QSPA/

Përkujtojmë në 50-vjetorin e ndarjes nga jeta të shkrimtarit, studiuesit, publicistit, figurëns poliedrike dhe njërit prej intelektualëve më të mëdhenj shqiptarë të të gjitha kohërave, Ernest Koliqi.

Ernest Koliqi lindi më 20 maj të vitit 1903 në Shkodër në një familje me origjinë nga Dukagjini. Ndoqi mësimet e para në Kolegjin Saverian të Jezuitëve. Më 1918 fillon studimet në Kolegjin Jezuit Arici në Breshia të Italisë. Atje së bashku me disa studentë të tjerë themelon gazetën “Noi giovani” (Ne të rinjtë), ku edhe boton poezitë e para në italisht. Koliqi ka meritën e bashkëthemelimit të tregimit modern shqiptar, ndërkohë ishte poet, romancier, eseist, përkthyes, gazetar, madje dhe dramaturg. Për më shumë se tridhjetë vjet dha mësim në Padova dhe Romë të Italisë. Prof. Koliqi ishte veprimtar i shquar në fushën e politikës të gjysmës së parë të shekullit XX, duke mbajtur postin e Ministrit të arsimit në qeverinë Vërlaci, ku i njihet merita e dërgimit të 200 mësuesve shqiptarë në trojet shqiptare jashtë kufijve shtetërorë të Shqipërisë dhe përhapjesë së botimeve dhe shkollave shqipe në trevat shqiptare. Por, njëkohësisht së bashku me intelektualë të tjerë E. Koliqit i njihet merita e mbajtjes së Kongresit Ndërkombëtar të Studimeve Shqiptare, bërthama e ardhshme e Institutit të Studimeve Shqiptare në Tiranë. Ishte themelues dhe drejtues i tri revistave kulturore: “Ora e maleve”, “Shkëndija” dhe “Shêjzat”, si dhe themelues i Institutit të Studimeve Shqiptare pranë Universitetit “La Sapienza” në Romë. Ndër veprat e tij më të njohura përmendim: Kangjelat e Rilindjes, Kushtrimi i Skanderbegut, Hija e maleve, Symfonia e shqipevet, Shija e bukës mbrûme, Antologjia e lirikës shqiptare etj. Prof. Ernest Koliqi u shua më 15 janar 1975, në Romë duke e lënë këtë jetë me dëshirën e zjarrtë, të paplotësuar, të kthehej rishtas në Shkodër.

Në foto botimet e realizuara nga QSPA vitin e kaluar, kushtuar veprimtarisë së gjerë të Koliqit: “Poliedriku Ernest Koliqi në 120 vjetorin e lindjes” (Botimi i Akteve të Kuvendit të mbajtur më 5 maj 2023 si organizim i QSPA-së, në bashkëpunim me ASA); “Drita e Shejzave” – Publicistikë 1957 – 1974, ideuar, kuruar dhe me parathënie nga Prof. Ardian Ndreca; “Shkrime të Ernest Koliqit për letërsinë arbëreshe”, nën kujdesin e prof. Ymer Çiraku dhe dr. Loreta Loli. Këta tituj në versionin online, mund t’i gjeni në botimet e vitit 2023-2024, në linkun në vijim: http://qspa.gov.al/botime/

Zija Vukaj/

Simbologji

Hëna në simbologji, së bashku me diellin, është ndër më të rëndësishmit e yjeve. Kryesisht është parë si figurë “femërore”, për shembull, në ideogramën yin, ku është një trup qiellor që e merr dritën në mënyrë pasive, por edhe për analogji mes muajit hënor dhe ciklit të menstruacioneve femërore. Rritja dhe ndryshimi, ashtu si përtëritja e përhershme e figurës së re, është një simbol që përmbledh çdo ide që i përgjigjet konceptit “vdis dhe bëhu”. Rrallëherë hëna është parë në formë mashkullore, siç ndodh në përdorimin gjuhësor gjerman (Mani, vëllai i Sol, gjermanishte jugore Suna- Diell), ndërsa shumë më shpesh është interpretuar si femërore (lat. Luna; gr. Selene apo Artemida; lindje e largët Kuan-yin, Kwannon; Maya: Ixchel). Në simbologjinë alkimike hëna paraqet argjendin, por edhe mbretëreshën që martohet me “mbretin” duke u bërë hermafrodit (deledash).

