Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Egon Bahr (RFGJ)dhe Michael Kohl (RDGJ) duke shkëmbyer dokumentet e inicialeve për të ashtuquajturën marrëveshje bazë midis Republikës Federale të Gjermanisë dhe RDGJ.

Vetëm kjo fotografi se krahasimi i nismës franko-gjermane të vitit 2023 për normalizimin e marrëdhënieve Kosovë-Serbi, e cila u “finalizua” në Ohër, tregon se sa larg janë këto raporte dhe se Ankesi i Ohrit, ka qenë i dizajnuar, jo për normalizim, por për Asociacionin, si kompromis i radhës.

Pra, Ankesi i Ohrit ishte vetëm një imitim i zbehtë dhe joserioz i Traktatit gjermano-gjerman të vitit 1972.

Objektiv kryesor i këtij traktati ishte ribashkimi i dy shteteve gjermane. Traktati shënonte hapin e parë për “ndryshimin përmes afrimit.”

Edhe pse dy shtetet do të krijonin përfaqësime të përhershme në kryeqytetet respektive. Në një letër të dorëzuar para nënshkrimit, Bahr thekson se marrëveshja “nuk është në përputhje me objektivin politik të Republikës Federale të Gjermanisë për të ndikuar në një gjendje paqeje në Evropë, në të cilën populli gjerman në mënyrë të lirë dhe të vetëpërcaktuar e rikthen unitetin e tij”. Një letër të tillë e ka bërë edhe Beogradi në dhjetor të vitit 2023, e për të cilën Lajçak bëhet sikur e ka tërhequr pala serbe.

Në në diplomaci ndëshkohet ai që është naiv.

Prof.as.dr. Thanas L. Gjika/

Më 4 shtator 2024 u nda nga jeta para kohe gazetari, analisti, shkrimtari, përkthyesi i talentuar dhe filozofi i thukët Astrit Lulushi. Për të shkruan kolegët Ilir Ikonomi, Frank Shkreli, Ruben Avxhiu, etj. Shumë prej nesh që kemi pasur lidhje miqësore, ngushëlluam familjen dhe miqtë.

Unë kam qenë dhe jam një nga simpatizantët më të mëdhenj të Astritit e të shkrimeve, si dhe të stilit të tij konçiz. Kam shkruar disa vlerësime për shkrime të veçanta, kam këmbyer letra, hartova një portret-biografi mjaft të plotë më 2022 dhe para disa javësh botova tek “Dielli” një analizë për librin e Tij të ri. Po e risjell në përkujtim të Tij.

VLERËSIME

PËR LIBRIN “PËRSHKËNDIJIME (PËRSIATJE)” TE ASTRIT LULUSHIT.

Në faqet e gazetës mujore “Dielli” të Federatës Pan Shqiptare VATRA bien në sy një varg krijuesish me interesa të gjera kultorore, shkencore e politiko-shoqërore, të cilët në shkrimet e tyre trajtojnë probleme pa nxitur polemikë me mendimet e atyre që mendojnë ndryshe nga programi i Vatrës. Këtë frymë Rugoviste e ka përforcuar edhe më kjo gazetë mbas zgjedhjes së Dr. Elmi Berisha në detyrën e Presidentit të federatës.

Midis këtyre intelektualëve krijues të diasporës sonë bie në sy Astrit Lulushi, ish gazetar i Zërit të Amerikës. Shumë nga ne kanë lexuar përmbledhjet e tij me shkrime shkencore e letrare, analizat me përmbajtje filozofike e sociale botuar në faqet e gazetave “Dielli”, “Illyria”, etj. Në vitin 2022 shkrova ese-portretin “NJË BIR I SHQUAR I DIASPORËS (Portret biografi dhe vlerësime për jetën e veprën e Astrit Lulushit), ku dhashë vlerësime për jetën e tij që karakterizohet nga sakrificat, guximi dhe inteligjenca; theksova karakterin dhe vlerat e librit madhor “Fjalori Enciklopedik…”, mësimet e tij për dënimin e krimeve të diktaturës komuniste, vlerat e artikujve kritikë shkencorë për vepra letrare e shkencore, që ai i kishte analizuar, dhe arritjet e tij si poet origjinal e përkthyes i soneteve te Shekspirit.

Një aspekt specifik i shkrimeve të Lulushit është krijimi i sentencave dhe fjalëve të mençura origjinale, prandaj në ese-portretin përkatës, nxora një varg thëniesh të tilla, të cilat i rendita në sythin me titull “Thënie të arta të A. Lulushit”. Këto thënie, të cilat ky autor po i shton gjithnjë e më shumë në shkrimet e veta, vlejnë të mësohen përmendësh e të citohen në situata të nevojshme.

Po ndalem të vlerësoj disa aspekte të librit të ri të A. Lulushitri “Përshkëndijime (përsiatje)” botim i TIRANA L. TIMES 2024, 349 f. paraprirë nga parathënia e studiuesit të mirënjohur Fotaq Andrea. Në parathënie theksohet se në shkrimet e Lulushit ka “shpërthime ngjyrash të zjarrta, dritësime mendimi, ndriçime e përshkënditje, si trok i shpejtë i kalit që hovet guximshëm mbi stërkalat ylberore të një ujëvare ndijimesh apo ndjesimesh me gjerësi e thellësi Niagare.” (f. 4).

