Kosta Nake/

Vepra hapet me pyetjen që një “shok i ngushtë” i drejton protagonistit Adam Zaganjori: “A je i lumtur?” Lumturia është një gjendje shpirtërore kalimtare që dallohet nga ndjenja e kënaqësisë ose e përmbushjes. Thërrimet e saj mund të jenë më të shpeshta kur familja ku ti jeton është e plotë në nevojat e saj, kur banesa jote rrethohet nga fqinj që të përshëndesin dhe me të cilët shkëmben vizita, kur në vendbanimin tënd mund të dalësh dhe të gjesh dikë me të cilin ulesh dhe pi një kafe, kur në vendin e punës ke kolegë me të cilët bashkëpunimi është i domosdoshëm, kur përveç familjes dhe punës ke dhe një hapësirë kohe vetëm për veten që të jep mundësi të mbushesh me ajër dhe të reflektosh për botën. Samuel Kolerixh e shikon lumturinë si fraksione minutash, Viktor Hygo e kërkon te dashuria, Stendal e gjen te komuniteti dhe rrethanat, kurse veprës së Tufës i shkon për shtat qasja e Ben Xhonsonit: “Lumturia e vërtetë nuk qëndron te sasia e shokëve, por te vlera dhe zgjedhja e tyre.” Adami beson se Visar Hoti është shoku i vet më i ngushtë, me të cilët mund t’i qajë hallet, por del që ishte shkatërruesi i paqes së tij.

Romani është një qëndrim sfidues ndaj realitetit të sotëm duke u fokusuar te konkurrenca e egër me suport qeveritar në fushën ekonomike që shkon deri në shkatërrimin e familjes dhe prodhon reagim ekstrem ndaj së keqes. Autori ka gjithë informacionin e duhur për çdo qelizë të jetës, madje në disa raste ndërhyn edhe me terminologjinë e fushës përkatëse, siç është mjekësia, ekonomia, juridiksioni, etj.

Adam Zaganjori është njeriu i mirë i tranzicionit që i qëndron besnik familjes tradicionale duke marrë çdo detyrim që i takon, është emigranti i vuajtur që pas shumë vitesh në Greqi dhe Itali, edhe pse ka një të ardhme të sigurt në Tempio Pausania, duke qenë atdhetar, mendon se ka ardhur koha të ushtrojë në Shqipëri mjeshtërinë e fituar duke ngritur nga themelet, me mendjen dhe djersën e vet, një biznes të suksesshëm. Ka krijuar familjen dhe ka një fëmijë, ka njërin nga prindërit dhe dy vëllezër. Ky inventar do të ishte i mjaftueshëm për të qenë i lumtur, nëse shoqëria do të kishte ca parametra bashkëjetese ku puna vlerësohet, suksesi mbështetet dhe shoqëria forcohet. Por nuk ndodh kështu në realitetin shqiptar dhe goditja fillon nga njerëzit më të afërt që mendon se i ke shokë e miq, fillon nga vëllezërit që “ia lënë në derë babën”, pasi i kanë diktuar një ndarje të pabarabartë të pasurisë mes vëllazërisë, pasi ia kanë përvetësuar pensionin dhe e kanë ushqyer me hirrë, sikur të ishte derr. Mujë Zaganjori i ka orët të numëruara, nëse dikush nuk do t’i dhurojë një veshkë. Uka dhe Zeka jo vetëm nuk ia japin këtë, jo vetëm nuk marrin mbi vete asnjë detyrim financiar, por e kanë zvarritur ndërhyrjen deri në çastin e fundit. Atë që thuhet përditë në tavolinat e kafeneve apo në ndenjëset e mjeteve të transportit publik, autori e sjell artistikisht me karakteret përkatëse duke treguar krisjen që ka pësuar familja e sotme shqiptare që nga marrëdhëniet mes bashkëshortëve, mes prindërve dhe fëmijëve, ashtu edhe me rrethin e gjerë të trungut familjar. Adami bën sakrificën e madhe duke ia dhënë babait një nga veshkat e veta dhe duke u kujdesur e rikujdesur për të edhe pas daljes nga spitali.

Në kontrast të thellë me Adamin është Visar Hoti, përfaqësuesi tipik i njeriut të poshtër, që duke njohur karakterin e butë të shokut të vet, fillon dhe end një rrjetë intrige mbi të cilën hedh dritë dikush tjetër: “Qasja më e mirë për të ka qenë të shtinte më parë në dorë gruan, e më pas, nëpërmjet saj, krejt pasurinë dhe biznesin.” (f.217)

Ka një parahistori lidhja shoqërore e tyre që në vitet e shkollës, atëherë kur Visari ia “rrëmbeu” Anetën që donte, ngaqë nuk kishte guximin t’ia shfaqte dashurinë. Visari është tipi i shkathët që angazhohet në politikë dhe e shfrytëzon atë për interesat e veta të ngushta. Duke patur një post të rëndësishëm në administratën qendrore, i ofron Adamit “një vend pëllumbash” për bashkëshorten Hana, por mjaftoi një vit që t’ia shkatërronte familjen duke e shfrytëzuar jo vetëm seksualisht, por edhe duke e çuar në divorc për t’i marrë gjysmën e punishtes, për t’ia ndërprerë burimet e lëndës së parë, për ta detyruar të falimentojë dhe të marrë sërish rrugën e emigracionit.