Besimi i lashtë popullor e njeh mirë ndikimin e fazave hënore mbi ngjarjet tokësore; ai nuk shkakton vetëm baticat, por edhe rritjen dhe zvogëlimin e rrjedhjes së limfës tek bimët.Sipas këtij koncepti edhe prerja e flokëve dhe praktika e heqjes së gjakut duhen bërë duke marrë parasysh fazat hënore.Për qetësimin e dhimbjeve menstruale përdoreshin bimë hënore (që lulëzonin natën).

Në ikonografinë kristiane virgjëresha Mari krahasohej shpesh me Hënën ose e paraqitur në këmbë apo e ulur në fron mbi drapërin e Hënës; kështu, në botën austriake, është lidhur kryesisht me fitoren mbi turqit (flamuri i të cilëve përbëhej nga gjysmëhëna), edhe pse e ka zanafillën te Apokalipsi i Gjonit (12, 1: një grua e veshur me Diell, me Hënën nën këmbë- simbol i fitores mbi forcat armike). Si simbol hënor është paraqitur në mënyra të ndryshme edhe sëpata dytehëshe, latusha me dy teha të lakuar në formën e Hënës dhe për këtë është cilësuar si arma e Amazonave, gratë luftëtare legjendare të antikitetit; përveç kësaj, ato kishin edhe një hark në formën e drapërit hënor. Edhe perëndesha e errët Hekata Troidite, “ajo që ka tri fytyra”, është e lidhur me fazat hënore (hënë vajzë, hënë e plotë, hënë e errët apo e re); në letërsinë moderne femërore i është kushtuar vëmendje e madhe “pjesës hënore” të burrit.Sisteme dualistike; lart- poshtë; bosht.

Në legjendat hebraike (J. Bin Gorion 1980, Bibl. 24) ka një mit simbolik që bazohet mbi sistemin dualistik Diell/ Hënë dhe është i caktuar të shpjegojë arsyen pse Hëna, njëra nga dy “llambat”, lëshon një dritë më të dobët. Krijuesi i shpjegon Hënës që janë dy pjesë: këndej dhe andej dhe se ekzistenca e dy dritave çon në këtë polarizim. Hëna, së cilës i është dhënë hapësira më e madhe e andej-it, është e pakënaqur që s’mund ta kalojë me ndriçimin e saj Diellin. “E Zoti tha: ‘Vërtet, ti deshe që unë të të bëja të madhe, duke zvogëluar Diellin. Por,mbasi ke qëllime të liga ndaj tij, ti do të jesh më e vogla dhe ndriçimi yt gjashtëdhjetë herë më poshtë se i tiji.’ Dhe Hëna tha përpara Zotit: ‘O Zot i Botës! Kam thënë vetëm një fjalë dhe duhet të ndëshkohem kaq ashpër?’ Dhe Zoti tha: ‘Një ditë (pra, me gjasë, pas Gjykimit) do të bëhesh e madhe si Dielli dhe drita e Hënës do të jetë e barabartë me atë të diellit.” Megjithatë, shenja e Gjykimit Universal (fundi i botës) është errësimi i Hënës (Gioele 4, 15). Hëna është pranuar jo vetëm me pjesën e natës së botës e me botën e përtejme por- shumë shpesh- edhe në Izrael, me feminilitetin dhe kjo anologji e qartë e ciklit menstrual me fazat e Hënës, duket edhe nga lidhja e saj me fushën semantike të “pjellorisë”. Gra dhe kafshë shtëpiake (deveja) mbanin në qafë hëna të vogla si zbukurim.

Apologjeti grek, Teofili i Antiokisë (shek.II pas Krishtit), i shihte Diellin dhe Hënën si simbole dualistike, “përçues dhe pamje të një misteri të madh.Në fakt, dielli është imazhi i Zotit, kurse Hëna imazhi i njeriut” (që e merr dritën nga Dielli).Në një kuptim të ngjashëm simbolik Origjeni (184- 254) e interpretonte perceptueshmërinë e dritës nga ana e Hënës si imazhi i Kishës, që përcjell për një sekondë ndriçimin tek të gjithë besimtarët.Njëvlefshmëria simbolike e përsëritjes së vizionit të “lindjes së re” të Hënës me rilindjen, këtu është e qartë.