Së pari po përpiqem të qemtoj vlera të reja të këtij autori si enciklopedist, kritik letrar e vëzhgues i hollë i proceseve socio-politike që kanë ndodhur e ndodhin rreth botës shqiptare.

Autori, i nisur nga dëshira për ta pajisur lexuesin me njohuri nga shumë dije, ka futur në këtë përmbledhje momente të ndryshme të historisë së Europës e të botës duke u ndalur në aspekte të ndryshme të jetës e të bëmave të figurave të shquara të antikitetit greko-romak e pas tij , si dhe probleme të ndryshme të shkencave historike, të moralit, filozofisë, etj.

Aleksandri i Madh u lind e u rrit në familjen mbretërore të Filipit të II, i cili ishte martuar me princeshën epirote Olimbia. Vetë Filipi i II, themeluesi i shtetit maqedon, ishte bir i një nëne ilire nga fisi i Enkelejve. Në familjen mbretërore të Filipit të II flitej ilirishtja e nënës së tij ilire dhe e Olimbisë, gruas të tij ilire-epirote. Lulushi sjell të dhënën interesante se Aleksandri në moshën 7-vjeçare filloi stërvitjet rigoroze nën drejtimin e të afërmit të familjes, epirotit Leonidha; dhe mbas 8 vjetësh, në moshën 15-vjeçare iu dha për edukim filozofit të shquar maqedonas, Aristotelit. Ky dijetar, i cili dinte mirë krahas ilirishtes, si gjuhë amëtare dhe greqishten, gjuhën e kulturës e të komunkimit në mbarë Mesdheun. Ai e brumosi djaloshin gjatë tre vjetve duke i mësuar krahas njohurive të shumta shkencore dhe poemën “Iliada” të Omerit, të cilën Aleksandri e mbante më vonë gjithnjë me vete. Në moshën 18-vjeçare formimi ushtarak dhe dituror i Aleksandrit mori fund. Ai nisi rrugën e lavdisë, krijimin e Perandorisë Maqedone, ku përfshiu gadishullin Azia e Vogël, Egjiptin, Perandorinë Persiane, dhe e shtriu shtetin e vet deri në Afganistan e në kufi me Indinë.

Pas vdekjes së Aleksandrit të Madh, përfundon Lulushi, “Athina u rebelua kundër sundimit maqedonas dhe situata e Aristotelit u bë e pasigurt”. Për të mos u dënuar me vdekje, filozofi iku në ishullin Eubea, duke thënë: “Unë nuk do t’i lejoj athinasit të mëkatojnë dy herë kundër filozofisë”, mbasi disa vjet më parë gjykata e Athinës kishte dënuar me vdekje Sokratin, filozofin tjetër të shquar (f. 13).

Analisti dhe filozofi Lulushi karakterizohet nga optimizmi dhe besimi në fitoren e së mirës. “Mendimi pozitiv na bën më elastik përballë vështirësive… Herët a vonë, njeriu që fiton është ai që mendon se mundet… Optimizmi i përhershëm është një shumëfishues i forcës… Mendimtari pozitiv sheh të padukshmen, ndjen të paprekshmen dhe arrin të pamundurën. Besoni se mundeni dhe jeni në gjysmë të rrugës [së fitores] (f. 25-26). Edhe më tej ai shton: “Kur ju refuzoheni, nuk keni dështuar. Në fakt keni kaluar një tjetër moment historik” (f. 211); “Nuk ka kreativitet, pa dështim” (f. 212), etj.

Rruga e vetme drejt suksesit sipas Lulushit është këmbëngulja, prandaj ai sjell në vëmendje jetën plot dështime gjatë viteve të para të emigrantit italian Silvester Stallone, dhe këmbënguljen e tij drejt suksesit. Djaloshi Stallone në fillim të mërgimit humbi gjithçka, por me punë ariti t’i imponohej studios së Holywood-it. Ia pranuan skenarin për filmin “ROCKY” dhe kërkesën që ai të luante rolin kryesor të heroit. Ky film mori disa çmime Oscar, dhe Silvester Stallone fitoi titullin “Aktori më i mirë”, etj. Së fundi Lulushi gjen rastin të na nxitë krenarinë ne pasardhësve të Gjergj Kastriotit, Skënderbeut duke e mbyllur shkrimin me deklaratën e aktorit të famshëm: “Gjyshërit e mij janë arbëreshë nga Italia” (f. 216).

Si njohës i shkrimeve të shenjta dhe i besimeve të ndryshme fetare, ky autor sjell disa sentenca nga “Bibla”, “Kurani”, “Rig Vedat”, dhe të urtit e lashtë kinezë. Ai shpall: “Çdo fe e bën njeriun humanist” (f. 61), dhe pastaj sjell citime nga mësimet humane të judaizmit, krishtërimit, islamizmit, hinduizmit, budizmit, etj (f. 265-267).

Në mbështetje të optimizmit të tij ai sjell dhe shumë mësime të Gandit e të Nënë Terezës. Atë që populli ynë e ka thënë prej kohësh shkurt: “I forti fal, i dobti hakmerret”, filozofi indian Gand e ka riformualuar pak më gjatë: “jodhuna nuk është armë e të dobëtit, por e më të fortit dhe më të guximshmit” (f. 62, f. 138). Si e dijmë, kjo rrugë shpuri Gandin dhe I. Rugovën tek fitorja e pararësisë së vendeve të tyre.