Adami kishte një ëndërr në sirtar, ai ishte piktor, por nuk kishte patur mundësi të ndiqte Institutin e Lartë të Arteve. Ai ka një mik tjetër, profesorin e artit Zaharia Ristani. Në vend të bashkëshortes që filloi punë në administratën shtetërore, merr një sekretare, Katrina Katunin dhe, çuditërisht, këto sekretaret qëllojnë që janë gjithmonë të bukura, më shumë se të bukura, kanë një joshje seksuale. Ajo mund të shërbejë si modele për një nga pikturat me femra nudo që deri tani kanë qenë fryt i imagjinatës. Por Adami është burri tradicional që e ka të shenjtë familjen, prandaj mendohet gjatë, edhe pasi profesori i artit i bën pyetjen provokative “a e bën?”. Ai ndjehet krenar se “nuk degradoi në stereotipin banal të historive të shumta me drejtorë, me shefa shtetërorë e privatë, të cilët, para së gjithash, kujdesen për instalimin e infrastrukturës erotike me sekretaret e veta. “ (f.38)

Hana është femra që është rritur e lirë, është ajo që ia ka shfaqur dashurinë Adamit, duke e ndier pulsimin e botës së tij dhe në rastin më të parë që i krijohet, i jep fund lidhjes duke mos shkuar asnjëherë në spital pranë të shoqit, me pretekstin e tradhëtisë bashkëshortore. Fillimisht Hana bëri të ndershmen duke i treguar si me shaka se i kishte propozuar për seks një burrë flokëkorb, njëfarë Marigleni, por ajo “ia vuri kufirin te thana”. Ajo e vë veten në rolin e viktimës duke e sjellë legjendën e Rozafës në një variant të ri. “Pse nuk pranuan ta jepnin veshkën vëllezërit e tu? Pse të gjetën ty? Ta them unë pse: nuk i lanë gratë e tyre. Kurse ti as që më pyet!” (f.182) Akuza për tradhëti bashkëshortore duke dhënë veshkën pa pëlqimin e saj, kalon në tradhëti financiare për pagesën e operacionit nga të ardhurat e përbashkëta. Intriga merr përmasa të reja dhe rrethi i armiqve që duan t’ia bëjnë gropën, sa vjen e rritet, madje edhe avokati Spiro Melangu që e kishte paguar për ta mbrojtur.

Adami pëson zhgënjimin e madh: “Ky atdhe që kishte ëndërruar me sytë gati të përlotur, ky atdhe në të cilin ia kishte dalë të ndërtonte kalatë e bukura të ëndrrës së tij, kjo tokë e atdheut pra, po hapte gojën për ta përpirë me gjithësej, me gjithë lecka, pa pikë mëshire.” (f.220) Tanimë, pas pësimit, ai i kthehet parimit “dyshim për këdo e për çdo gjë, ngado e gjithkund.” Kjo është një qasje për shumë shqiptarë që shpjegon edhe ikjen e madhe pa kthim, e prekshme për qytetarët e sotëm, por e diskutueshme për lexuesit e ardhshëm. Adami vendos të largohet në Itali, por bie në pritën e organizuar nga e shoqja: duhet të takojë Lean, bijën e vet, për herë të fundit, por policia i gjen në makinë revolverin që i pati blerë vjehrrit dhe përfundon në burg. Edhe greva e urisë nuk ndryshoi gjë, sepse askujt nuk i ha palla për të. “Në çështjen Zaganjori, Temida jonë, perëndesha antike e drejtësisë, nuk i ka të sytë e lidhur me shami, por vetëm njërin, ashtu si piratët.” (f.266) Adami e humb gjyqin, Mujë Zaganjori kërcënohet për t’u larguar nga shtëpia dhe përfundon në azil e sërish në spital.

Pas vuajtjes së dënimit profesor Ristani e këshilloi Adamin të ruhet nga ushqimet dhe provokimet, pasi mund ta eliminojnë fizikisht. Nëse duhet ta rifillojë aktivitetin “jo këtu, Adam. Këtu jo.” (f.251) Kjo është një tjetër zgjidhje e diskutueshme që mendoj se autorit ia ka diktur përvoja e vet. Edhe pse nuk ka ndonjë lidhje të drejtpërdrejtë me subjektin e romanit, autori gjen shtegun për të bërë oponencën për planet qeveritare të turizmit duke vendosur grupin Visar, Hana, Tomor dhe avokatin e tyre Petraq Shkodrani në një tribunë me ministren përkatëse.