Në Perunë e lashtë, nderimi i thellë i Hënës ishte i varur nga ai i Diellit sundues.Inkasi Garcilaso de la Vega (1539- 1616), e quan Hënën “gruaja e Diellit” dhe shkruan se brendësia e tempullit kishte qenë e mbuluar me pllaka argjendi «me qëllim që nga e bardha të merrej vesh se bëhej fjalë për dhomën e Hënës.Si në rastin e Diellit, aty ndodhej një portret i realizuar në formën e fytyrës së një gruaje mbi një lingotë të trashë argjendi. Hyhej në këtë dhomë për të kërkuar Hënën dhe për t’i besuar mbrojtjes së saj, mbasi mbahej motra dhe gruaja e Diellit, si dhe nëna e inkasve dhe e gjithë fisit të tyre; prandaj e quanin Mamakuila, që do të thotë “nëna Hënë”. Nuk i sakrifikoheshin asaj si Diellit. Nga të dy anët e figurës së Hënës qëndronin trupat e mbretëreshave të vdekura, vendosur sipas rendit të ardhjes në fron dhe sipas moshës…»

Në astrologji, si në sistemin gjeocentrik të antikitetit, sateliti i tokës bën gjithnjë akoma punën e “planetit” dhe, së bashku me Diellin, është një nga dy “dritat kryesore”. Është trupi qiellor më i afërt i tokës dhe i shfaq përherë të njëjtën”fytyrë”, gjë që është bërë origjina e shumë legjendave. Mbi bazën e ndryshimeve të fazave të saj, në astrologji ajo është konsideruar “e ndryshueshme, nga efekti kalimtar”, por edhe “bamirëse” (benefactor); për arsye se “planeti femëror”, ndikon mbi shpirtin, seksin femëror, nënat dhe gjithë popullsinë. Në shenjën e zodiakut është e lidhur me demin (për shkak të brirëve të kafshës, që të kujtojnë drapërin hënor apo për shkak të martesave mitike të perëndeshave hënore me një partner mashkull në formën e demit). Astrologjia më e re i mvesh Hënës cilësinë e administrimit te gruaja të personalitetit të jashtëm e te burri personin e thellë. Antikiteti fliste ndër të tjera, për Luna mendax ose Hëna e rreme, për arsye se vargu i fazave paraqet një ngjashmëri me shkronjën C (crescere) e D (decrescere), gjë që, megjithatë, është në kundërshtim me atë çfarë tregon ndryshimi i figurës në drapërin e Hënës. Në bazë të dhënies së kuptimit simbolik janë përcaktuar “gurët hënorë”, perlat, opali, seleniti dhe gjerdanët e sedefit; metali i saj përgjegjës eshtë argjendi. Që Hëna nuk është vetëm një “vend simbolik” i rajoneve qiellore, me të gjitha vlerat e saj poetike, por është pushtuar nga njeriu, për astrologjinë nuk do të thotë asgjë; dhe kjo në cakun e shëmbëllimit të universit drejtuar mbi njeriun, për të cilin planetet “tradicionalë” kanë ruajtur domethënien e tyre përcaktuese nga këndvështrimi sombolik.

Ikonografikisht, Hëna është paraqitur më së shumti si një drapër, me profil të drejtuar nga e majta.Megjithatë, drapërat hënorë shfaqen në emblemat kombëtare të shumë vendeve islamike.

Böckler interpretoi imazhet heraldike të hënës, duke kujtuar faktin se njëqind këshilltarët e Romulit mbanin mbi këpucë një gjysmëhënë në formë C-je “për të treguar se shkelnin çdo gjë që ndodhej poshtë Hënës, se toka është e zbrazët apo që kështu të njiheshin përballë të tjerëve si këshilltarë. Ata fisnikë që mbanin Hënën që tregon rritje, mbi emblemat e tyre, ndoshta e kanë marrë dikur nga turqit”.

Nga Visar Zhiti/

Përcjellje vargjeve të Jeton Kelmendit.

Të lutem botë, duaje më shumë paqen, mos u dorëzo.
Lufta të ndan, të lëndon, të shkatërron pa mëshirë.
Heronjtë e vërtetë nuk mbajnë armë lartë,
Ata mbajnë fjalën, shpresën, e ndalin të keqen.
Janë ata që mbjellin qetësinë, jo zjarrin që vret.