Optimizëm ngjall dhe krahasimi që bën autori midis dritës dhe dijes. Drita është një forcë e pazhdukshme, që mund të transformohet në energji, por nuk zhduket; po ashtu edhe dija. Ai ngul këmbë: “dija kur fitohet nga mendja, mund të dobësohet… por përfundimisht ndriçon, dhe e zgjon njeriun nga gjumi (f. 48).

Lulushi kujton plagën e coptimit të trojeve shqiptare në vitet 1912-1913 dhe ndalet tek mungesa e përpjekjeve të qeveritarëve të Shqipërisë Londineze gjatë viteve për t’i ndrequr kufijtë e shtetit të vet në gjithë trojet amëtare ku mbizotëron populli shqiptar. Me të drejtë ai shfryn: “ udhëheqja e saj [e Shqipërisë] është treguar e aftë vetëm për ta shtypur, izoluar e vjedhur popullin e vet… Të kundërtën kanë bërë e bëjnë fqinjët; Athina zyrtare – pa pranuar të përmendet çështja Çame – e quan Himarën greke; edhe Serbia – pa asnjë fjalë për Luginën e Preshevës, Medvegjen e Bujanocin – pretendon Kosovën… Shqipëria gjithnjë ka pasur bij plangprishës në udhëheqje të saj (f.49, 51).

Mund të shtohej këtu dhe fakti se Athina dhe Beogradi nuk kanë njohur e nuk duan të njohin masakrat e shumta që kanë kryer ushtritë e tyre ndaj popullit shqiptar gjatë shek. XIX-XX-të, etj.

Në historinë e Shqipërisë, autorin e ka tërhequr dhe periudha e diktaturës komuniste, të cilën shumë nostalgjikë të saj, si dhe shumë filma të Kinostudios e quajnë “epokë e artë”, kurse studiuesi thotë se periudha kur të gjithë heronjtë shqiptarë ranë me emrin e partisë në gojë, kurse të tjerëve, atyre që mendonin ndryshe, iu dha damka e tradhëtarit; pa thënë se ishte luftë civile (f. 59), shpalos mendimin origjinal të tij, se periudha e viteve 1944 – 1991 ka qenë luftë civile, pra aspak e artë.

Filozofi Astrit Lulushi bashkohet me Gandin lidhur me nevojën e faljes ndaj gabimeve e krimeve: “Hakmarrja ‘një sy për një sy’, vetëm do ta bejë botën të verbër… Mirësjellja dhe respekti i ndërsjellë është themeli i kulturës… Ligji i dashurisë nuk njeh kufijtë e hapësirës dhe të kohës” (f. 63); “Liria nuk vlen nëse nuk përfshin lirinë për të bërë gabime (f. 72).

Nuk mungojnë edhe mësime nga kultura moderne europiane: “budallenjtë nxitojnë”; “të mësuarit pak është një gjë e rrezikshme”;“të gabosh është njerëzore” (f. 71) mësime të formuluara prej shkrimtarit anglez Aleksandër Pope që në vitin 1711. Kësaj shprehjes së fundit studiuesi ynë i shton sentencën e Papës “Të gabosh është njerëzore, të falësh është hyjnore” (f.71). Këmbëngulja e Abraham Linkolnit për të shkatërruar sistemin e skllavërisë e ka tërhequr autorin e librit, prandaj ai citon nga një letër e këtij udhëheqësi amerikan: “Nëse skllavëria nuk është e gabuar, asgjë nuk është e gabuar” (f. 126).

Duke u përpjekur të mbrojë moralin e shëndoshë dhe të flakë tutje moralin e gabuar që ushqeu partia-shtet gjatë sundimit të saj diktatorial, studiuesi dënon këmbënguljen e shumë krijuesve të poemave, romaneve, filmave të realizmit socialist, të cilët edhe pas vitit 1991, pra pas dështimit me turp të sistemit komunist, vijuan të thoshin se e kishin edukuar drejt rininë shqiptare me mësimet e partisë; se “nëna e vërtetë e çdo shqiptari ishte partia”; se spiunimi i miqve, i nënës dhe i babës ishte veprim i drejtë, etj. Këto mësime dhe këmbëngulja e autorëve të atyre veprave dhe mbështetja që u bën qeveria e sotme socialiste atyre veprave dhe autorëve duke i vlerësuar me tituj nderi e çmime, për Lulushin janë një “gabim i pafalshëm” (f. 74-75).

Trajtohen dhe probleme të politikës aktuale ndërkombëtare. Kërkesa e Hamasit për të realizuar një revolucion socialist për të zhdukur Izraelin “shtypës”, sipas Lulushit, është e ngjashme me lëvizjen e partisë bollshevike e të partive komuniste që sollën në pushtet diktaturat, pra një përpjekje që nuk duhet përkrahur.

Me vlerë janë dhe disa kritika ndaj autorëve të lashtë grekë si Herodoti, i cili shtrembëroi shumë fakte historike. Në këtë aspekt, studiuesi sjell thënien e historianit romak Plutarku se “Herodoti lavdëron athinasit që flasin keq për gjithë të tjerët” (f. 86), e këtu ne shqiptarët duhet të kemi parasysh dhe sharjet e kritikat e këtij historiani ndaj popullsisë pellage dhe ilire.