Adami pret për herë të dytë biletën e largimit nga atdheu, por edhe këtë herë ia presin rrugën Visari dhe Hana dhe ai sheh se donzhuani Visar ka lënë shtatzënë edhe ish-sekretaren Katrinë, madje ka pafytyrësinë dhe cinizmin ekstrem për ta ftuar në ortakëri në biznes dhe jetë erotike treshe. Kjo është pika e ngopjes që autori e zgjidh me vrasje dhe vetëvrasje, duke u tërhequr nga qasja e mëparshme e braktisjes së vendit, një zgjidhje që tingëllon si jakobine.

(Romani “Paqja e përgjakur e Adamit” i Agron Tufës, Onufri 2022).

Nga MASSIMO GAGGI – Corriere della Sera, 22 korrik 2024 – Përktheu: Eugjen Merlika

Këmbëngulja e Bidenit, e kthyer në kryeneçësi, u ndesh me rreptësitë e papritura t’urdhëruara nga mosha e tij e shtyrë. Së fundi presidenti i u dorëzua fakteve. Një vendim I pritshëm, tashmë I pashmangshëm, por që ka lënë për shumë kohë jo vetëm partinë demokratike dhe të gjithë Shtetet e Bashkuar në mëshirën e një heshtjeje tejet njerëzore të një udhëheqësi planetar të kthyer – nuk dijmë se sa shkallë shkallë apo për një rënieje të papritur – në një të moshuar ende në gjëndje të kuptojë e të kërkojë, I kthjellët në pjesën më të madhe të kohës, por mendërisht gjithënjë e më i ngadaltë. E ndoshta nuk është në gjëndje të vlerësojë plotësisht pasojat e ngurimeve të tij.

Tregimet anonime flasin për familiarë, gjithmonë mbështetës të ambicieve të tij politike dhe vendimit për t’u kandiduar për një mandat të dytë, që nga një javë kërkojnë t’a përgatisin për dorëheqjen. Duke gjetur sidoqoftë vështirësi në thyerjen e qëndresës së një luftëtari, të cilit nga rinia e parë i është dashur të luftojë me belbëzimet e përqeshjet e shokëve të shkollës. E që ka kundërvepruar ndaj ndeshtrashave duke i dhënë vetes synimin më ambicioz. “Do të bëhem president” tha duke i u paraqitur mamasë së të fejuarës së tij të parë.

I a arriti kur dukej jashtë kohës së mundëshme mbas një jete suksesesh, tragjedish, hidhërimesh, gjithënjë i bindur se ishte i nënvlerësuar ngs partia e tij, deri edhe nga ai Barak Obama që e bëri zëvendëspresident e më pas qe përcaktuesi i zgjedhjes së tij, katër vite më parë.

Këmbëngulja e kthyer në kryeneçësi, vullneti për të qëndruar në skenë, për të sfiduar përsëri Trumpin, edhe se në 2020 kishte premtuar se ishte një urë kundrejt brezave të rinj të politikës demokratike. Tani shtangësitë e papritura të plakut kanë trasformuar atë që do të mund të kishte qënë një fazë e vështirë por megjithatë e mbarështueshme e kalesës politike në një dramë shekspiriane.

Anomali të demokracisë t’asaj që e kemi quajtur Bota e Re: kombi i ri dhe dinamik, në të cilin po bënin beleg dy tetëdhjetëvjeçarë për Shtëpinë e Bardhë, ndërsa vendimet shumë të rëndësishme të Gjykatës së Lartë u janë besuar 9 gjyqtarëve të moshuar, të emëruar përjetësisht. Ende: personazhet që ditët e fundit janë shqetësuar më shumë për të shtyrë Bidenin të tërhiqet (Nancy Pelozi) o për të qëndruar (Bernie Sanders) janë mbi tetëdhjetë vitesh.

Së fundi Bideni u dorëzua para hulumtimeve të porositur nga vetë Shtëpia e Bardhë e të vvërtetuar nga besnikët e saj. Duke mbetur pa frymë deri atëherë,drejtuesit e partisë mbasi u liruan me një frymëmarrje të fuqishme i njohën Bidenit meritën që me flijimin e tij kishte shpëtuar demokracinë amerikane. Përtej mundit dhe emfazës së çastit, mbetet e gjitha për t’u parë, nëse duke u nisur me kaqë vonesë e me vështirësinë për të gjendur një zëvendës për t’a futur në biletën e Kamala Harrisit, a do t’arrijnë demokratët të ravijëzojnë një fushatë të efektëshme.

Duhet të gjejnë shpejt një marrëveshje politike, të lëshojnë një fushatë të vlefshme, të shmangin pengesa e kurthe ligjore që republikanët po mbjellin në ecjen e tyre, të kërkojnë në ligjet zgjedhore të Shteteve të Bashkimit, të gjithë të ndryshëm njëri nga tjetri, diçka që të lejojë pengimin ose kundërshtimin e hyrjes së kandidatëve të rinj në listat për zgjedhjet presidenciale.