Janë vargje që duken dhe si credo të poezisë që hap librin e ri të Jeton Kelmendit. Është një zë, një lutje, një ftesë për bisedë, e kërkuar e poetit nga Kosova me botën dhe duam përgjigjen në të tanishmen… Nga bota? Por edhe nga vetja. Duhet një përpjekje për të kuptuar barrierat mes shpirtit dhe realitetit, ku poezia jo vetëm duhet të flasë, po dhe të dëgjojë. Prandaj dhe kthejmë fletën për te pare më tej në libër.

   *    *    *

Jeton Kelmendi mbart një dëshirë shtegtare, që nis poezinë e tij përpara dhe shkon pas saj ose kur ia arrin të shkojë ai më parë, merr poezinë e tij nga pas.

Di të bëjë miq nga ata që e dëshirojnë poezinë dhe njohjen që ajo të jep dhe, aq sa heshturazi, papritur gjendet në festivale të ndryshme në vende të ndryshme, në antologji, që kanë nëntituj të bujshëm: poezi nga bota, përkthehet, madje në mjaft gjuhë siç na e dëshmon, ndërsjelltas duke përkthyer dhe ai po ata, janë arritje të tij, është aftësi e tij dhe ne gëzohemi kur e marrim vesh, sepse është një copëz e Kosovës sot, që kërkon vetveten, larg vetes, rrugëve të botës…   

*    *    *

Poezia e re e Kosovës, – do desha të thosha, – zgjeron jo vetëm mushkritë e hapësirave të saj dhe do të kërkonte të frynte si erë në Ballkan, pse jo dhe në Europë, do të donte të mbërrinte deri në Azi, edhe në Amerikë, kudo ku mundej, – këtu s’e kam fjalën për suksese efemere qosheve të panjohura, për festat vanitoze të poezisë, reklamat e botimeve të bëra vetë, për rrjedhojë dhe të çmimeve dhe qokave, çertifikatave dhe diplomave, të bëra vetë dhe ato, lëvdadave të paguara, etj, etj. 

Do të desha atë pike gjaku të poezisë, që dhemb, pikon nga një plagë, çel, nxjerr petale ashtu si në vazon e saj dhe në vazo të tjera. 

Përhapja, qoftë dhe vetanake, diskrete ndër kolegët që e shkruajnë poezinë apo në lexuesit e pakët në përgjithësi apo dhe e mbetur në heshtje në katedra që ende s’janë… arrin të ngazëllejë apo do që të jetë shkak i një ngazëllimi dhe prêt vlerësimin, qoftë dhe të këtij akti…

Do desha të thosha a e dëshiroj, që poezia e Kosovës po e shton frymën e saj edhe shqetësimet, edhe format, edhe lirinë, zhgënjimet dhe shpresat, edhe duke humbur, por di të qendrojë, sepse e ka ditur qendresën dhe të jetë në kërkim si çdo poezi. Gjithmonë kur është poezi… 

Gjithsesi ato janë fjalë shqipe, copëza të ajrit nga peizazhi shqiptar. 

Emra të shquar kanë përçuar furinë apo ndërprerjen, këputjen dhe dhimbjen që ato shkaktojnë, duke nxitur kërshërinë e të tjerëve. 

*   *   *

Jeton Kelmendi gjakon përhapjen e poezisë së tij, prandaj dhe thotë se fjala bëhet urë.

Në librin e tij më të ri, në krahësim me librat e tij të mëparshëm, ndjejmë lëvizjen e shtuar, ai ngarend në kohë dhe në sa më shumë vende, i jep rëndësi njohjes dhe ura kështu kërkon bregun tjetër që s’duket në ditën që ende s’ka ardhur.

Pikërisht kjo ka shtuar përsiatjen, kërkimet brenda vetes dhe jashtë saj, që s’janë të njëjtë.

Monologu ka qartësi gjuhe dhe mendimi duke mbetur pjesë e atij hermetizmi që ishim mësuar ta gjenim në poezinë që dilte nga Kosova ndryshe. 

Koha është një ishull i humbur,
një vend ku nuk shkojnë të gjithë.