Pa qenë studiues i mirëfilltë i Astronomisë, autori jep mendimin e vet të guximshëm se “krijimi i universit është jashtë shkencës së njohur; është vetëm temë kryesore në fushën e spekulimeve… edhe pse ka një mbizotërim të provave të vëzhgueshme se universi kishte një fillim dhe ka evoluar” (f. 120).

Një nga sentencat, mendimet e arta të autorit të librit, që mendoj se vlen ta ketë para sysh çdo lexues në punën e vet, është: “nga jeta njeriu mëson se suksesi nuk matet aq shumë nga pozicioni që dikush ka arritur në jetë, sesa nga pengesat që ka kapërcyer gjatë punës për të pasur sukses (f. 190).

Nuk mund të mos e përgëzoj Lulushin edhe për mendimin: “udhëheqësi bëhet diktator për të pasuruar rrethin e tij dhe veten. Fatmirësisht, ata nuk sundojnë gjatë; diskreditohen nga korrupsioni i tyre” (f. 231), mendim i cili më mbush me shpresë për një të ardhme të shëndetshme të atdheut tim të origjinës.

Origjinal më tingëllon karakterizimi që ky autor u bën njerëve duke i ndarë në tri kategori: “Budallai as nuk fal, as nuk harron; naivi fal dhe harron; i mençuri fal, por nuk harron” (f. 303).

Nga përvoja e vet dhe leximet e shumta, Lulushi jep një këshillë mbi pasurinë: “nuk ka rëndësi se sa keni; [e rëndësishme] është mënyra se si e menaxhoni atë që keni” (f. 306).

Shumë diskutime janë hapur sot mbi qytetërimin perëndimor, a ka të ardhme, apo po shkon drejt falimentimit, etj. Lulushi ndalet në trajtimin e vlerave të qytetërimit perëndimor dhe në theksimin e tipareve të tij: “Qytetërimi perëndimor nuk është ‘perfekt’; nuk ka qenë dhe nuk do të jetë kurrë i tillë, por ia vlen ta mbrojmë me gjithë të metat e tij, sepse ka çuar në shoqëri që janë më të lira dhe më të begata se kudo tjetër në botë… Perëndimi është bërë më pak fetar, më pak nacionalist dhe më pak luftarak” (f. 308-309).

Astrit Lulushi do të mbetet model edhe përsa i përket përpjekjes së tij për t’i bërë pronë të lexuesve shkrimet e veta në variantin e punuar maksimal. Ai ndiqte rrugën e popullarizimit të shkrimve të veta duke i botuar së pari tek gazetat “Dielli”, “Illyria”, në faqe interneti, etj e pastaj i përmblidhte në libra. Kjo është rruga më e mirë, sepse botimi në libra është më praktik se botimi nëpër gazeta e faqe interneti. Kopjet e një libri shpërndahen/ shiten në më shumë persona sesa abonuesit e gazetës dhe lexuesit e faqeve të internetit, ato ruhen në bibliotekat familjare e ato shtetërore, ku mund të shfrytëzohen më kollaj e në çdo kohë në krahasim me koleksionet e gazetave. Ripunimi dhe ribotimi në libër i shkrimeve të një krijuesi prej vetë autorit, përbën atë, që studiuesit e quajnë “vullneti i fundit i autorit”. Ky stad botimi i ndihmon sturiuesit e krijimtarisë së autorëve që të mbështeten tek varianti i ripunuar, pra tek varianti më i mirë i shkrimeve. Nga ana tjetër shkrimet e botuara vetëm nëpër gazeta e faqe interneti, pa u ribotuar prej autorëve në libra, rrezikohen të humbasin, ose të dëmtohen gjatë ribotimeve nga të tjerët…

I përjetshëm qoftë kujtimi i gazetarit, shkrimtarit, përkthyesit të talentuar dhe filozofit të pjekur e konçiz Astrit Lulushi!

Shaban Zenuni/

Ballkani Perëndimor, një rajon i pasur me trashëgimi kulturore dhe bukuri natyrore, po përballet me një sfidë të rëndësishme: eksodin e të rinjve me Arsim të Lart të cilët po kërkojnë mundësi më të mira jashtë vendit.

Ky trend, shpesh i quajtur “zbrazje e trurit,” është veçanërisht i theksuar në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë Perëndimore dhe Malin e Zi Jugor. Këto zona po dëshmojnë një largim alarmant të Rinjve të tërhequr nga premtimet për standarde më të larta jetese, dhe avancim në karrierë.

Shqipëria: Një komb në tranzicion

Shqipëria, një vend që ka kaluar nëpër një transformim të rëndësishëm që nga rënia e komunizmit, po përballet me një zbrazje të theksuar të trurit. Të rinjtë shqiptarë, veçanërisht ata me arsim të lartë, po zgjedhin gjithnjë e më shumë të largohen nga vendi.

Sipas studimeve të fundit, një përqindje e konsiderueshme e të diplomuarve të universitetit shprehin dëshirën për të emigruar. Një shembull është rritja e numrit të profesionistëve të mjekësisë që largohen drejt Gjermanisë, ku kërkesa për punonjës të kujdesit shëndetësor është e lartë. Gjermania ofron jo vetëm paga më të larta, por edhe kushte pune të avancuara dhe mundësi zhvillimi profesional.