Donald Trumpi, i shpëtuar nga martirizimi dhe i kthyer nga një mbledhje për të triumfale, mbetet i vështirë për t’u mundur. Por tani që Bideni u tërhoq, edhe ai papritmas duket shumë i vjetër, herë herë i çoroditur. Për popullin e tij ai është më shumë se një udhëheqës hirplotë, madje si lajmëtar i të Plotfuqishmit. Por ligjet e politikës janë të pamëshirshme e tradhëtitë gjithmonë mbas qosheve. Besnikut skajor Tucker Carlson, bri Trumpit gjatë gjithë konventës, i kanë bërë një pyetje se përse, së fundi, Donaldi ka zgjedhur si zëvenës ID Vance: sot një besnik skajor, në të shkuarën armik i tij i betuar.

Përgjigja: “Sepse ndërmjet gjithë atyre që janë marrë në konsideratë për çiftimin , JD është i vetmi që nuk e urren fshehtas”.

“Corriere della Sera, 22 korrik 2024 – Përktheu: Eugjen Merlika

Dr. Dorian Koçi/

Poezia shqipe në mesin e viteve ‘60 filloi të përfaqësohej dhe nga një zë i veçantë që mbartte në vetvete konturimin e një talenti të madh. Frederik Reshpja , poeti i pazakonshëm në një kohë të pazakontë shfaqi që në fillim në origjinalitetin e lirikës së vet, tematikës dhe teknikës letrare përvijimin e një poeti të ri modern. Përqafimi i modernitetit ishte një sfidë më vete në letërsinë shqipe të atyre viteve. Në letërsinë shqipe mbizotëronin prej kohësh tezat zhdavoniste të lëvrimit të tematikave dhe karaktereve, çka kishte sjellë në vetvete një tharje të vet thelbit të letërsisë edhe pse problemi i modernitetit në letërsinë shqipe ishte një problem i hershëm. Poezia shqipe që nga fillesat e veta kishte reflektuar si problematikë lidhjen me modernitetin dhe marrëdhënien e saj me rrymat letrare moderne që lëvroheshin në Europë.

Në hapësirat europiane të poezisë ende nuk kishin dalë talente të spikatura që të mos reflektonin vetëm mikrokozmozin shqiptar por edhe universalitetin e dëshiruar të poezisë. Në vitet 60’ ky universalitet poetik vështirësohej edhe nga adaptimi si dogmë zyrtare i Realizmit Socialist , çka kish krijur edhe letërsinë zyrtare dhe shkrimtarët zyrtarë që përfaqësonin këtë letërsi. Reshpja dhe poezia e tij nuk do ti shpëtonin kësaj ligjësie por sëbashku me Kadarenë, Agollin e Arapin që e kishin filluar një 10 vjeçar më parë do të sillnin një modernitet përsa i përket letërsisë shqipe brenda aeralit kulturor shqiptar dhe në disa raste poezia e tyre do të radhitej përkrah vlerave universale.

Reshpja në trajtimin e së shkuarës mbetet origjinal kur trajton motive të të vjetra të lashtësisë së shqiptarëve sidomos kur përdor formën e vet origjinale poetike të vargëzimit të bardhë. Në poezinë “Natë arkeologësh” e shkuara vjen natyrshëm mes një imazhi poetik të një dite me shi. Aty shfaqen kalldërëmet iliriane si një dëshmi e një rrugëtimi të gjatë historik dhe buzëqeshja e një skulpture të zbuluar që Rreshpja e pagëzon me emrin Afërditë, hyjneshën e dashurisë.

Arkeologët

Stivosin ndër arka perënditë e fundit

Do perëndi të thyem , të lagun

Nën abazhur një Afërditë e bukur

U buzëqesh të gjithëve

Si një e njohun e largët , e dashun.

Historicizmi në veprën poetike të Reshpjes është i lidhur ngushtë me atdhedashurinë dhe motivin e Kosovës. Gjithsesi ai edhe në këtë drejtim duket se është inovator pasi arrin të bashkojë pjesë të ndryshme të historisë së shqiptarëve për të krijuar një mozaik kulturor e historik. Madje Reshpja përdor shpesh herë edhe në imazhe jo fort të njohura por që tregojnë një elegancë dhe njohje historike të admirueshme për kohën. Kështu p.sh në poezinë “Të dëbuemit” kushtuar shpërnguljeve me dhunë të shqiptarëve të Kosovës nga vendi i tyre, ai bën së bashku pikëllimin e ikjes së kosovarëve nga vatrat e veta me trishtimin e mos gjetjes së asnjërit të njohu që i pret në Turqi përveçse koka e prerë dhe e varrosur e Ali Pashë Tepelenës nën një gur të ftohtë.

Qytetet turke ja ku po duken larg,

Askush sna pret atje,

Askush sna njeh atje

Veç nën një gur të ftohtë Ali Pashai fle.

