Nga ANGELO PANEBIANCO – “Corriere della Sera”, 10 korrik 2024 – Përktheu Eugjen Merlika/

Demokracia nën stress. Qoftë sepse të kushtëzuar nga rregullat e garave zgjedhore qoftë sepse mendojnë se është e vështirë t’u a bëjnë të kuptueshme zgjedhësve, drejtuesit demokratë shmangin shpjegimin opinioneve publike që fati I demokracisë është në një pjesë të vogël në duart e tyre. Varet në masë të madhe nga përvijimi i fuqive ndërkombëtare. Mund të ndodhë, siç ka qënë n’Evropë që nga fundi I luftës së Dytë botërore deri sot, që ky përvijim ndihmonte qëndrueshmërinë dhe mirëqënien e demokracisë. Por mund të ndodhë e kundërta, ose që të fitojnë kushte ndërkombëtare të tilla që të dobësojnë, e në disa raste të përmbysin, duke i hapur rrugën tiranive në forma të hapura apo të maskuara. Rritja e “armikut të brëndshëm” (forcat kundër-sistem) mund të ndihmohen nga ndryshimet në barazpeshat ndërkombëtare. Ndryshime që ushqejnë rrethe veskeqe: qeverimi , më të shumtën rrezikohet, pakënaqësia e zgjedhësve rritet dhe fuqitë kundër-sistem fitojnë hapësirë e ndikim.

Siç ka ndodhur në vitet Njëzet/Tridhjetë, ajo britanike duket është demokracia evropiane që gëzon shëndetin më të mirë, edhe se ka marrë grushta mjaft të fuqishëm. Braxiti, duke përgënjeshtruar premtimet e atij që e deshi, e ka detyruar të gëlltisë shumë fruta të helmuar. E ardhmja e saj është bërë problematike nga përhapja e qëndrimeve kundër-perëndimore (si ata që ushqejnë cancel kulturën, sulmin themeleve të qytetërimit evropian) që ndikojnë në sektorë të qëndrueshëm të brezave të rinj dhe te të bijtë e imigrantëve jashtë-evropianë. Për çastin nuk ka krahasim ndërmjet shëndetit të demokracisë britanike e asaj të demokracive të ndryshme evropiano-kontinentale. Siç vërtetojnë votimet e fundit, ajo britanike vazhdon të funksionojë shumë mirë: pothuajse asnjëri, nga ato anë, nuk ve në dyshim vlefshmërinë e institucioneve të tij. Është e mundëshme që, edhe nëse konjuktura ndërkombëtare do të shkonte më keq, Britania e Madhe, si në vitet Njëzet e Tridhjetë, do t’ishte në gjëndje t’i qëndronte motit të keq.

Për të parën herë që kur De Gaulle i ndërtoi (me miratimin e Kushtetutës më 1958 dhe referendumit mbi zgjedhjen e drejtpërdrejtë të Presidentit më 1962), institucionet e Republikës së Pestë kanë dhënë përshtypjen se po lëkunden. Ndoshta nuk është kështu. Ndoshta kumari i Makronit (shpërndarja e Parlamentit), duke pasë ndaluar për çastin valën lepeniste, do të rezultojë, në pritmëri, lëvizja që ka shpëtuar një kohë Francën demokratike dhe institucionet ndërkombëtare. Tani është në aftësinë (e gjitha për t’u vërtetuar) e forcave politike parlamentare për të mbështetur, në muajt e vitet e ardhëshme qeveri disi të qëndrueshme, prej nga varet mundësia për të bllokuar krizën institucionale. Mbetet që formacionet kundër-sistem janë të fuqishme si asnjëherë. Partia lepeniste, e ndëshkuar nga turni i dytë, është absolutisht më e votuara nga francezët. Skajori i së majtës Melenchon ka një aftësi përfrikësuese të tillë me të cilën duhet të bëjnë llogaritë pjesa tjetër e së majtës dhe qëndrorët. Ndoshta Marine Le Pen do të thyhet përsëri në zgjedhjet presidenciale të vitit 2027. Ose ndoshta jo. Fati i saj, e së bashkuu me të ai i Francës (dhe i Evropës), do të ndikohen fuqimisht nga kushtet ndërkombëtare që do të zotërojnë n’atë çast.

Shumë, tepër shumë, do të varet nga zgjedhjet që do të bëjë Vendi që, nga lufta e Dytë botërore e mbrapa, ka qënë udhëheqës e mbrojtës i demokracive evropiane: Shtetet e Bashkuar. Një fitore eventuale e Donald Trumpit në Presidencialet e nëndorit do të përplasej si një ciklon mbi Evropën (e gjithë botën e tërë). Ndoshta duke mbajtur parasysh prirjet e tij autoritare, ai do të bënte të rrezikohej edhe vetë demokracia amerikane. Edhe se është një fakt që institucionet demokratike kanë n’atë Vend rrënjë më të qëndrueshme se n’Evropën kontinentale, ndoshta do të jenë në gjëndje t’i qëndrojnë edhe qezarizmit Trumpian. Por sigurisht Evropa do të ishte gjendur në kushte tejet të vështira. Imperializmi rus do të bëhej gjithënjë e më agresiv (do t’a hante Ukrainën e ndoshta jo vetëm atë) dhe kollonat e saj të pesta evropiane, “patriotët” – nga emri i grumbullimit evropian të hedhur nga Orbani – Marine le Pen në krye, do të shihnin të rritej fuqimisht hapësira e tyre e veprimit. Jo vetëm Franca por edhe Gjermania, Spanja e demokracitë e vogla do të pësonin pasojat.