Për shembull, Spitali Universitar i Tiranës, dikur një qendër për trajnimin e stafit mjekësor, ka parë shumë nga të diplomuarit e tij qe po largohen, duke rezultuar në një mungesë të personelit të kualifikuar në Shqipëri.

Kosova: Një shtet i ri me aspirata të larta

Kosova Shteti më i ri në Evropë, përballet me një nga shkallët më të larta të papunësisë e të rinjve në rajon. Pavarësisht entuziazmit dhe potencialit të popullsisë të saj të re, shumë prej tyre ndihen të zhgënjyer nga mungesa e potencialeve ekonomike dhe stabilitet politik. Shkalla e lartë e papunësisë, e kombinuar me mungesen e perspektivave të kufizuara të karrierës, i shtyn shumë të rinj nga Kosova të largohen. Gjermania dhe Zvicra janë destinacionet kryesore për te rinjet nga Kosova. Komunitetet e vendosura të diasporës ofrojnë një rrjet mbështetjeje për të sapoardhurit. Historija e Leutrimit, një inxhinier softuerik nga Prishtina, ilustron këtë trend. Pavarësisht aftësive dhe arsimit të tij, Leutrimi u përball me vështirësi për të gjetur një punë që përputhej me kualifikimet e tij në Kosovë. Pas zhvendosjes në Mynih, ai siguroi shpejt një pozicion në një firmë të njohur teknologjike. Ai ka theksuar kontrastin e thellë në mundësitë mes Kosovës dhe Evropës Perëndimore.

Maqedonia e Veriut, një luftë për stabilitet Ekonomik

Maqedonia e Veriut, shtëpi e një popullsie të konsiderueshme etnike shqiptare, është një tjetër rajon i prekur rëndë nga emigrimi. Zona prej kohësh është përballur me sfida ekonomike, përfshirë papunësinë e lartë dhe qasjen e kufizuar në arsim dhe shëndetësi.

Si rezultat, shumë të rinj shqiptarë nga Maqedonia e Veriut, veçanërisht ata me arsim të lartë, po largohen në kërkim të perspektivave më të mira. Italia dhe Austria janë destinacione të njohura për këta emigrantë. Merrni shembullin e Artës, një arkitekte e re nga Tetova. Pas përfundimit të studimeve në Shkup, ajo e kishte të vështirë të siguronte një punë që ofronte një pagë të mirë dhe mundësi për rritje profesionale. Ajo u zhvendos në Milano, ku tani punon për një firmë prestigjioze arkitekture, një pozicion për të cilin ajo mund të ëndërronte vetëm në qytetin e saj.

Mali i Zi Jugor një rajon në periferi

Mali i Zi Jugor, veçanërisht zonat rreth Ulqinit dhe Tivarit nuk kanë shpëtuar nga zbrazja e trurit. Rajoni, kryesisht i banuar nga shqiptarë etnikë, vuan nga një stanjacion ekonomik dhe mungesë e infrastrukturës.

Të rinjtë këtu, veçanërisht ata me diploma universitare, shohin pak të ardhme në qëndrimin e tyre. Shtetet e Bashkuara janë bërë një destinacion i preferuar për shumë të Rinj. Për shembull, Dritani, një i diplomuar në ekonomi nga Tivari dhe Ardijani nga Ulqini u shpërngulen në New York ku gjeten se shpejti nga një punë në financë dhe klinikë medicinale në Bronx.

Vendimi i tyre u shty nga mundësitë e kufizuara të karrierës dhe perceptimi se Mali i Zi nuk mund të ofronte të njëjtin nivel të avancimit profesional si SHBA.

Pasojat e zbrazjes së trurit

Emigrimi i të rinjve me arsim të lartë nga këto rajone ka pasoja serioze. Humbja e kapitalit njerëzor pengon zhvillimin ekonomik, përkeqëson rënien demografike.

Remitancat e dërguara në shtëpi ofrojnë një lehtësim financiar afatshkurtër, ato nuk mund të kompensojnë efektet afatgjata të humbjes së një brezi punëtorësh dhe profesionistësh të kualifikuar. Qeveritë në Ballkanin Perëndimor kanë njohur seriozitetin e zbrazjes së trurit dhe po përpiqen ta adresojnë atë përmes nismave të ndryshme. Këto përfshijnë përmirësimin e cilësisë së arsimit, krijimin e mundësive më të mira të punës dhe përmirësimin e hapsirës se pergjithëshme të biznesit. Megjithatë, këto përpjekje shpesh pengohen nga, korrupsioni dhe zbatimi i ngadaltë. Zbrazja e trurit nga keto Rajone është një çështje komplekse e ndikuar nga një përzierje faktorësh ekonomikë, socialë dhe politikë.

Për sa kohë që këto rajone vazhdojnë të përballen me papunësi, dhe paga të ulëta ,eksodi i talenteve të reja ka të vazhdojë. Adresimi i kësaj sfide kërkon përpjekje të përbashkëta nga qeveritë vendore dhe komuniteti ndërkombëtar për të krijuar mjedise ku të rinjtë mund të shohin një të ardhme në vendet e tyre, në vend që të ndihen të detyruar ta kërkojnë atë diku tjetër nëpër Botë.