Në poezinë tjetër ‘Testamenti i Skënderbeut”(1973), Reshpja shfaqet si një poet modern duke mos ia besuar kumtin e vet poetik vargut klasik tetërrokësh por vargjeve të bardha me imazhe universale e si ullinjtë, erërat e gruri. Heroi kombëtar i shqiptarëve më tepër se një hero luftarak përshkruhet si hero i përbotshëm , vdekja e të cilit shërben për të ricikluar jetën përmes grurit që do mbijë nga sytë e tij.

Ja dhe stapi im prej ulliri, mbilleni!

Mbi degët e tij mund të varni armët.

Duke vështruar kurmet e ullinjve,

Gjithmonë kam menduar që ata janë drurët e luftës

Ç’kisha ua dhashë.

Tani trupin tim ta zbrisni thellë në tokë

Që kur të vijë vjeshta nga sytë e mi të mbijë gruri.

Reshpja në dallim nga një pjesë e madhe e poetëve të viteve 60’ duket se nuk është i influencuar nga lirikët e mëdhenj rusë Esenin e Bllok. Ai krijon tipologjinë e lirikës së vet në letërsinë shqipe të mbështetur në traditën letrare të Shkodrës qytetit të cilit i detyrohet kulturialisht. Në vargjet e tij ndihet ndikim i Mjedës e Migjenit në poezinë “Në këtë qytet” kushtuar Shkodrës. Gjithsesi Reshpja i tejkalon të dy kur përveçse historicitetit të Mjedës dhe pikëllimit të Migjenit i shton lirizmin e tij në vargjet.

Në këtë qytet që agoi mes zërit tim

Banon e dashura ime;

E dashura ime i ka sytë në ngjyrën e qiellit në momentin e perëndimit

Sikur sytë e saj kanë dalë nga ky moment

Nga ky moment i prerë prej shelgjeve që u ka rënë muzgu përsipër.

Poezia e Reshpjes përforcoi trendin e modernizmit në letërsinë shqipe. Duke shfrytëzuar përvojën më të mirë të qarkut letrar të Shkodrës, Reshpja përcolli me vargun e bardhë e të lirë imazhet e një bote që nën ankthin e modernitetit të shpejtë reflektonte dhe përdëllimin dhe zvarritjen patriakale të shoqërisë shqiptare të kohës. Pjesa e parë e krijimtarisë së tij gjatë viteve 1968-1990 edhe pse e mohuar pas dënimeve të tij duket se la gjurmë në aeralin kulturor të poezisë shqipe. E ashtuquajtura shkolla poetike e Lezhës me Preç Zogaj, Ndoc Gjetja, Rudolf Marku i detyrohet shumë si në formë e përmbajtje poezisë së Reshpjes duke dëshmuar edhe njëherë se një talent poetik nuk mund të ndërpritet por përmes artit të vet mund të gjallojë ende te pasardhësit. Reshpja nuk e ka gjetur ende vendin e duhur në historinë e letërsisë shqipe dhe besoj se si një nga zërat lirikë më të veçantë do duhet të studiohet e vlerësohet në përqasjet që bëhën sot për studimin e letërsisë shqipe.

©Dorian Koçi.

KOPSHTI

Është kopshti ku kënga ime ka një statujë.

Luanët e thyer të fëminisë

Pinë ujë te pusi i vjetër,

Mbi zjarret e trëndafilave ngroh duart Saadiu

Shpesh nga mitet dalin satirët

Dhe hapin dyert e mbyllura të hijeve

Vështron shtigjet e natës jasemini

Dhe drita e bardhë i rrjedh nga gishtërinjtë.

Narçizi nxjerr supet nga gonxhet,

I pikëlluar nga magjia e vet

Hëna dhe zanat fshihen

Dhe vështrojnë pas gjethesh.

Është kopshti ku kam një statujë

Bërë prej ngjyrash e gjethesh,

Ndiej në ballë daltat e pranverës

Që, nga bari, sytë e mi gdhend.

PËRDITË IKIN STINËT

Fluturuan tri rosa në qiell,

Shpirtra të pyjeve të harruar,

Tingulli i këmbanës, si gjëmim hane

Këndoj rekuiemin e yjeve të rrëzuar.

Një vetëtimë e plagosur ra diku,

Si shpata e një klithme,

Mbi tokën e lodhur prej qiejve

Verbuar nga bronxi i shirave.

Fluturuan tri rosa në qiell,

Tri re dhe tri erëra.

O ju, shpirtrat e pyjeve,

Mbështjellur me dimrin e dhembjes.

Ç’të bëj në këtë peisazh?

Shpjermëni tek lumi që vdiq,

Në se kufomën e tij s’e kanë shpënë,

Erërat në qiell.

O Zot! Nga ç’qiell ra tërë kjo dhembje,

Që hënëzoi këtë dimër?

