Nga Jeton Kelmendi/

Libri me poezi “Duke pritur ditën e tetë”, shkruar nga autori Anton Marku, është një udhëtim emocional nëpër mendimet, ndjenjat dhe përvojat e njeriut në rrugën e jetës. Rrugëtim ky, nëpër të cilin poeti e gjen veten çdo ditë dhe çdo kohë, natyrisht me një koncept udhëtimi me vetveten, nëpër kohëra dhe imazhe shumë dimensionale, sikur për nga nuancat kuptimore, po ashtu edhe refleksionet gjuhësore dhe stilistike. Me gjuhën e tij suptile dhe poetike, Marku na udhëzon në botën e brendshme, duke reflektuar mbi dashurinë, humbjen, kujtesën dhe shpresën në mënyra të thella dhe të frymëzuara. Kësisoj, Marku nxjerr nga vetja e tij botën e brendshme dhe madje duke e shëtitur këtë “botë” nëpër të shtatë ditët e javës dhe ndalon për të pritur ditën e tetë. Kjo ditë sipas autorit do të vijë, por se kur, kjo pastaj edhe ngre një pikëpyetje.

Titulli i librit “Duke pritur ditën e tetë” i poetit Anton Marku përshkruan një udhëtim të brendshëm, të

hapur dhe të thellë në botën e ndjenjave dhe mendimeve të shkrimtarit. Në këtë libër, autori spikat me tematikat e zgjedhura, ku e përdor mirë përvojën në fushën e shkrimtarisë dhe sidomos stisjen imagjinare poetike, për çka me kujdes ndërton poezi të realizuara artistikisht. Sipas mendimit tim faktorët që e bëjnë këtë libër të veçantë, pse qasja poetike e autorit përfaqëson një dimension të tillë, të thellë dhe të veçantë, është pikërisht tentativa për ta vendosur vargun në një pikë, nga ku mund të shihet jeta lëvizëse dhe lëvizja e jetesës.

Mbi këtë parim, poeti Marku shpreh ndjenjat valëzuese dhe përvojat e tij nëpërmjet një gjuhe poetike të

mrekullueshme dhe një lirike të realizuar mirë edhe nga aspekti tematik, edhe nga aspekti përmbajtësor. Poezitë e tij nuk janë një shprehje e thjeshtë e ndjenjave, por ato përhapin thellësinë dhe kompleksitetin e emocioneve njerëzore në një mënyrë të provokuese. Poeti, që konsideroj se është poet i konciziteteve, pra Anton Marku përdor imazhe të pasura, metafora dhe simbole që e pasurojnë tekstin dhe e bëjnë atë tërheqës për lexuesin.

Natyrisht se kjo poezi më së shumti pëlqehet nga lexuesi i konsoliduar, pra shkrimtarët që janë edhe vetë pjesë e kësaj bote. Në këtë mënyrë, Marku arrin të krijojë një lidhje të fortë midis lexuesit dhe tekstit të tij, duke e bërë atë një përvojë letrare të larmishme.

Qasja poetike e autorit është e rëndësishme për të ngritur librin në një dimension të tillë të thellë sepse i lejon lexuesit të ndjehen të lidhur me çdo fjalë dhe çdo imazh që ai krijon. Duke shfrytëzuar fuqinë e poezisë, Marku ia arrin të ndajë ndjenjat dhe mendimet e tij në një mënyrë Duke pritur ditën e tetë të thellë dhe të frymëzuar, duke e bërë lexuesin të ndjehet si një pjesë e historive dhe emocioneve të tij.

Titulli “Duke pritur ditën e tetë” ka një dimension të thellë dhe metaforik në këtë kontekst. Ditë e tetë është

një koncept i njohur në letërsinë botërore, i cili është përdorur për të përfaqësuar shpërthimin e një realizimi

apo një moment të rëndësishëm në jetën e një personi. Në librin e Markut, ky titull krijon ndjenjën e pritjes,

tërheqëse dhe emocionuese, që e bën lexuesin të ndjehet si në pritje të një momenti të madh apo tërësor nëpër rrugën e jetës. Për autorin, ditën e tetë mund ta interpretojmë si një moment vendimtar, një pikë kulmore ku shfaqen shumë nga ndjenjat dhe reflektimet personale të autorit.

Përmes kësaj qasjeje shumë personale, Marku e ngre librin në një dimension të veçantë, duke e bërë atë

një eksperiencë letrare që prek zemrën dhe mendjen e lexuesit. Me poezitë e tij të thella dhe të frymëzuara, ai na udhëzon në një udhëtim emocional e filozofik, duke na bërë të reflektojmë mbi jetën, dashurinë, humbjen dhe shpresën në mënyra të thella dhe të frymëzuara. Anton Marku përdor një stil të shkrimit shkurtër

dhe tërheqës në poezitë e tij për të transmetuar thelbin e mendimeve dhe ndjenjave të tij. Përdorimi i fjalëve dhe imazheve të zgjedhura me kujdes i lejon atij që të shprehë shumë në një hapësirë relativisht të vogël, duke e bërë përmbajtjen e tij të ndjeshme dhe të thellë. Në pak fjalë ai ngarkon shumë mendime.