Faruk Myrtaj/

Trokita në derë, dëgjova nga brenda “hyni, ju lutem” dhe ashtu bëra. Zonjë e shtëpisë, rreth të gjashtëdhjetave, fliste në telefon. Me gjest, bëra t’i përcillja idenë se edhe mund të prisja për pak atje jashtë por, lëvizja qetësuese e dorës së saj më siguroi se isha në rregull që kisha hyrë në apartament. Duke pritur, megjithatë, që ajo t’i jepte fund telefonatës, e pata të pashmangshme të mos kapja momente të bisedës. Përmes aftësisë relative në të kuptuarin e anglishtes së saj, dija se ajo sapo kishte botuar një libër, të parë, dhe po shkruante një libër të dytë.

Ok, but…mbase pak vonë për ty, zonjë, shtova pa zë.

Për të mos parë tek ajo, më mbeti t’i hidhja një sy tërë banesës. S’mund të mos shihja edhe në atë faqe muri ku ishte vendosur një foto thuajse nudo, femër. Pranë nudos, një tjetër foto…”Heminguej?!” pëshpërita pa dashur, zë-mekur, në momentin që ajo përfundoi telefonatën.

“Jo, është burri!” u përgjigj ajo.

Për fat, s’lashë të kuptohej që kisha parë nudon në krahë të tij. S’do guxoja, por edhe sikur… s’do dija të thosha për atë zonjë, aq më pak në një anglishte të folur të vobektë. Pata rast të vështroja sërish nga fotot në mur. Thuajse nudo, elegante, bionde, me këmbët si mbi rërë të bardhë shkretëtire, pasi shihje fytyrën e saj, arrije në bindjen se në atë foto nuk ishte zonja e kësaj shtëpie sic zor të mos mbeteshe pa pyetur për zotërinë në krahë që shëmbëllente aq shumë me shkrimtarin e shquar të brezit të humbur.

Aq më kureshtar, teksa vëreje në rafte, kudo, shumë libra nga Ernest Heminguej.

“Jeni shkrimtare?” e pyeta.

“Po sigurisht!” u përgjigj ajo.

“E mendova…kur pashë Heminguejn!”

“Të thashë, nuk është Heminguej…”

“Kam parasysh librat, jo foton.”

Përse u ndje nervoze, të dy herët kur përmenda emrin e Heminguejt?! Duhej t’i merrja me mend ca gjëra, s’kisha të drejtë të pyesja. E çfarë se shëmbëllente fotoja e burrit me Ernestin?! Asgjë nuk ndryshonte prania e librave të Ernest Heminguejt. Ato ishin kudo!

Kisha hyrë në këtë banesë si super-intendent, të fiksoja xhamat, sipas shërbimit të kërkuar me shkrim. “Ç’të duhet ty Heminguej, pyeta veten. Ai vrau veten në fund të një jete plotë aventura por, nëse kjo zonjë ankohet nesër te punëdhënësi yt, ti mund të humbasësh punën!”

Pas pak, kërceva përpjetë nga zëri i saj bërtitës.

“Hej, hyr! A më dëgjon?” Ktheva kryet, për t’u siguruar nëse ashtu po më drejtohej mua. Në të vërtetë ishte tjetërkush. Kur u shfaq çastin tjetër te pragu i dhomës, pashë njeriun që shëmbëllente me Heminguejn. Po, duhej të ishte burri i saj.

“Të thashë, merri gjërat që ke në ballkon! Do më duhet të dal të shkruaj atje.”

Burri, si unë krye-ulur dhe pa fjalë, si një nëpunës para eprorit arrogant dhe të dehur. Priti që zëri i saj reshti, erdhi pranë meje dhe më luti zë ulët:

“A mund të më ndihmoni pak?”

“Sigurisht, kush s’do donte të ndihmonte Heminguejn!”

Fola edhe unë si ai, si i trembur. Zonja s’duhej të më dëgjonte që përmenda sërish Ernestin.

Siç e prisja, edhe zotëria qeshi mbyturazi, mbase për mirësjellje, dhe priu për nga ballkoni.

Një kuti e madhe e mbyllur dhe një pirg i madh gazetash e revistash. Në të gjitha ballinat e tyre, fotografitë e atij, Heminguejt.

“Më ndihmoni dot t’i çojmë në dhomën time?”

Sado që sërish me zë të ulët, nuk i shpëtoi veshëve të saj.

“Jo në dhomën tënde. Jashtë…!”

“Ndiqmë mua, të lutem”, tha zotëria.

Po më vinte keq, për të. Një Heminguej më shumë, një burrë i pashëm si Ernesti, në marrëdhënie të ndryshme me femrat? Nuk e kundërshtoi fjalën e saj, por tërë sa ishte në ballkonin e tyre e vendosëm në dhomën e tij. Më duhej të dilja nga aty, dhe të kaloja në sy të saj, më në fund.

“Ti je vërtet si Ernesti!” i thashë, sikur pikërisht kjo t’i duhej atij ato momente.

“Për këtë ngjashmëri u martuam!”, bëri me gisht të fshehur për nga gruaja e tij.

Fjalë që tingëllonin fajtore, duke u thënë në këtë mënyrë.

“Ajo ka pasur të drejtë: Je si Heminguej…”

“Jo më! Ajo s’mund të bëhej shkrimtare duke u martuar me mua që ngjaja me Heminguejn!”