Përditë ikin shpirtrat e botës,

Përditë fluturojnë stinët.

VJESHTË 1990

Qan dreri në korie dhe lotët bëhen shi;

Trishtohet era mbi shkëmb

Nuk ka më gjethe të gjelbra. Po bien,

Ëndërrat e pyjeve një nga një.

Ikin zogjtë nga shkretimi i drurëve;,

Lamtumirë, o pyje të Ballkanit!

Veç nën një ferrë kaltëron ende

Vjollca e fundit e këngës së bilbilit.

Ardhtë një vjeshtë pa shtegtim zogjsh!

Ardhtë një Zot, vëntë dorë mbi stinët!

POEZIA

Në atë shteg ku kaloj unë e ka kasollen vjeshta

Bile të gjitha stinët janë fqinjë.

Një beng, si stradivarius,

Më mëson mua folklorin e zogjve.

Kasolle prej hëne! Nën qiellin tërë shi

Pikë-pikë mbi çatinë e kaltër

Trishtimi i djalërisë…

Mbeti tek xhami i plasur i dritares sate

Vështrimi im i thyer.

Unë vetëm u bëj nga një vizitë stinëve, o njerëz,

Kurse zemrën e kam tek ju.

VINJETË

Një shelg i vetmuar, mbuluar me dimër

Braktisur nga zogjtë dhe gjethet:

Era, si ketër, kërcen mbi drurin

Me boçen e shiut ndër dhëmbë.

Netët e lumtura, si zilka

Tringëllijnë në degët e kujtesës…

Vizatihen në sfond të vetëtimave

Hënëzat që hëngrën dhentë e vjeshtës.

Rënë nga xhami i thyer i qiellit

Kristal’ i akullt yllëzon netëve

Dhe mbi pastelet e borës mardhet

Shelgu i trishtuar, fatkeq si Serembe.

ËSHTË NJË ZOG…

Është një zog që vajton dit’e natë

Fshehur tek shtëpia e gjetheve.

Si na erdhi kjo stinë me emrin harrim!

Si na erdhi kjo stinë me emrin dimër!

U shuan yjet në pëllëmbët e mia

Dhe sytë e tu u bënë dimër.

E kam ditur ç’braktisje më pret,

Motit ky zog ma ka thënë.

Do të bëhem vjeshtë dhe do të shkoj

Të vdes tek shtëpia e gjetheve.

Shtëpia e gjetheve kyçur me hënë.

O zot! Nuk kam as ku të vdes…

AKUAREL

Shkallë-shkallë nëpër muzg ylli ngjitet në heshtje

Me sytë plot lotë.

Trëndafili çeli në kopsht, mu si një psherëtimë.

Zëra të largët vijnë e vdesin te kjo erë.

Zemra ime, si më harrove kështu?

Astrit Lulushi /

Sot quhet altar (hebr. mizbe, nga një fjalë që do të thotë “me zhbë, me vra”) çdo strukturë prej dheu. ose guri të papërpunuar mbi të cilin ofroheshin flijime. Altarët në përgjithësi ngriheshin në vende të dukshme. Fjala përdoret për sakrificën e ofruar. Apostulli Pali gjeti mes shumë altarëve të ngritur në Athinë, një që mbante mbishkrimin, “Perëndia i panjohur”. Arsyeja e këtij mbishkrimi nuk mund të përcaktohet me saktësi, por i dha apostullit rastin që t’u shpallte ungjillin “burrave të Athinës”. 

Athina, kryeqyteti i Atikës, ishte qyteti më i famshëm i botës antike, selia e letërsisë dhe artit gjatë periudhës së artë të historisë. Banorët e saj ishin të dashur për risitë dhe të shquar për zellin në adhurimin e perëndive. Ishte një thënie romake: “më lehtë të gjeje një zot në Athinë sesa një njeri”. 

Në udhëtimin e tij të dytë misionar, Pali e vizitoi këtë qytet dhe mbajti në Areopag fjalimin e tij të famshëm. Altari për të cilin Pali flet i kushtohej “Perëndisë së panjohur” (ishte ndoshta një nga disa altare që mbanin të njëjtin mbishkrim), dhe supozohet se e kanë origjinën në praktikën e lëshimit të një tufe delesh dhe dhish në rrugët e Athinës me rastin e një murtajeje dhe për t’i ofruar ato si flijim, në vendin ku bagëtitë shtriheshin, “për Zotin i shqetësuar.”