Edhe Italia në të cilën janë përfaqësuar mirë “putinian-pacifistët” si në versionin e djathtë ashtu edhe në të majtin. Do të shkërmoqej ajo “bashkësi e sigurisë” që i ka sguruar qëndrueshmëri e paqë demokracive tona për gati tetëdhjetë vite. Zakonisht, argumenti standart përballë një skenari të tillë, është i vijueshmi: demokracive evropiane, për t’u mbrojtur, nuk i mbetet veçse të bashkojë forcat, të ndërtojë një Evropë që të mos i lërë vetëm Shteteve të Bashkuar detyrën t’a mbrojë, duke e kuptuar mbrojtjen: siguri por edhe mbrojtje të lirive të saj. Por ka një pyetje së cilës askush nuk di t’i përgjigjet: a mund të kenë fuqi t’a bëjnë këtë demokraci të dobëta e të ndara? Herë herë dobësia pjell paraliza ose shtyn të dobëtit (në rastin tonë, demokracitë e brishta evropiano-kontinentale) të kërkojnë , secili për hesap të tij, të bëjë për vete fuqitë autoritare që duken fitues e kërcnues. Do t’ishte pak a shumë sikur të përqafonin një kobër. Por herë herë, zotëron instikti i mbijetesës e të dobtit arrijnë të bëjnë front të përbashkët. Çmimi i lojës është i lartë: në pjatë është fati, përveç se i paqes, i demokracisë në Evropë.

“Corriere della Sera”, 10 korrik 2024 – Përktheu Eugjen Merlika

Alfons Grishaj/

Largimi në jetën tjetër të personaliteteve politike, shkencore, letrare artistike etj shoqërohet me debate dhe perceptime racionale dhe iracionale. Media krijon shtratin e debatit pro dhe kundra për të shenjuar dritë-hijet e jetës tyre. Dhe me Kadarenë nuk kish si të ndodhte ndryshe. Ai e mbaroi udhëtimin mbi dhe duke lënë shpirtin e lirë në labirinthet e gjykimit, lavdisë dhe mohimit… Në librin e Yuval Noah Harari , “Homo Deus”, në f. 238, lexojmë: The Scientific Revolution proposed a very different formula for knowledge: Knowledge = Empiric data x Mathematics. If you we want to know the answer to some question, we need to gather relevant empirical data , and then use mathematical tools to analyze them.

Paradigma (shembull) e karakterit revolucionar

Kadare qe numri 2, pas Nexhmije Hoxhës tek Fronti Demokratik. Fakti është se ai e çoi të dashurin e vajzes (muzikant) në çmendi! Por, lektisja e shkrimtarit filloi me akuzen publike te Don Simon Jubanit, per daljen deshmitar mikut Priftit. Emri është publik me zë nga Dom Simoni. Inteligjenca e paangazhuar e akuzon se “Dimri i Madh”, glorifikoi Enver Hoxhën. Kësaj akuze i bashkangjitet dhe gazetari i talentuar Blendi Fevziu, i cili pyeti Kadarenë, nëse ish penduar për glorifikimin e Enverit, ndërsa ai iu përgjegj me gojën plot: “Jo nuk jam penduar. Përse të jem penduar?!” Kadare, tha e ç’nuk tha për korifejtë e letrave shqipe, Fishta, Konica, Koliqi etj. Me një zell të flakët partiak zografisi poezi për Stalinin, Enverin e Partinë e tij, duke e ngopur lexuesin me propagandë. Sipas njerëzve që komunikonte, thonë se i kish zët poetët e talentuar që dilnin jashtë formatit të letërsisë angazhuar, duke i “këshilluar” të mos shkruanin poezi hermetike se përfundonin në burg…

Dashuria ndaj vetes e bëri një narcit kokëfortë deri në fund

Përkrahja e Enverit dhe Ramizit, e bëri atë, pendën më të njohur të letërsisë komuniste në Shqipëri. Dritëro dhe pse ishte një talent shumë më i madh se Kadare, në poezi, nuk guxonte të matej me karrigen e tij në Parti. Ndërsa Dritëro (dhe pse ishte komunist) pinte verë e raki si Omer Khajam dhe qëndiste poezi (kritikohei për gotat që rrëkëllente), Kadare ecte përpara nga fitorja në fitore. Shumë kohë para se të bënte udhëtimin në qendër të tokës, u mundua të bëjë dhe rolin e Profetit, duke u bërë thirrje dardanasve, nëse donin Europën, duhet të konvertohen në origjinën e të parëve. Padashur harroi pesë milion muslimanë që jetojnë në Francë, tre milion turq në Gjermani etj…Mbase me qëllim të mirë, aksidentalisht lëndoi keq inteligjencën dardanase. Sipas mendimit tim, askush nuk ka të drejtë të hyjë në zgjedhjen e besimit sepse është personale. Nuk ka thirrje kolektive për ndërgjegjësim, por thirrje personale shpirtërore në besim. Nëse një kristian shkon tek Xhamia për tu bërë musliman, duhet hapur porta dhe pranuar si vëlla. Nëse një musliman paraqitet tek Kisha për konvertim, duhet bekuar si i tillë. Zoti i madh i besoi Abrahamit të jetë baba i tyre. Qoftëse besimtarët nuk e kuptojnë këtë, nuk është faji i babait Abraham, por i femijëve të tyre që nuk e kuptojnë qëllimin e Zotit. Në kapërcyell të ndryshimeve të mëdha, Kadare rrëshqiti rëndë, duke u prononcuar keq për ikjen biblike të shqiptarëve, “Iku jashqitja e kombit!”. Më vonë u bë vetë pjesë e “saj”. Në vitet e mëpasme, ai u mundua t’a shpjegonte këtë prononcimin banal, por u bë më qesharak. Në patosin e Kadaresë, hyri si bodygard kryedhelpra (monstër) e hetusisë diktaturës dhe kërkoi t’a mbronte Kadarenë, duke e nxjerrë “disidentin” më të madh shqiptar !! Çudi, Kadare disident ?! Dhe pse Partia tha , “Bar do hamë dhe marksizëm –leninizmin nuk e tradhëtojmë”, nuk do të thotë se inteligjenca shqiptare ha bar, qoftë dhe ata që padashur i shërbyen PP-së. Megjithëse, ka dhe prej atyre që hanë ferra dhe pështyjnë hunj duke u vetësakrifikuar në stilin mongol. Kjo, o tungjatëjeta, quhet besnikëri dhe sakrificë revolucionare…