S’kisha asnjë të drejtë të qeshja pasi kuptova se ai s’bënte shaka.

“Sorry…Ndoshta ishte faji im që përmenda ngjashmërinë me Heminguejn…”

“Mos u shqetëso. E kaluara, për të gjithë është më e bukur. Shkoja çdo vit në takimin e atyre që ngjanin me Heminguejn, por pastaj jo më…”

“Ngaqë gruaja juaj nervozohet?”

“Jo! Ngaqë gruaja e fundit e Heminguejt vendosi një rregull: askush nuk lejohej të zinte ngoje vetë-vrasjen e Tij. Një budallallëk me brirë, idiotësi kjo! U bë atmosferë e tmerrshme, irrituese…”

Brenda syve të këtij burri, pashë një lloj trishtimi që tashmë besoj se vihet re edhe në fotot e shkrimtarit, para se t’i jepte fund jetës. Ndoshta ngjashmëria, udhëtimi çdo vit në shtëpinë e fundit të Heminguejt, takimet me të tjerë që mbaheshin si ai, u jepnin të tërëve këtë lloj pikëllimi.

Dola nga ai apartament në frikë mos përballja sërish sytë e asaj gruaje. E dëgjova që ende fliste në telefon, kush e di me kë. Çfarë po thoshte ishin po ato. “Po shkruaj librin e dytë. Kam shumë subjekte, ide, projekte. Tamam si të Heminguejt, në mos më interesante!”

Pak hapa duheshin për të dalë, thuajse te dera, kur e dëgjova të më pyeste: “A do të më bënit edhe një nder?!”

“Po zonjë!”

“A mund të m’i nxirrni jashtë tërë librat e mi të Heminguejt?”

“Çfarë? Nuk ju kuptova.”

“Të m’i largoni librat e Heminguejt nga dhoma ime, thashë. Merrini për vete, hidhini si mbeturina, ç’të doni bëni. Nuk i duroj dot më këtu…”

“Me kënaqësi, zonjë, por…”

Ktheva kokën nga dhoma e të shoqit. Mbase do duhej marrë një lloj leje edhe prej tij?

“Mos e llogarit atë! Një copë arkivol!”

Nisi ajo vet, të veçonte nga raftet tërë librat e Heminguejt dhe i hidhte në dysheme. Aty i merrja unë, i vendosa me kujdes në disa qeska plastmase, të cilat i nxirrja një nga një matanë derës.

Ajo po lehtësohej, teksa unë po i gëzohesha faktit që librat e Heminguejt, të tërë me kushtime, do më përkisnin mua.

Për një moment të vetëm, e pashë edhe një herë të shoqin. U shfaq te dera e tij, për pak sekonda. Në momentin tjetër, u mbyllë, me ngut. Fytyra, megjithatë, mu duk e qetë, asnjë lloj proteste në të dhe jo më të kërkohej ndonjë zemërim a rebelim.

Mbase të dy, në të njëjtën kohë, nuk u gëzoheshin më gjërave apo shëmbëllimeve me Heminguej, që dikur i lidhnin si dashuri me njëri-tjetrin.

Një muaj më vonë do të dëgjoja se ai kishte vrarë veten. Nuk arrij të arsyetoj që ndodhi prej ngjashmërisë me Heminguejn. As që kjo ngjashmëri ishte arsyeja pse gruaja e kishte pëlqyer, dikur.

Luan Rama/

Kur më ra në dorë ky libër me poezitë e Omer Khajamit të përkthyer nga Arben Hysi u habita pasi përkthimi ishte në të folurën e vjetër shkodrane. Arbenin e njoh prej kohësh dhe është nga të përhershmit në veprimtaritë kulturore të Maison de l’Albanie në Paris. E dija se ishte një koleksionist i librave të vjetër dhe të zgjedhur, veçanërisht të letërsisë klasike, për më tepër franceze, me autorë që pak dëgjohen sot por që janë pjesë e historisë së letërsisë. Madje një ditë më tregonte për një libër të Dekameronit në frëngjisht dhe « numeroté » siç i ka qef ai, pra në një botim të kufizuar, ndoshta në 100 kopje. Eshtë i apasionuar pas poezisë. Dhe kështu, kureshtar nisa të lexoj « les quatrines » apo « Katërshet » siç e titullon librin, me një fjalë poezi në katër vargje. Prej vitesh Khajami ka qenë i njohur në Shqipëri veçanërisht nga Noli me vëllimin me poezi të poetit të madh sufi. Në një botim për verërat franceze, ku mes të tjerash shkruaja dhe për poetët dhe vera, kisha vendosur dhe një poezi të Khajamit për verën, krahas Bodlerit, Colette, Apolinerit e shumë të tjerë. A nuk shkruante Khajami se « Dëgjoj të thonë se ata që adhurojnë verën do të dënohen. Por kjo nuk ka si të jetë e vërtetë. Është një gënjeshtër. Nëse adhuruesit e verës dhe të dashurisë do të shkonin në ferr Parajsa sigurisht do të ishte një vend i zbrazët. »