Altari i parë është ai i ngritur nga Noeu. Altarët u ngritën nga Abrahami, Isaku, Jakobi dhe nga Moisiu. Në tabernakull dhe më pas në tempull në Jeruzalem u ngritën dy altarë. Altari i olokaustëve, i quajtur gjithashtu “altari prej bronzi” dhe “tryeza e Zotit”. Ky altar përshkruhet te Eksodi. Ishte një katror i zbrazët, i gjatë prej druri akacie dhe ishte i veshur me pllaka prej bronzi. Këndet ishin zbukuruar me “brirë” dhe vegla të ndryshme që i përkasnin altarit. Në tempullin e Solomonit altari ishte me përmasa më të mëdha dhe ishte bërë tërësisht prej bronzi, duke mbuluar një strukturë prej guri ose dheu; më në fund u shkatërrua dhe u rrëmbye nga babilonasit. Pas kthimit nga robëria, Altari u ringrit në të njëjtin vend ku kishte qëndruar më parë. Kur Antiokus Epifani plaçkiti Jerusalemin, altari i olokausteve u hoq. Sërish altari u ngrit nga Herodi dhe qëndroi në vendin e tij deri në shkatërrimin e Jeruzalemit nga Romakët në vitin 70. Zjarri në altar nuk lejohej të shuhej. 

Në Xhaminë e Omerit, poshtë kubesë së madhe e cila zë vendin e tempullit të vjetër, ka një projeksion të përafërt të shkëmbit natyror, mbi trotuarin e përgjithshëm. Ky shkëmb duket se ka mbetur i paprekur që mga koha kur u ndërtua tempulli i Solomonit. Me shumë mundësi ishte vendi i altarit të olokausteve. Nën këtë shkëmb është një shpellë, e cila ndoshta mund të ketë qenë hambari i lëmit të Araunahut. Altari i temjanit, i quajtur gjithashtu “altari i artë” qëndronte në vendin e shenjtë “përpara velit që është pranë arkës së dëshmisë”. Mbi këtë altar digjeshin vazhdimisht erëza të ëmbla me zjarrin e marrë nga altari prej bronzi. Djegia e temjanit ishte një lloj lutjeje. Ky altar ishte një tryezë e vogël e lëvizshme, e bërë me dru akacieje të veshur me ar.  Në tempullin e Solomonit, altari kishte përmasa të ngjashme, por ishte prej druri i veshur me ar. Në tempullin e ndërtuar pas Mërgimit, altari u rivendos. Antiochus Epiphanes e mori atë, por më pas u rivendos nga Juda Maccabaeus. Mes trofeve të marra nga Titi në shkatërrimin e Jeruzalemit, altari i temjanit nuk gjendet dhe as nuk përmendet.

Astrit Lulushi/

Teoritë e konspiracionit për tentativën për vrasjen e Trump janë një shenjë e kohërave të mediave sociale

Dyzet vjet më parë, teoritë e konspiracionit ishin objekt i radios gjatë natës kur drejtuesit mbushnin orët për pagjumësi me tema të nxehta si, nëse ulja në hënë ishte e rreme, cilët alienë fshiheshin në Zonën 51 dhe, nëse Elvis jetonte në një ishull të largët në Paqësorin Jugor.

Një teori ngrihej mbi të tjerat: Kush ishte vërtet përgjegjës për vrasjen e Presidentit John F. Kennedy në Dallas në vitin 1963?

Në dekadat paraprake pas vrasjes, teoritë e konspiracionit u ndërtuan dhe u detajuan me aromën e saktë të një episodi të “CSI”. Kishte libra më të shitur si “Rush to Judgment” nga Mark Lane, speciale të shumta televizive dhe filmi i Oliver Stone i vitit 1991, “JFK”, që ndihmuan të forconte idenë se vdekja e Kenedit ishte një komplot i përpunuar që përfshin, në thelb, të gjithë ata që mbanin një inat ndaj tij. Nuk dukej e mundur që një gjuajtës i vetëm i çmendur të kishte shkaktuar një trazirë të tillë. Kështu që amerikanët shkuan në kërkim të shpjegimeve që flisnin për pikëllimin dhe frikën e tyre kolektive.

Të shtunën, 13 Korrik 2024, pasi u publikua lajmi për tentativën për vrasjen e ish-presidentit Donald Trump në një miting në Butler, Pensilvani, teoritë e konspiracionit rrodhën si uji i rubinetit. Nuk kishte asnjë provë për t’u ekzaminuar menjëherë pas kësaj, përveç riprodhimit të vazhdueshëm të pamjeve të drejtpërdrejta të Trump-it që preku veshin dhe më pas ra, ndërsa Shërbimi Sekret nxitoi ta rrethonte.

Me shpejtësi të rrufeshme, pretendimet në mediat sociale e lidhën përpjekjen me agjencitë qeveritare të inteligjencës, e etiketuan atë si të inskenuar ose argumentuan ndryshe se një plan tjetër i poshtër po shpalosej, qoftë nga e majta apo e djathta politike.

Kishte shumë arsye për të qenë të kujdesshëm derisa të dihej më shumë. 

Por teoritë e konspiracionit nuk presin asnjë fakt. Një anëtar i Dhomës së Përfaqësuesve të SHBA, një republikan nga Xhorxhia, madje postoi në X (ish-Twitter): “Joe Biden dërgoi urdhrat”.