Koha truallëzohet humbshëm ku nuk shkel këmba e kujdo, pra mbetesh jasht:e kohës edhe pa e ditur, edhe kur ankohesh. 

Dhe vjen qortimi, tani më i drejtpërdrejtë, jo alegorik ndaj të huajit si zakonisht, sidomos kur është pushtues, por dhe kur nuk i përmbush pritshmëritë tona, edhe si mbështetës apo mik, por qortimi ndaj vetes si shenjë përgjegjshmërie dhe emanacipimi.  

Nëse të kam Atdhe,
pse nuk ndjej dorën tënde mbi supe?
Ati kujdeset për bijtë e vet…

Qortohet shteti i ri i Kosovës apo dhe Shqipëria? Apo të dyja bashkë? Se bashkë janë atdheu i poezisë shqipe, gjuhë dhe jetë e shqiptarëve, të ndarë në shtete në Ballkan dhe te përhapur nëpër botë. 

Dhe është e pritshme t’i kërkosh botës mirëkuptim, mbështetje dhe dashuri, sepse së pari i je kthyer vetes, ia ke kërkuar asaj dhe po ashtu do që ta japësh .

Dhe ndërkaq mbërrijmë te poezia nga ku nisëm, ajo që hapte librin, “Një lutje për botën, paqe”. Kjo është në fund të fundit dhe poezia. 

Unë, që kam parë hijen e vdekjes dhe shijen e luftës,
E di çfarë do të thotë humbja, e di ç’është frika.
Por edhe paqja ka një aromë që askush s’e harron.
Të lutem, bëhu botë me zemër të butë e të qetë,
Amin për një të nesërme me dritë, jo errësirë.

Kërkimi i dritës si shfaqje e një pjekurie poetike, nga njëra anë kërkim brenda vetes, pra duhet ta bësh atë dhe nga ana tjetër një hapje ndaj botës, që duhet ta kuptosh dhe të bashkëveprosh.

Si një përfundim:

Poezia e Jeton Kelmendit në këtë libër të ri është një dëshmi e zhvillimit të tij si poet dhe e kërkimit të mëtejshëm mes historisë dhe të ardhmes, mes dhimbjes dhe shpresës. 

Poezia, edhe kjo e tij, nuk do që të kufizohet në konturet e një shteti, të një kombi apo të një kohe. Përkundrazi, lakmon hapjen dhe njohjen në kohën kur shpesh dominon fragmentarizimi i kulturave dhe izolimi shpirtëror. 

Arti ka fuqinë për të lidhur të gjithë ata që dëgjojnë, ndiejnë dhe kuptojnë. Ai nuk kërkon vetëm të shprehë vetveten, por të kapërcejë vetveten për të krijuar një hapësirë ku zërat e ndryshëm të botës mund të gjejnë një gjuhë të përbashkët.

Në këtë aspekt, poezia mbetet një akt guximi dhe besimi në fuqinë e fjalës dhe të ndjenjës. Ajo shërben si kujtesë se, pavarësisht tronditjeve dhe ndarjeve që përjeton njeriu, ekziston gjithmonë ura ku mund të arrihet te shpresa dhe pajtimi. 

Thirrja për paqe dhe mirëkuptim përbën një testament poetik që rezonon me të gjithë ata që kërkojnë një botë me më shumë zemër dhe dritë.

Patjetër dhe me poezi. Le ta titullojmë këtë libër “Sonte jam një përqafim”. Në pritje të një mëngjesi…

Prof. Dr. Fikret Ramadani/

Vështrim për librin me poezi të Bedri Zberajt ,,Vetëm me vetminë” – shqip-greqisht” botuar nga ShB “Armagedoni”, 2024 – Prishtinë.