Talenti i shkrimtarit dhe flip-flapet e tija politike

Njerëzit që kanë karakter të dobët nuk kanë integritet solid. Por kjo nuk presupozon se karakteri i dobët krijon impakt në krijimtari. Nganjëherë karakteri i njeriut nuk ka lidhje me gjeninë dhe pse jetojnë bashkë brenda një personi. Mund të jesh arktik në mendim dhe komunikim, i pashpirtë në veprim, narcist në jetë, por nuk pengon talentin në rrugëtimin e krijimit drejtë lavdisë. Përkundrazi! Si tokësor, ai nuk pati asnjë mik të ngushtë në jetën e vet, vetëm ai që ka deshirë të gënjejë. Çdo qënie që e rrethonte ishte personazh i letrave që bëhej më vonë gjallesë-komunikuese me lexuesin. Dialogonte me veten dhe manekinët që u vishte kostumet. Mundohej t’i qëndiste dhe kopsiste fjalët si rrobaqepës brilant, si modelist i sfiltatave të mëdha. Politikisht, notoi sa në det, liqen, lumë dhe kënetë. Ai nuk e kishte për asgjë të ngrinte në qiell dhe më pas të sillej sikur nuk të njihte fare. Po sjell një shembull: Ramiz Alia (Ish-Padroni), me të dalë nga burgu shkoi në Francë. Pasi u akomodua në një hotel, i bëri telefon Kadaresë për një kafe ku të qanin hallet e Shqipërisë… just like old times. Kadare iu përgjigj: “Nuk të njoh!” Dikur, Ramizi ishte udhëheqësi tij, bile informacioni bazë i “Dimrit të Madh” (për Rusinë), ia dha Ramizi, i cili ka qenë prezent në takimin e Moskës dhe nxjerrë jashtë nga Krushovi. Ai bëri të njëjtën gjë dhe me Sali Berishën. Me të ardhur në pushtet u bë me Berishën. Pasi ra nga pushteti, u bë me Edi Ramën. Ashtu si në Rambuje me Thaçin, Qosjen dhe Rugovën. Ngaqë Rugovën nuk e preferoi asnjëherë, bëri aleancë me Thaçin e Qosjen. Pas ca kohe grisi aleancën me dyshen e “pavlerë”, duke u lidhur me Albin Kurtin.