Kështu përmes shkodranishtes hyra në botën poetike të poetit persian çka në fillim më dukej e habitshme. Për përkthimin, Hysi kishte përdorur një përkthim të një studjuesi gjerman të fillimit të shekullit XX (1914), Friederich Rasen, i cili ishte botuar në frëngjisht. Pra më dukej pak i komplikuar përkthimi i një gjermani, pasi kështu poezitë kishin udhëtuar nga persishtja në frëngjisht dhe tashmë në shkodranishte. Hera e parë që Khajami përkthehet me gjuhën e folur në Shkodër. E megjithatë gjuha e këtij libri duket interesante dhe e figurshme dhe besoj se një shkodran do ta pëlqente dhe lexonte nisur nga nostalgjia e gjuhës me të cilën është rritur. Gjuha është melodioze :

« Dikur diçka ishim, diç, jo vetëm fjalë / sa ikme, u’harruem, a thu kjemë kotit ?… »

Gjatë përkthimit fjalët përdoren, ashtu siç i ka mbajtur mend ai në qytetin e lindjes, fjalë si, « bylbyl kangtor », « nadje kuçerreme », « nën ashkun e dashnisë », « drandofilë », « kjo botë prafullon », « idhnimi », « hupëm » ; etj çka na kthejnë në një kohë tjetër.

« E na, tash’n’ode vetëm të qeshun/ çka festojmë kët’verë – plot lule veshun / Jam plaku Kajam, lan’ n’mëshirë t’fatit/…

Hysi ka qenë një detar që ka rrahur botën dhe prej dy dekadash tashmë është ngulur me familjen e tij në periferi të Parisit. Ndoshta ky udhëtim nëpër dete ka bërë që përveç gjuhëve që ka mësuar, ta ruajë me xhelozi gjuhën e tij të fëmijërisë dhe të rinisë.

« Gjithshka i loj shahu, nat’ dit’ pa marru / si ushtar t’heshtun n’fatin tonë pa kthim /katror n’katror, nji mas nji të vramë / të tjerë në kuti, deri në amëshim… »

Lexoja vargjet në shkodranisht dhe mendoja se si ky njeri që s’kish botuar më parë ndonjë libër kishte rënë në dashuri me poetin e lashtë të lindur në maj të vitit 1048 dhe që kishte vdekur në dhjetor të vitit 1131. Padyshim në fillim do kishte pyetur : Cili është ky poet ? Nga vjen dhe nga cili cep i botës, nga cili qytetërim ? Dhe kështu aventura e tij me Khajamin kishte filluar duke përkthyer strofë pas strofe, pa menduar se një ditë këto strofa do i botonte. Sigurisht një përjetim poetik duke jetuar me poetin dhe botën e tij sufi ku rëndësi në jetë ka dashuria njerëzore, e dashura, gruaja dhe vera për tu dehur disi në këtë botë efemere. Mbase Hysi e shihte veten si një pinjoll i tij, pasi ashtu si Sokrati në Athinë dhe Khajami, poet, matematikan dhe astronom, kishte nxënësit e tij në observatorin e Ipsahanit.

Përkthimi i parë i «Rubairave » apo « Robbayate » u bë nga anglezi Edward FitzGerald më 1850, dorëshkrim që është sot në Oxford dhe pas tij nga francezi Charles Grolleau. Në fakt, dorëshkrimi më i vjetër i Rubairave daton 3 shekuj pas vdekjes së tij dhe ruhet në Stamboll. Një poet i madh padyshim, matematikan dhe astronom, i influencuar nga mendimtarë të mëdhenj si Avicenne, Al-Biruni, Euclide (për të cilin ka lënë dhe një traktat), Apollonios de Perga etj. Thëniet e tij u shkruan në librat e artë të popujve: “Pemën e trishtimit mos e mbill në shpirtin tënd. Cdo ditë lexo librin e gëzimit”, “Nata s’është tjetër, veç qepalla e ditës”, “Ngrihu, kemi gjithë përjetësinë për të fjetur”, e qindra sentenca të tjera… Dhe kështu ti gjendesh ballë Khajamit me poezi në shkodranisht. Pse jo, janë poezi që kanë një filozofi njerëzore, që i këndojnë dashurisë, gruas, verës, ku ngjizen në fjalët e tyre hëna, fyelli, gonxhet e trëndafilave, këngë që në ato kohë bënë që ai të vdiste në moshën 85 vjeçare. Kohë e artë për atë epokë.

“O ti njeri me kaq vrull nga bota e shpirtit / ti që habitesh e pyet rreth numrave 5,4,6 dhe 7 / pi verë, pasi ti e di nga vjen /gëzohu, pasi ti e di ku shkon…”.

Shumë shkrimtarë të shquar e kanë vlerësuar këtë poet persian popullor, i cili meqë kishte të atin shitës tendash, pra “khajam”, mori mbiemrin Khajam. Mes tyre dhe akademikja franceze Marguerite Yourcenar.

Këto poezi në shkodranisht janë ilustruar nga piktori Zamir Mati me vizatime mjaft elokuente dhe elegancë. Dhjetra e dhjetra vizatime që të fusin në botën poetike të Khajamit dhe që e bejnë këtë libër të këndshëm. A nuk thoshte Khajami se “Ligji im është vera dhe humori i gëzuar / feja ime është indiferenca ndaj ligjit dhe dyshimit. E pyeta të fejuarën time që për mua është vetë bota: ç’peshqeshe do? Dhe ajo më tha: zemra tënde e gëzuar është peshqesh për mua…”