Në pikëpamje e vështrime filozofike, shpesh mund të ndodhë të ndeshim mendimin se uni konkretizohet si i tillë në vetmi. Sepse vetëm atëherë vetja ka përballë vetën. Në të tilla refleksione na çon titulli i përmbledhjes së fundit me poezi ,,Vetëm me vetminë”, që mban autorësinë e Bedri Zyberajt. Ky konkludim që tingëllon fort i guximshëm në lexim të parë, qartësohet e kuptohet në brendësi të vargjeve të poetit pedant të gjuhës e të vargut.
Kryesisht, dashuria, jeta, vuajtja, lufta, shpresa e ndonjëherë edhe notat e pesimizmit përbëjnë bazën e motiveve të tërësisë së poezive të veprës së Bedriut, që natyrshëm janë motive universale, ndonëse nuk mund të kalojnë pa prekur dimensionet me ekzistencialet të shpirtit të homo poeticus-it. Këto koncepte, dinë të bëhen mjaft komplekse, sidomos në honet psikike kur poeti ngre pendën në studion e punës si tentativë për t’i dhënë kuptim kompleksitetit të ekzistencës së njeriut dhe mundësive për të gjetur kuptimin e një bote të ndërlikuar, shpeshherë edhe jo të sigurt për luftëtarin që dikur ëndërronte lirinë nën llagëm e në llogore.
E para ishte fjala, thotë hyjnorja, kurse Bedriu me të parën, se ndryshe s’ka si, vendos dashurinë, konkretisht përmbledhjen e hap me poezinë Nëna. Ashtu sikurse vepronte në Prologun e Faustit romantiku gjerman Gëte, i cili me ngulm theksonte se ideja e krijimit dhe e rendit njerëzor është e lidhur me Dashurinë. Edhe poeti Zyberaj, dashurinë e koncepton si forcë fillestare ontologjike, dhe më tej se kaq, edhe si forcë për të vazhduar jetën. Padyshim, Nëna e mban gjallë poetin, jo vetëm në këtë kaos ekzistencial, por edhe në mendimet shpesh pesimiste të më shumë se dy dekadave më herët. Ajo: Ngrohet me shqetësimet tona që kurrë nuk i pushuan…. Vetëm me vetminë i qan hallet – shkruan autori. Pra, ajo (Nëna), dëshirën dhe dashurinë e gjen diku tjetër, pikërisht nga instikti hyjnor për fëmijët, që edhe kur i zbardhen flokët, vazhdon të ripërtërihet e shenjta. Duke mbajtur primatin e të parës në këtë vepër, kjo poezi është shkruar me varg të lirë, gjë që mundëson një shpërthim ndjenjash për ,,armiken”. Prandaj, përveç të tjerash, Nëna mund të llogaritet në mesin e vjershave më të mira të kësaj tufe.
I përmbushur edhe me poetikën modernintetit, poeti provon të luajë me imagjinatën e lexuesit. Diçka si në ëndërr, është poezia më përfaqësuese e kësaj natyre. Me dëshpërimin dhe uzdajën, me diellin dhe ftohtin, me dimrin dhe vapën, autori ia del ta vendosë në hamendësime lexuesin, duke kërkuar qëndrim e imagjinatë aktive, siç kërkonte T. Eliot-i nën zhvillimin e frymës së imazhizmit. Pra, në këtë poetikë, dimri është ngrohje për dikë dhe vapa ftohje për dikë tjetër, e aq më shumë kur besimi ka ngelur në balona. Në mesin e çapitjeve poetike të njohura në letërsinë shqipe, vjen edhe poezia Fati im, që nëse na lejohej ta quanim ndryshme, do ta kishim emëruar: Fat për të qenë. Për të qëndruar në jetën e përtej jetëve, që duket se është e njëjtë, ka qenë e njëjtë dhe e vetmja gjë që ndryshon është emri i personazheve.
Formësimi modern i autorit nuk ia del ta largojë nga motivi i lashtë për qëndresë e liri, që njëkohësisht bashkë me subjektivizimin e pesimizmit, siç do të thoshte poeti, të kohës pakohë, përbëjnë tërësinë tematike të aurës poetike të poetit Zyberaj, që natyrshëm besojmë se do të zë vend në tryezën e letrave shqipe.
Do theksuar se në këtë përmbledhje janë përfshirë krijime të më shumë se dy dekadave, e në raste të caktuara, janë ribotuar edhe poezi që gjenden në librat e mëhershëm të autorit. Me shumë mundësi, kjo nuk vjen si nevojë nga ana e autorit për të theksuar me ngulm tërësinë e vokacionit të tij poetik, por si mundësi që këto vargje njëkohësisht të lexohen edhe nga lexuesit në gjuhën greke, pasi libri, është shtypur në dy gjuhë: shqip dhe greqisht. Në aspektin strukturor, faqet e librit janë të plotësuara njëtrajtshëm në të dyja gjuhët. Për variantin në gjuhën greke është përkujdesur përkthyesi Iliaz Bobaj. Emër i njohur në këtë fushë, dhe jo vetëm. Duke njohur aktivitetin dhe punën e Bobajt në fushën e përkthimit, besojmë se ndjesinë e vargut në shqip e ka bartur suksesshëm edhe në greqisht.
Kjo vepër, shtypur në dy gjuhë nga botuesi Armagedoni, mbetet një shembull i mirë i një letërsie të vlerësuar që në start.