Flip-flapet e tija qenë të pafundme

Pendesa shpirtërore dhe një fakt i harruar

Në një intervistë, Agron Gjekmarkaj (realist) solli argument postulatin e perëndimit, “Gjithkush ka të drejtë të ndryshojë!” Postulat qe e kam përmendur dhjetëra herë. Ndër të tjera ai shtoi, -“Kadarenë e shoqërova tek varri i Fishtës”. Në panel ku merrte pjesë Gjekmarkaj, qenë dhe të tjerë… Më bëri përshtypje Fatos Lubonja, i cili ilustroi me fakte dhe profesionalisht ngjyrat e “Gjeneralit të Ushtrisë Vdekur”, “ Dimri Madh” dhe “Pashallarët e Kuq”. Për “Gjenaralin e Ushtrisë Vdekur” sjell një fakt të harruar që nuk është teori konspirative po e vërtetë. Përse Francezët e përkrahën këtë libër që u vlerësua nga “Le Mond” një nga 100 librat e shekullit. Francezët nuk kanë qenë asnjëherë miqësorë me ne, por me serbët ?! Sa për memorje, jo larg !! Ushtaraku francez që pretendon ndarjen e Mitrovicës, shkrojti librin, “Evropa vdiq në Prishtinë.” Dhe këtë libër, serbët e morën si dokument dhe kundërakuzë ndaj Dardanisë… Babai i Hogar që ishte Gjeneral në pension, e porositi të birin: “Nëse shkon atje (Kosovë), mos u bëj shumë i ashpër ndaj serbëve.” Pas Charlemagne dhe Bonopartit, francezët vuajtën lidershipin vizionar duke bërë gabime të vazhdueshme. Ata dështuan në Algjeri, Vietnam e gjetkë. Në Algjeri, kryen krime çnjerëzore duke vënë në dyshim civilizimin e tyre. Gillo Pontecorvo (Italiano-Izraelit) dhe Enio Moricone bënë një film “Beteja e Algjerit” (La Bataglia di Algeri). Film politik (neorealist) tronditi botën me pamjet e tmerrshme të torturave që ushtria franceze bëri ndaj popullit algjerian. Për francezët, filmi “The battle of Algiers ” ishte një akt-akuzë e rëndë që u bë ide fikse (obsesion- sidomos për ushtarakët ), nuk i zinte gjumi. Më vonë, ata u njohën me librin e Kadaresë (që ish botuar tri vite para se të dilte filmi), dhe e perdorën si një armë të fuqishme kundër italianëve. Tit for tat! Italianët u pajtuan me rezultatin një me një, pakt i pashkruar por varrosur thellë në ndërgjegjet e ferrosura të udhëkryqit. Në këto rrethana, francezet ndiheshin debitor ndaj Kadaresë, të cilët ia kthyen borxhin duke e ndihmuar njohjen e tij në arenën ndërkombëtare, dhe pas ca vitesh e kurorëzuan dhe anëtar të Akademisë. Sigurisht, Kadare nuk e kishte idenë çfarë do sillte libri i tij prapa sepse nuk qe Nostradamus. Ngjarjet e mëpasme treguan se krimet e bëra nga francezët në dëm të populit algjerian nuk ishin lojë filmash dhe debate shterpë, por një problem shumë serioz. Algjerianët nuk i kishin shlyer kurrë nga kujtesa torturat çnjerëzore, një ndër ato, djegia gjokseve me gaz dhe vënia e minjve për t’u ngrënë mishin e pjekur ndërsa ishin gjallë. Kjo torturë çnjerzore na sjell në mendje, Henry the VIII, kur dënoi guzhinierin e vet Richard Roose, që akuzohej se ish përpjekur të helmonte Bishopin e Rochester, John Fisher etj. Ai u ekzekutau duke dhënë shpirt në një kazan që vlonte uji. Popujt e fortë nuk i harrojnë kurrë tortura të tilla, sidomos të pushtuesve. Popujt e shtypur mund t’a pranojnë paqen pas luftës, por e ruajnë memorjen të pacënuar dhe jo si disa shqiptarë që pushtuesit i bëjnë aleat, biles i quajnë: vëllezër! Drama Algjeriane e detyroi Presidentin Makron, në emër të Francës t’i kërkojë ndjesë publike popullit algjerian, për viktimat e shkaktuara nga ushtarët francez gjatë kolonizimit. Në veçanti, kërkoi ndjesë për vrasjen e heroit të Algjerit, Ali Boumendjel ( njohur në film si Ali Pyka), në vitin 1957. Pra, në këtë kontekst, Kadare kish hyrë padashur në nje lojë të madhe që i solli shumë benefite…Deponimi i sinqertë i Gjekmarkajt, “E shoqërova Kadarenë tek varri i Fishtes”, na sjell një fakt kokëfortë të pëndesës dhe përulësisë shpirtërore të Kadaresë, ndaj viktimizimit të kolosit Fishta, anëtar nderi i pesë Akademive në botë, shqiptari i parë propozuar nga gjermanët për Çmimin Nobël. Pra, Fishta e meritonte një apologji të pranishme mbi varr, ngaqë Kadare ishte një ndër ata që për 47 vjet e vendosi figurën e Fishtës mbi një qerre primitive fyerjesh. Mendoj se apologjia e pranisë trupore në varrin e Fishtës, ishte një dëlirje dhe jo prononcim akut (ngutshëm si në rastin e pyetjes së Fevziut në rastin e Enverit). Nganjëherë, fjalët dalin nga “limbic System” ku rrëshqasin nga amigdala, dhe jo nga “Cerebral Cortex, prandaj në të shumtën e rasteve befasohemi nga përgjigje të pagjetura.

Mendimet pro dhe ndryshe

Thonë e ç’nuk thonë për talentin që udhëtoi në dy shekuj…Për gjeniun kontraversial flasin kundra dhe pro! Kundra flet klasa që ka vuajtur në kurriz krimin e diktaturës që lau me gjak galeritë, kënetat. Shumë prej tyre vdiqën ose qëndruan gjysmë shekulli nëpër kasollet e internimit, nën dhunën e apelit të derrave që lëpinin lugun e krimit. Kundra qe dhe inteligjenca e paangazhuar, e cila i gjykoi punimet e tija në kontekstin real dhe jo me ngjyrë. Pro kanë qenë ëndërrimtarët që kishin dëshirë të shihnin një dritë në fund të tunelit komunist, të diktaturës proletariatit për të thithur pak ajër lirie. Ata mendonin se Kadare lozte me PP, nëpërmjet metaforave dhe faqeve hermetike…Pro kanë qenë dhe njerëzit që ishin edukuar me brumin e ideologjisë së asaj kohe, të cilët nuk pranonin kurrsesi rekadon e klasë deklasuar me njeriun e ri .

Mendimi im për Kadarenë nuk ka ndryshuar asnjëherë. Ata që udhëheqin propagandën e vdekjes, janë violinë e parë e saj! Por , asnjëri nuk guxon të thotë se ai ishte i pavlerë dhe nuk bëri letërsi të angazhuar, biles shumë kualitative… Në shekullin e ri shohim një tjetër Kadare , që nuk qe në gjendje të bëjë një vepër serioze konkuruese për të shkëlqyer si Fatos Kongoli . Rexhep Qosja, thotë për Kadarenë, “Ai ishte një ideolog i PP-së. Koha e tij ka mbaruar.” Sigurisht, koha e tij ka mbaruar, ashtu siç mbaroi koha e gjithë mendimtarëve të ndritur që iluminuan universin të njeriut, që lanë prapa dritë dhe dije, përvojë dhe ide të skalitura në kohë e hapësirë. Prandaj ne nuk duhet të jemi nihilist! Kam qenë dhe jam armiku më i madh i nihilizmit! Nihilizmi është më i rrezikshëm se çdo lloj diktature…Nihilizmi nuk ka air, nuk ka konflikt, nuk ka emocion, nuk ka qëllim, nuk ka logjikë, nuk ka të ardhme, nuk ka jetë. Nihilizmi mbetet një hon i errët pa shpirt. Nihilizmi është fshirësja më e pamëshirshme e derrasës zezë përballë nxënësve në auditore…

