë Ministri urdhër Seksionit të Shëndetsisë, të mos m’a vrasin Cuci-n. Shpresë s’kam, por, prapë do vete ne Ministri. Kur ardha prej Petraqit në shtëpi, sbrita të shoh vëndin ku e mbanja Cucin poshtë shkallëve; atje m’u mbush shpirti dhe shpërtheva në qarje e vajë, putha dyke qarë peronën ku lithnja Cucin me rryp, e putha peronën 3 herë dyke qarë, putha safkën ku i shtinja ujë të freskët e putha 3 herë, putha 3 herë edhe enën prej alumini ku i jipnja Cucit të hajë, edhe u ngjita prej shkallëve të Cucit për në kuzinë, ku kam shtratin tim. Hyra në kuzinë dyke qarë, mezi pushova.
Pastaj mora Marien, vajta me Marien në rrugët ku nxirrnja pak Cucin që më vinte keq t’a mbaj vetëm lidhur. Përshkova me Marien rrugën prej shtëpisë s’ime gjer buzë lumit Lanë, shkova buzë Lanës, siç shkonja me Cucin kur e nxirrnja, vajta me Marien nëpër rrugët dhe rrugicat ku e nxirrnja Cucin, nja 20 ose 30 ose 60 minuta për dita, që të çmallem me rrugët ku shkonte Cuci. U këtheva pastaj në shtëpi, prapë zura të qaj se m’u mbush prapë shpirti dhe shkrojta këto rradhë për Cucin t’im shumë të dashur, shumë të dhemshur dhe shumë besnik.
Sytë Cuci i kishte shumë të bukur, shumë të dashur, njerëzit theshin kur e baresnja Cucin, rrugëve: “sa i bukur”, edhe fëmija, edhe nuset, edhe burrat theshin sa i bukur. Cuci është leshator, i bardhë në roza, të gjithë theshin sa i bukur. Më vjen të pëlcas për dhimbjen e Cucit, po s’kam ç’bëj. Po rri këtë ditë me shpresë për nesër, që të vete nesër ne Ministri i Shëndetsisë, dhe të shoh a mos më pranojë inspektori i Shëndetsisë, me anën e ndonjë miku, ndonjë shkrimtari që t’a njohë inspektorin. Lasgush.
Tiranë, e Ente 3 Prill 1975:
Megjith që jam i sëmurë që prej 17 Janarit (kur ardha prej Poradeci), prapë i dhashë kurajë vetes dhe dola për të parën herë nëpër Tiranë, t’i bje pas punës së “Cuci-t”. Vajta në Lidhjen e Shkrimtarëve, ku, që në mëngjes gjer në ora 1.30’ pas mesditës mezi takova atje Dritëro Agollin, Kryetar i Lidhjes. Dritëroj, pas lutjes sime, i telefonoj Kryetarit të Komitetit Ekzekutiv (Ndue Marashit) që të më pranojë “për 1 çështje”. “Le të vijë” i tha Kryetari i Kom. Ekz. Lasgushi.
Vajta, pas urdhërit të tij, portieri më la të hy. Atje më thanë se puna e “Cucit” (që m’a muarr dje të m’a vrasin) mvarret prej Seksionit të Shëndetsisë (që i ka zyrat brenda në Kom. Ekz.). Në zyrën e inspektorit të Seksionit më priti me respekt inspektori Shpëtim Gjebréa, kështu m’a tha mbiemrin Dritëro Agolli, emrin s’m’a tha inspektori, më dha cigare, më tha që ay më njeh: “kemi folur” tha “prej 2 vjetësh” etj. Shpëtim Gjebréa më tha: “do t’ju japim lejë prej Seksionit” dhe doli prej zyrës me mua të vemi në zyrën e veterinerit, që e ka zyrën brenda në Kom. Ekz., “t’ju them” tha “t’ju japin lejë për të mbajtur qenin” (konkën time).
Veterineri s’ishte. “Ecni t’i thoni” më tha “Sekretarit të Lagjes nr 1 të mos e vrasin qenin, se nesër, kur të jetë këtu veterineri, do t’ju japim lejen për mbajtjen e qenit”. Vajta te Sekretari i Lagjes nr 1 (Lelem Haxhia) i thashë ç’më tha Inspektori Gjebréa. Elemi e mori Inspektorin në telefon, i tha Lelem-it “do t’i japim Lasgushit lejë për qenin, nesër, se sot nuk është veterineri. Unë u shqetësova shumë që s’u mbarua puna (sepse termini i vrasjes së Cucit është vetëm 3 ditë, dje 1 ditë, sot shkoj dita e dytë).