Ergys Mërtiri/

Kur mora në dorë librin e Ermal Hasimes “E shkuar e pakryer” nisa ta lexoj me idenë se do gjeja thjesht rrëfime mbi ngjarje interesante nga një e kaluar e cila na prek të gjithëve. Por, leximi më zbuloi talentin e fshehur të një shkrimtari të vërtetë i cili di të rrëfejë bukur e madje edhe ta trondisë lexuesin, përveç se edhe të pasurojë mendimin dhe shijen e tij. Ai të fton në reflektime të thella mbi fatin njerëzor, mbi jetën, lirinë, të drejtën, mbi politikën, mbi shoqërinë shqiptare, mbi të kaluarën dhe të ardhmen e këtij vendi dhe këtë e bën në një mënyrë tepër njerëzore me thjeshtësinë e njeriut që urtësinë e ka nën lëkurë.

Romani i tij është një histori e dhimbshme e familjes së tij, e rrëfyer me ndjeshmëri të hollë dhe shumë aftësi përgjithësuese. E ardhur nga Kosova, si shumë të tjera, familja kalon një kalvar persekutimi, dëshpërimisht të ngjashëm me atë të serb. Përveç persekutimit, si shumë të tjerë, asaj i duhet të përballet me mallin për pjesën tjetër të familjes të mbetur jashtë kufinjve, me të cilën personazhi kryesor, Ana, arrin të takohet vetëm pas 40 vitesh, pasi ka humbur krejtësisht kujtesën për shkak të sëmundjes së Alzhermerit.

Metafora këtu është goditëse. Kujtesa e shkatërruar e Anës, është jo vetëm sëmundja (si dhe ilaçi) e saj (harresa shfaqet tragjikisht si e vetmja mundësi për të shpëtuar prej vuatjes), por është në fakt një sëmundje e mbarë shoqërisë shqiptare, e paaftë të njohë dhe vlerësojë të shkuarën e vet, çfarë, për rrjedhojë, e bën të paaftë të ndërtojë të ardhmen.

Përtej të gjithave, romani ofron gjithashtu edhe material antropologjik mbi jetën e përditshme në komunizëm, atë jashtë persekutimi, të cilën e kemi kaluar të gjithë. Aty rijetohen rradhat e qumështit, vajgurit, bukës etj, kanoçet e televizorëve dhe antenat me varakë nëpër kabëll për të kapur kanalet italiane, ripërtypen çamçakizët cigare që mbaheshin me javë nëpër gota uji për tu ripërdorur pas buke dhe pas gjumi, risillet në kujtesë ruajtja dhe shpërndarja e farës së kosit për amvisat, telefonatat tek komshinjtë apo edhe frigoriferët Obodinë që ruanin mishin e gjithë lagjes.

Romani ka një tipologji të veçantë që, më shumë se ngjarje konkrete, rrëfen kohën dhe jetën e një brezi të tërë. Për nga struktura, por edhe mënyra e rrëfimit, ngjan shumë me romanin “Lehtësia e padurueshme e qenies” e Milan Kunderës. Hasimja ka rrëfyer Shqipërinë e 45 viteve nëpërmjet halleve, vuajtjeve, sakrificave, por edhe gëzimeve e arritjeve të vogla të përditshme të njerëzve të familjes së vet. Ky roman është një kontribut, në letërsinë e varfër shqitpare, por edhe në kujtesën tonë kolektive mbi përfytyrimin e së shkuarës. Ministria e Arsimit duhet ta përfshijë patjetër në listën e literaturës së sugjeruar për shkollat, si një mjet për t’iu ndihmuar të rinjve të bëhen më të kthjellët e të vetëdijshëm mbi të kaluarën dhe rrjedhimisht edhe qytetarë më të mirë për këtë vend.