Thonë se Kadare e bëri Shqipërinë të njohur në arenën ndërkombëtare… Kësaj i thonë logjikë fëmijësh. Shqipëtarët janë kombi më i vjetër i Europës, siç e pranoi më në fund dhe Makron! Ne jemi njohur me Aleksandrin e Madh, Pirro, Teuta, Papa Klementi, Skënderbeu, Marin Barleti, Mehmet Ali Pasha, Aleksandër Moisiu, Mbreti Faruk, Mbreti Zog, Gjergj Fishta, Stan Dragoti, Vëllezërit Belushi, Ibrahim Kodra, Enver Hoxha, Ibrahim Rugova, Danny de Vito, Roberto Deniro, Paul Walker, Bekin Fehmiu, Ferid Murati , (dhë të tjerë që dolen më vonë), duke kulmuar me St.Nënë Tereza, fituese e Çmimit Nobël në vitin 1979, shtatëmbëdhjet vite para se Kadare të pranohej në Akademinë Franceze, arritja më e madhe e jetës tij. Nëse injorantët e shkolluar kërkojnë t’a fillojnë historinë e Shqipërisë me Kadaren, o janë të çmendur, ose bëjnë shaka. Ndërsa unë, preferoj këtë të fundit.

Çmimi Nobël

Mendohet se ai e meritonte “Nobel Price”, dhe pakush i bën një analizë serioze veprës së tij, siç solla më lart thënjen e Harari. Megjithatë, “Çmimi Nobel”, nuk u është dhënë asnjëherë beniaminëve të diktaturave, ashtu siç na shpjegoi shkoqur në Shkodër, Asa Domeij, ish-deputete e parlamentit Suedez në vitin 1992 .

A i bëri nderë kombit shqiptar?

Larg gjykimeve pro dhe kundra. Çdo shqiptar që ka berë emër ndërkombëtar i shërben kombit shqiptar. Gjithashtu, figura e Kadaresë. Por, më tepër Kadare, i bëri nder vetes dhe partisë që militoi, duke i bërë partitë motra t’a ndjejnë krisjen e ballafaqimit donkishotesk në luftën me mullinjt e erës. Ndërsa politikanët e botës tretë shuajtën kuriozitetin në dritaren (Kadare) e piramidës hekurt të diktaurës komuniste shqiptare, duke shikuar “arritjet e saj.” Nëse dikush ka dëshire të na e sjellë Kadarenë si Melkizadek, gabon keq! Amerika dhe Europa e dinte faqen e zezë të Xherxhinskit dhe “nuseve” tija dhënë inteligjencës së re shqiptare dhe gjetkë…Tjerat janë përralla me mbret dhe magji shtrigash në interes të mediokërve, gazetave (brenda dhe jashtë vendit) që nuk kanë sensin real dhe që nuk kanë jetuar apo prekur asnjëherë ndershmërisht realitetin shqiptar!

Një mendim i Kierkegaard për gjenialitetin e njeriut

Kam lexuar me shumë vëmendje librin e Harold Bloom, me titull: “GENIUS – A MOSAIC OF ONE HUNDRED EXEMPLARY CREATIVE MINDS.” Ky libër fokusohet në gjenitë që ndryshuan njerëzimin, dhe nga struktura përmbajtësore ngjan më vëllimet e Plutarkut I dhe II. Ndërsa në kontekstin e këtij shkrimi…Në f.198, lexuesit mund të gjykojnë fjalët e filozofit Kierkegaard : “You get too much at last of everything; Of Sunsets , of cabbages of love.” Kierkegaard vazhdon më poshtë : “Geniuses are like a thunderstorm : they go against the wind, Terrify people, clear the air. And is succeeded. Yes, it is certainly did succeed; it succeeded making the next thunderstorm all the more serious.”

Post mortum:

Inteligjenca shqiptare akoma nuk është shkëputur prej traditës lindore…Ca thonë “Ishte një humbje e madhe për Shqipërinë”. Ca të tjerë, “I hëngërt shpirti riqna se i pat shërbyer boll Enverit!” Ndërsa askush nuk përulet me nderim para trupit të njeriut krijues, dhe t’ia fillojë fjalën si qytetar i botës së lirë “Jemi mbledhur për të celebruar jetën dhe veprën e X-Ypsilonit ”, ashtu siç bëjnë popujt e perëndimorë. Kadare pati një jetë të plotë dhe të bukur…Atëherë, përse duhet të bëhemi qesharakë me njëri-tjetrin duke e qarë me degërmia hakanjenash?!…Se kështu i bie të bëhemi, hipokrit me veten, debitor me historinë, dhe hileqar me Zotin.

Nga BEPPE SEVERGNINI – “Corriere della Sera”, 6 korrik 2024 – Përktheu: Eugjen Merlika/

Është çmimi për t’u paguar sot në Francë; është rreziku në Gjermani; është kujdesi që duhet t’I kushtojmë Italisë. E po t’isha n’Amerikë do t’isha I shqetësuar.

Liria është tashmë një fjalë e mirë për çdo rast. Një koncept I përgjithshëm, një marifet për politikanët pa idera. Një guaskë e zbrazur.

Çfarë është liria? Të bërit e çdo gjëje që të vjen ndër mënd? Këtë mendojnë njerëzit e sipërfaqshëm, egoistët, skilet. Ushtroj gazetarinë prej dyzet vitesh. Sa herë më ka rënë rasti të bisedoj me këta njerëz? Skilet politike mëtojnë të quhen liberalë (liberalët e vërtetë detyrohen të heshtin; skilet ekonomike vetëquhen liberistë; skilet shoqërore paraqiten si libertarë (“Rripa sigurimi. kufij shpejtësie, ndalim pirje duhani, vaksina? Ne themi jo! Jemi për lirinë!”).

Liria është një gjë më serioze. Është mundësia e zgjedhjes duke respektuar të tjerët; është siguri të qënit i respektuar (nga ai që kemi pranë, nga autoriteti). Cili është problemi? Shoqëria demokratike që kemi ndërtuar është e papërsosur, e shuma e këtyre papërsosmërive, për ndonjërin, është kaqë ngacmuese sa të kërkohet alternativa: mospranimi i lirisë. Vetëm kështu shpjegohet zemërbutësia kundrejt diktatorëve, regjimeve, autokratëve ose synuesve të këtillë.