Tiranë, e Premte 4 Prill 1975:
Megjith që jam i sëmurë e mora shpirtin t’im nër dhëmbë dhe, nga çqetësimi për Cucin, u ngrita në mëngjes më ora 5, të vete në Kom. Ekz. më ora 7 e mëngjezit (kur vijnë gjithë nënpunësit në zyrë). I bëmë telefon Gjebréa-s prej Lidhjes, disa herë, s’kish njeri në zyrën e “Shpëtim Gjebréa-s”. Gjer më ora 1 pas mesdite telefonuam shumë herë, po s’dilte njeri në telefon. Vajtmë me djalin e prof Çiços, prej zyrës së të cilit i kishim telefonuar shumë herë Gjebréa-s. Hymë në Komitet Ekz. Në zyrën e Seksionit të Shëndetsisë takova Gjebréa-n, “haj” tha “Lasgush, të vemi këtu në zyrën e doktorit veterinar”.
Doktori s’ishte, prapë, në zyrë. Gjebréa më tha: “I telefonova sot Lelem Haxhisë se do t’i japim lejë Lasgushit për mbajtjen e qenit, po edhe sot s’është këtu doktori veterinar”. Me qënë që sot është dita e tretë dhe kisha shumë frikë mos m’a vrasin Cucin, e mora, prej Lelemit adresën e Përgjegjësit të qenve, vajta në zyrën e Komunales (e cila jep urdhër për vrasjen e qenve), në Zyrë s’kish asnjeri, pyeta ku e ka shtëpinë private përgjegjësi dhe vajta në shtëpinë private.
Ky përgjegjës, më priti mirë, më tha se qenin s’kam dhënë urdhër të vritet sepse mora vesh që ky qen është i poetit Lasgush Poradeci. Përgjegjësi më tha: “sapo të m’a sillni Lejën e qenit, do t’ju a lëshoj qenin”. M’u qetësua zemra që s’ma paskan vrarë Cucin e dashur dhe vajta në shtëpi të ha 1 çikë bukë, i lodhur, i këputur nga fuqitë siç isha. Hëngra pak bukë, dhe u shtriva në shtrat i potresitur. Tashi më mbetet që, nesër të vete prapë në Kom. Ekz. ne Shpëtim Gjebréa a mos m’a japë Lejën (në qoftë se do të jetë veterineri aty në zyrat e Kom. Ekz.).
Tiranë, e Premte 4 Prill 1975:
U ngrita shpejt që në mëngjes (ora 5 para mëngjesit, të vete në Kom. Ekz. më ora 7 (përpara se të hyjnë nënpunësit) t’i them inspektorit të Shëndetsisë (Shpëtim Gjebréa) t’i thotë veterinerit të Kom. Ekz. të mos m’a vrasin “Cucin”. I tha po s’desh. I vajta dhe unë veterinerit (në zyrë) po s’pranovi. U dëshëprova shumë, po veterineri ish i pashpirtshëm. Thashë t’i them Kryetarit të Kom. Ekz., Kryetari s’ish. Komiteti ka 4 zëvëndës-kryetarë. Trokita te njëri, s’isht. Trokita në derë të tjetrit, tha “hyrë”. Ky quheshe Hektor Konomi. J’u luta t’i thotë veterinerit të urdhërojë mospushkatimin e qenit (konkës s’ime). Hektor Konomi passi më pranoj dhe më dëgjoj me shumë kujdes, u ngrit, vajti vetë në katin poshtë ku është zyra e doktorit veterinar dhe ardhi më tha: “ecni poshtë të merrni Lejen prej veterinerit që të mos ekzekutojnë konen tuaj”.
Vajta mora Lejën, që atje vajta në Repartin e Komunales së Tiranës, mora prej përgjegjësit të Repartit, njoftimin me shkrim që i bënte përgjegjësi (Ferik Pilkati) mbajtësit të qenve të kapur: “Shokut Riza Gjini ose jevgu. Shoku Riza jepi Profesorit qenin e tij mbasi ka marrë lejë nga Kom. Ekz. i K. P. Rrethit. 5/4/1975”
Në kulmin e gëzimit vajta (1 orë larg) mora “Cucin” prej jevgut. Cuci sapo më pa i-u shkëput jevgut prej krahëve dhe u vërsul drejt meje, si e përkëdhela 2-3 sekonda, i dhashë 1 qofte t’a hajë, Cuci, prej gëzimit, nuk e hante qoften, pastaj, si i dhashë prapë, e hëngri, i dhashë edhe qoften e dytë, s’desh t’a hajë prej gëzimit që më pa përsëri, pas disa sekondash përkëdheljeje, i dhashë prapë t’a hajë, i dhashë edhe të tretën, të tretën s’e hëngri nga gëzimi, e mora qoften në letër dhe u nisa me “Cucin” për në shtëpi (¾ ore larg).
Isha i lodhur, i këputur. Rrugës për në shtëpi i-a dhashë prapë qoften edhe Cuci e hëngri. Maria kur e pa Cucin (sapo ardhi Maria nga shkolla) u gëzua jashtëzakonërisht, e mori në krah dyke e përkëdhelur.
* Dergoi per Diellin:Bardhyl SELIMI/
- « Previous Page
- 1
- …
- 402
- 403
- 404
- 405
- 406
- …
- 617
- Next Page »