Siç shkroi BBC të dielën, teoritë e konspiracionit mund të lindin nga përpjekjet për të mbushur boshllëqet e shqetësimeve reale – nga të cilat ka shumë që përfshijnë përpjekjen e së shtunës: “Si arriti sulmuesi në çati? Pse nuk u ndaluan? Në atë vakum u fut një valë mosbesimi, spekulimi dhe dezinformimi.”

Dhe falë mediave sociale, (dhe natyrës tonë si njerēz) teori të tilla janë në gjendje të arrijnë audiencë të madhe me një lehtësi që do të kishte mahnitur një adhurues konspirativ të JFK të viteve 1970.  

Brenda një ore, NBC News raportoi të shtunën vonë në mbrëmje, një numër postimesh që pretendonin se të shtënat ishin inskenuar, edhe pse nuk kishte asgjë për të mbështetur pretendimin e egër.

A është i habitur dikush që mungesa e informacionit të verifikueshëm për ngjarjet në Pensilvani shërbeu vetëm për të nxitur kaosin dhe urrejtjen që është një tipar, jo një defekt i jetës politike në 2024?

Kjo është bota në të cilën jetojmë. Politika është polarizuar aq thellë sa ka qenë ndonjëherë, në të njëjtën kohë që burimet legjitime të lajmeve (TV, radio e gazeta) vazhdojnë të bien për sa i përket numrit të lexuesve, dëgjuesve dhe shikuesve – dhe vazhdojnë të denigrohen nga ata që dyshojnë për besueshmërinë e tyre. Gjithnjë e më shumë njerëz po i marrin lajmet e tyre nga burime si TikTok, komedisë, shakave dhe pothuajse çdo gjë tjetër që mund të marrë hite masive.

Ka pak udhërrëfyes në mediat sociale në lidhje me faktet kundrejt thashethemeve dhe gënjeshtrave të plota. Amerikanët që kërkojnë njohuri mbi atë që ndodhi të shtunën janë kundër dezinformimit (përhapjes së qëllimshme të gënjeshtrave) dhe dezinformimit (përhapjes së padashur të përmbajtjes nga ata që bien në gënjeshtra). Goditja ka qenë shkatërruese për sa i përket ndezjes së pasioneve dhe dekurajimit të votuesve për të qenë të informuar për çështjet.

E vërteta është se shumica e faqeve të mediave sociale ofrojnë një dietë të qëndrueshme të lajmeve të padëshiruara. 

Është kënaqësi e menjëhershme pa vitamina dhe minerale. Mbledhja aktuale e fakteve është një proces i ngadaltë dhe i mundimshëm. Gazetarët nuk nxiten nga axhenda të fshehta, siç këmbëngulin disa, por nga një nxitje e thellë, përcaktuese për të marrë faktet drejt dhe për të mos nxituar në ndonjë përfundim që nuk mbështetet me prova.

Kjo është arsyeja pse mbulimi televiziv i së shtunës për tentativën për vrasjen e Trump ishte kaq i përsëritur dhe kaq i pavullnetshëm për të ofruar një lloj spekulimi të shfrenuar në internet. Madje u desh kohë që organet legjitime të lajmeve të përdornin fjalë si “qëllua” në mbulimin e tyre në vend të përshkrimeve të paqarta si “duket të rrjedh gjak”. 

Pritja për konfirmimin e fakteve më të thjeshta është pjesë e procesit.

Në javët dhe muajt në vijim, gazetarët do të mbulojnë çfarëdo hetimi zyrtar dhe do të kryejnë punën e tyre hetimore për të zbuluar se si një i ri me një pushkë gjysmë automatike ishte në gjendje t’i afrohej kaq shumë një kandidati presidencial. Faktet do të kërkojnë shumë kohë për t’u mbledhur. Dhe pasi të mblidhen dhe verifikohen, ka të ngjarë të mos kenë kërcitjen emocionale ose dramën thriller të filmave të teorive konspirative, të cilat duken të dizajnuara për algoritmet që nxisin konsumin në internet.

Teoritë e konspiracionit janë një simptomë e një sëmundjeje në jetën bashkëkohore që vlerëson nxitjen e emocioneve dhe përhapjen e guximit mbi tolerancën, mirësjelljen dhe shikimin e dikujt nga një palë tjetër si një person me mendime të ndryshme, jo një armik. 

Siç raportoi Los Angeles Times, “pushtet e nxehta në internet krijojnë një terren të pjekur për rritjen e ndarjes dhe dhunës së mundshme”.

Ka pasur thirrje të përhapura nga republikanët dhe demokratët në prag të së shtunës për të ulur temperaturën përreth politikës. Do të ishte mirë të mendohej se të paktën mund të ndodhte ndonjë shërim. 

Por ka më shumë gjasa që gjestet pajtuese të ndezin teorinë e radhës konspirative, ndoshta se si idetë e fundit të qetësimit janë vetëm një strategji për të vluar ndjenjat në maskim. “Mirësevini në mediat sociale!”