Kjo nuk është filozofi: është përmbledhja e belegut që kemi përpara. Është çmimi për t’u paguar sot në Francë; është rreziku në Gjermani; është kujdesi që duhet t’i kushtojmë Italisë. Ose përmirësojmë demokracitë tona, ose shumë janë të gatshëm të bëjnë pa ato. Për këtë përfundimi i votimeve në Mbretërinë e Bashkuar është qetësues: jo sepse kanë fituar laburistët, por sepse një forcë demokratike ka zëvendësuar një tjetër të tillë. Kështu funksionon.

Në Itali është folur pak – po thuajse fare – për vendimin e fundit të Gjykatës së Lartë, simbas të cilit Presidenti gëzon “një imunitet absolut” (23-939 Trump v United States-07/01/2024). A e dini se çfarë do të thotë? Që nuk është më i nënshtruar ndaj ligjit: mund të bëjë gjithshka që dëshiron, si një mbret i lashtë (ose si një autokrat i ri). Sonja Sottomayor, një gjykatëse që mendon ndryshe ka shkruajtur: “(Presidenti urdhëron Navy’s SEAL të vrasë një rival politik? I paprekshëm. Organizon një grusht Shteti ushtarak për të mbetur në pushtet? I paprekshëm. Merr para për të falur një të dënuar? I paprekshëm. I paprekshëm, i paprekshëm, i paprekshëm.

Po të isha amerikan , do të isha i shqetësuar. Fundi i lirisë fillon edhe kështu.

“Corriere della Sera”, 6 korrik 2024 – Përktheu: Eugjen Merlika

Astrit Lulushi/

Alexandre Dumas (1802–1870), autor i Tre musketierëve dhe Konti i Monte Kristos, i shkruante gjithmonë romanet e tij në letër blu, poezitë e tij në letër të verdhë dhe jo-fiksionet e tij në letër me ngjyrë trëndafili. Gjithmonë. Të bëje ndryshe, shpjegonte ai, ishte “e papërshkrueshme”. Që të jesh vampir, duhet të flesh gjithë ditën, të pish gjak dhe të jesh i vdekur. Që mbulojnë dy nga tre prej këtyre kritereve janë një çift i martuar anglez – Vanian, 53 vjeç dhe gruaja e tij Ethereal Dark, 27 vjeç, të cilët e quajnë veten “vampirë të jetës reale”. (Ata nuk janë ende shumë të vdekur.) Dhe ka disa gjëra të tjera vampirike që u mungojnë: “Ne nuk flemë në arkivole”, shpjegon Ethereal Dark. “As nuk ecim me fantazma.” Ata pinë gjak, megjithëse vetëm disa pika në javë, dhe vetëm gjakun e njëri-tjetrit. “Shumë gjak do t’ju shkaktojë të vjella,” shpjegon Vanian, duke vënë në dukje gjithashtu rrezikun e infeksionit nga pirja e gjakut të një të huaji. Plus, të marrësh gjak nga dikush pa dëshirë, thotë ai, do të ishte “një formë sulmi”. Gjithashtu, ata nuk i shqetësojnë kryqet apo kishat. Por përveç të gjitha këtyre gjërave, ata janë krejtësisht vampirë. Pse çifti e tregoi historinë e tyre për Daily Mail në 2014? “Që njerëzit të ishin mendjehapur dhe të na pranonin për ata që jemi,” shpjegoi Ethereal Dark. Vanian shtoi, “Gjithashtu, ne nuk shkëlqejmë”.
Sipas Rekordeve Botërore Guinness, koleksioni më i madh në botë i relikeve të maceve i përket një gruaje franceze të quajtur Florence Groff. Ajo thuhet se zotëron “11,717 sende të lidhura me macet, duke përfshirë 2,118 figurina të ndryshme macesh”.
Ngrohësit e këmbëve Lane Jensen, një artist tatuazhesh në Alberta, ka një tatuazh të një vajze lme gjoks të madh në këmbën e tij të majtë. Në vitin 2007, ai vendosi se vajza e tij nuk dukej mjaft e çuditshme. Pra, tatuazhi i tij mori implante “gjiri” – qese silikoni me madhësi të vogël të futura në këmbën e tij nën tatuazh. Dy javë më vonë, Jensen humbi një litër lëng limfatik nga këmba e tij – trupi i kishte refuzuar implantet. “Unë mendoj se vajza ime nuk ishte menduar të kishte gjoks të madh”, tha ai.
Loja më e shkurtër në botë quhet “Fryma Samuel Becket” – 35 sekonda bërtitje dhe frymmarrje.
Psikologut i fëmijëve Richard Passman thoshte se fëmijët zakonisht shtrëngojnë ose mbajnë një lodër të preferuar për rehati dhe siguri. Charles Schulz e përdori për herë të parë konceptin në stripin komik më 1954, Peanuts duke i dhënë Linusit një batanije për ta mbajtur kudo që shkonte. Linus e quajti atë “batanijen e tij të sigurisë”. Termi përdoret tani nga psikologët për të përcaktuar lidhjen e tepruar të një fëmije (ose të kujtdo) ndaj një objekti të caktuar.
Pasi fitoi Betejën e Liqenit Erie në Luftën e 1812, oficeri Oliver Perry i shkroi në një dërgesë gjeneralit William Henry Harrison, “Ne kemi takuar armikun dhe ai është i yni” Walt Kelly, karikaturist, e përdori atë në një poster për të ilustruar për Ditën e parë të Tokës në vitin 1970. “Armiku i njerëzimit është…njerëzimi.”
Foto: wikipedia.org

Pellumb Kulla/

Çdo natë, komshinjtë tanë ngrenë në këmbë lagjen, duke i bërtitur gjyshit të zgjohet, që t’i japin ilaçin e gjumit! (Koncert i Vitit të Ri, 1976)

* * *

Avash-avash, po piqet mendimi, se kjo lëvizja jonë për demokraci, nuk është veçse një përpjekje e gjerë, në të cilën komunistët e pakënaqur duan t’u zenë vendin komunistëve të kënaqur. (Thënë nga foltorja e aktivit të Partisë Demokratike, Teatri Kombëtar, 1992)

* * *

Duke përfituar nga errësira, Resuli e mbaroi me nota të larta shkollën e natës. (1979).

* * *

Edhe komshiu ynë pensionist botoi një libër këtë fundviti. Në libër, ai rri e kujton fije-për-pe se ç’ ka hequr gjatë diktaturës. Kujton fije-për-pe se çfarë i kanë bërë atij ata, zemërzinjtë, dhe si i ka përballur ai. I tregon me hollësirat më të imta. E nuk ka asnjë rëndësi, fakti që ato që tregon ai, nuk kanë ndodhur. Mrekullia është që ai i mban mend ngjarjet, fije-për-pe! (TemA, 2018)

* * *

Dashuria për vetveten është e vetmja dashuri që nuk vuan nga tradhtitë. (Shënime, 1984)

* * *

Pritjet për lirinë paskëshin qenë më të bukura, shumë më të bukura, nga vetë liria. (Në Cellino San Marco, Itali. Vizitë në shtëpinë e këngëtarit Albano Carrisi, 1991)

* * *

Në tërë ata vite, të jem i sinqertë, nuk shkrova dot asnjë fjalë kundër qeverisë. Banoja në një shtëpi përballë burgut dhe nuk desha kurrsesi të veja të banoja përballë shtëpisë! (Intervistë në gazetën italo-amerikane “Oggi”, 1998)

* * *

Të tëra shpresat për fitoret në zgjedhje mbështeten gjithnjë mbi fytyrat e fëlliqura të kundërshtarve. Kështu ka qenë dhe, mesa duket, kështu do të mbetet. Në atdheun tonë demokratik, një kundërshtar faqezi të nxjerr faqebardhë! (Shenime. 2012)

* * *

Dikur, një i përbuzur i pushtetit urrehej më shumë po të rastiste të shuante ndonjë zjarr, që rrezikonte të shkrumboste fabrikën, apo kombinatin. Parapëlqehej, …më mirë të digjej kombinati, se sa armiqtë e klasës të fillonin dhe të na shpëtonin kombinatet! (Intervistë dhënë Faruk Myrtajt, për gazetën “Zëri i Rinisë”, 1991)

* * *

Kur shtatzënave u vete mendja për kumbulla të tharta, apo manaferra, plakat dhe mjekët këshillojnë që duhet ngutur t‘u plotësohet dëshira. Kohët e fundit shtatzënave të deputetëve të Opozitës, s’ka ditë të mos u vejë mendja për… zgjedhje të parakohshme! (Pas zhurmës së madhe për hapjen e kutive të votimit, 2010)

* * *

Mbretërit shpesh zbrisnin nga maja e shtetit dhe duke fshehur identitetin, shkonin të bënin punë të rëndomta, si hamenj dhe pjatalarës, që të njihnin jetën poshtë. Tek ne po ndodh e kundërta: njerëz të rëndomtë, hamenj dhe pjatalarës, duke fshehur identitetin, venë në majë dhe udhëheqin punët e shtetit, që të njohin jetën lart… E pastaj, aha! – Nuk kthehen më poshtë! (Fjalë në festën e Flamurit. Hartford CT, 2010)

* * *

Është më mirë kur punët e shtetit i drejtojnë pasanikët. Për këtë ka dy rrugë: ose pasanikët të bëhen ministra, ose ministrat të bëhen pasanikë! Tek ne, në Shqipëri, po ndodh kjo e dyta. Edhe vjedhjet tek ne, bëhen me pikësynime të ndershme. (“Rrëfenjat e Amerikës”, 2002)

* * *

Nuk gjen vend në botë, si ky i yni, ku kriminelët i kërkon populli dhe i fsheh policia! (Në Kuvendin e FRD. 2013)

* * *

Shqipëria është i vetmi vend, ku të ndërtosh pa leje, shteti të dënon duke ta legalizuar ndërtimin e duke të dhënë tapinë! Dhe tjetra: të të zenë aty, tek je përplasur me makinë të vjedhur, në atdheun tim në vend të burgosjes, të pajisin me patentë! (Në faqen time të fejsbukut, 2009)

* * *

Enver Hoxhës nuk i gjen të dytë në histori. Më shumë se burrë shteti ai ngjante me një grua shtatzënë. Nuk pushoi së pjelli tradhtarët e vet deri sa mbylli sytë! (Debat elektoral në shtyp, 2021).

* * *

Në këtë vend të bekuar, ne mund të ngrejmë edhe hidroçentrale që prodhojnë errësirë, natë, terr të zi… Ja: deri më sot, kemi arritur të ngrejmë universitete, që me t’i kryer ata, hop, diplomohesh injorant. (“Lejlekët nuk vijnë më” 2003).

* * *

Njëherë vaktit, shteti i rripte lëkurën individit, për të mirën e përgjithëshme. Sot, për të mirë të tij, individi po i rrjep lëkurën e përgjithëshme shtetit!… (“Rrëfenjat”,2002)

* * *

Duhet mësuar gjuha e ligësisë, – ligësishtja. Jo për ta folur, por për ta kuptuar, kur e flasin të ligjtë. (Komedia “Shtëpia me të djeshmen pa fund”, 2013)

* * *

Njëzetepesë fije telash me gjemba e rrethonin Shqipërinë në një lartësi dy metra. Propaganda enveriane përligjte telat e ngritur, se ato do pengonin armiqtë që do deshin të hynin në territorin tonë. Në atë kohë në planetin tonë, vetëm rekordmeni olimpik John Tomas mund të kërcente përmbi dy metra. Ai nuk ishte armik. Ishte vetëm amerikan. Lartësia e telave nuk e pengonte, por Tomas bëri mirë që nuk u hodh në Shqipëri. (Nga ligjërata “E qeshura e ndaluar” mbajtur në Bibliotekën e Kongresit Amerikan, Uashington 9 tetor 2009)

* * *

Janë shumë të mira nënat shqiptare, por të gjitha ato kanë një dreq të mete: pjellin më shumë komandantë se ushtarë! (Jersey City, nga fjala në përvjetor të Kushtetutës së Kaçanikut, 1994)

* * *

Në atdheun tim, njerëzit duan më shumë udhëheqësin se udhën dhe e ndjekin atë udhëheqës, edhe kur ai e le udhën! (“Illyria” 1999)

* * *

Të këput shpirtin duke treguar, se plot dyzet vjet, vitet më të mirë të jetës së tij gjatë diktaturës së poshtër, ai i kaloi në burg! Por nuk thotë, asnjëherë që atje, ka qenë komandant i atij burgu! (Athinë. Ceremonia e promovimit të botimit në greqisht i “Lejlekët nuk vijnë më”, 2014)

* * *

Betimi nuk ka lindur për të ndihmuar të vërtetën, por si nevojë e gënjeshtrës, se asaj i shërben. Gënjeshtra e fut atë në përdorim që nga mëngjesi e deri sa vjen mëngjesi i ri. (Komedia “Shtëpia me të djeshmen pa fund” 2013)

* * *

Parlamentarët tanë e hoqën dënimin me vdekje. E hoqën për kriminelët, dhe e lanë për të gjithë shqiptarët pafajshëm. (Shekulli, 2006)

* * *

Njeriut që bën një akt heroik, thuajse i shuhet merita, po qe se gjatë atij akti ai nuk vdes! (Essé në “Shekulli”, 2006)

* * *

Shqipërisë më mirë t’i kishte mbetur komunizmi, se sa i mbetën komunistët. (Në Kuvendin e FRD, 2013)

* * *

Merita historike e çdo qeverie që ikën, janë shifrat, që ajo i lë qeverisë që vjen që kjo t’i përdorë për krahasime. Kjo është dhe në të mirë të kombit, bile, se vetëm kështu duket sikur kombi ynë përparon. (Në një takim me bashkatdhetarë në Cleveland, Ohio, 2010).

* * *

Shumë mirë që gazetat i kemi të pavarura! Do ishte më mirë akoma sikur disa botues gazetash, të mos i linin pa i varur! (Fb, 2014)

* * *

Kryeministri Rama është parë në disa maternitete të vendit. i shoqëruar nga drejtoreshat, teksa viziton kryesisht pavionet e bebeve-vajza . Meraku i tij për të vënë në rrugë të mbarë qeverinë e ardhshme është fare i dukshëm. (Pejzazhe të fjalës, 2013)

* * *

Politikanët e sotëm shqiptarë i shohin milionat e grumbulluara nga kundërshtarët, jo si objekte për t’i dënuar, por si objektiva për t’i tejkaluar. (Shënime, 2005)

* * *

Fqinji im e ka gjakun të ëmbël dhe numuron shumë miq. Ata, e paisën me patentën e automobilit, por akoma dhe sot automobilin ai nuk di ta ngasë. Nga miqtë mori edhe patentën për të ngarë avionat, por nuk ka fluturuar asnjëherë, se nuk di qysh t’i ngasë. Miqtë i dhanë edhe titullin “Nderi i Kombit”… Por fqinji im, as këtë nuk di ta ngasë! (Darkë miqsh gjatē Pandemisë, 2021).

* * *

Filmat e kineastëve tuaj të shquar italianë, mbi bëmat e mafias, mua shpesh më duken si katarsisi i juaj kombëtar, rrëfime, konfesione, si lypje ndjese. Këta lloj filmash, janë bërë shkolla të mafiozëve tanë të uritur. (Lecce, Universita di Salento, leksion studentëve mbi Filozofinë e së Drejtës, 19 prill 2017)

* * *

Në historinë e këtij planeti, revolucioni ynë do të jetë i pari revolucion i udhëhequr nga milionerët. (2018)

* * *

Kur la detyrën Presidenti ynë i fundit vumë re se në Shqipëri kishim më shumë Ndere Kombi se shqiptarë të vaksinuar! (2022)

* * *

Mjekësia falas?!… Nuk e kupton dot ti, vogëlushi i nënës?! Mjekësia quhet falas, kur nëna shtrohet në spital dhe infermierja i zgjat një gotë plot me ujë, që nëna ta pijë ilaçin, që sapo e ka blerë vetë në ndonjërën nga farmacitë e shumta rreth spitalit. Infermieres, nëna edhe i jep diçka… Pa për gotën me ujë, nëna nuk i paguan spitalit as edhe një qindarkë! ( 2023)

* * *

President bëhesh kollaj. Ish-President, qënka tmerrësisht e vështirë! (Bisedë me Muç Nanon, 2023)

* * *

Statistikat tregojnë se në Tiranë numërohen 654 të dënuar me arrest shtëpie dhe flitet se po shtohen shumë. E kjo ndihet, sepse trafiku në qytet është lehtësuar mjaft. (Komunikime në fb. 2024)