Poezitë e tij të shkurtra janë si grumbullime të momenteve të përjetuara dhe mendimeve të thella, të cilat ai përpiqet t’i përforcojë në mënyrë efektive përmes fjalëve të zgjedhura me kujdes dhe sintaksës së thjeshtë por të fuqishme. Në këtë mënyrë, ai arrin të shprehë thelbin e ndjenjave dhe ideve të tij në mënyrë të qartë dhe tërheqëse për lexuesin. Përsa i përket titujve të librit të tij, ata janë të shkurtër po ashtu dhe të fokusuar në thelbin e tematikës, duke e bërë përmbajtjen e librit të qartë dhe të identifikueshme për lexuesin. Kjo qasje e thjeshtë dhe e drejtëpërdrejtë në tituj e bën librin e tij të shkëlqejë për lexuesit, duke i lejuar ata të kuptojnë me lehtësi temën

kryesore dhe fokuset e tij. Në përgjithësi, përdorimi i një stili të shkurtër dhe të fokusuar nga Marku në poezitë e këtij libri është një strategji e suksesshme për të transmetuar mendimet dhe ndjenjat e tij në një mënyrë të fortë dhe tërheqëse. Kjo i lejon atij të krijojë një lidhje të ngushtë dhe të thellë me publikun, duke e bërë përvojën letrare më të rëndësishme

dhe më të thellë për ata që e lexojnë. Duke qenë se shkrimi dhe sidomos poezia ka modelin e vet të të shkruarit dhe kjo e dallon një shkrimtar nga tjetri, unë konsideroj se edhe leximi e ka atë lexuesin e vet, i cili dallon nga një lexues tjetër. Për mua ky është një lexim kontekstual që i kam bërë këtij libri.

Artan Nati/

Historia e Otellos zhvillohet në Venecia në fund të shekullit të 16-të. Otello, gjenerali afrikan i ushtrisë veneciane, mashtrohet duke menduar se gruaja e tij (Desdemona) ka kryer tradhëti bashkëshortore për shkak të Jagos. Jago planifikon hakmarrjen e tij pasi Otello i jep anijen e tij nëntogerit Kasios. Jago përdor pakënaqësinë e tij për të shfaqur një situatë ku Kasio dhe Desdemona kanë një lidhje. Kjo padyshim nuk ndodh kurrë, por Jago e sheh besueshmërinë e Otellos si një dobësi dhe jo një virtyt dhe e bind Otellon për këtë lidhje fiktive. Jago e ndjente se meritonte një status më të lartë, se ishte superior ndaj Kasios dhe më profesionist se Otello. Jago ishte një luftëtar i pastër dhe nuk i interesonte Desdemona, por vetëm pushteti dhe statusi i tij. Pas leximit të Otello-s së Shekspirit, temat mbizotëruese të pabesisë, manipulimit dhe mashtrimit, mund të themi se veprimet përshkruajnë një person në se ai është i mirë apo i keq. Si protagonisti kryesor, Jago komploton për të prishur reputacionin dhe jetën e dashurisë së Otellos. Kuptohet se si motivet e Jagos portretizojnë natyrën e tij të ligë. Ndërsa Otello padyshim posedon sjellje të mirë, por pasi mbyti gruan e tij Desdemona deri në vdekjen e saj të pashmangshme, kush e ka fajin? A i justifikojnë qëllimet e Jagos veprimet e Otellos apo Otello është një person i keq? Linja midis së mirës dhe së keqes tani është e paqartë.

Pra, ku është vija e saktë midis së mirës dhe së keqes? Ajo vijë midis së mirës dhe së keqes është e depërtueshme. Secili prej nesh mund ta kalojë atë dhe ne të gjithë kemi kapacitetin për mirësii dhe ligësi. Është situata që e nxjerr atë në pah. Është e mundur që njerëzit me qëllimet e duhura të bëjnë gjëra të gabuara.

Otello nuk është plotësisht përgjegjës për veprimet e tij. Ai ishte naiv dhe krejtësisht i verbër ndaj dinakërisë së Jagos. Megjithëse veprimi i vrasjes së gruas së tij mund të jetë i padrejtë, ishin thjesht veprimet e Jagos që shërbyen si motive të Otellos për të kryer veprën. Ai ndezi zjarrin që do të bënte që Otello të vepronte me rrëmbim impulsiv.

Rezultatet e veprimeve tona tregojnë gjithashtu nëse ato janë të mira apo të këqija. Duhet parë çfaré themi dhe béjmë si edhe rezultatet që prodhojnë. A e zvogëlojnë apo e shtojnë vuajtjen? Ajo që ne mendojmë të jetë e mirë nuk është gjithmonë e tillë. Naiviteti, injoranca, krenaria dhe marrëzia e thjeshtë mund të na mashtrojnë të mendojmë se diçka krejtësisht e neveritshme është e mirë.

Një shembull i kësaj është komunizmi. Në pamje të parë, dukej si një ide e mirë që më në fund do të përfundonte një utopi, por rezultatet që prodhoi ishin tragjedi. Mbi 100 milionë njerëz u vranë vetëm në shekullin e 20-të, megjithatë kjo nuk mjafton për të bindur disa ideologë dhe parti komuniste në botë që pretendojnë se socializmi mund të funksionojë.Në Shqipëri me fitoren e komunizmit shumë njerëz donin të fitonin statusin social të mohuar, ndërsa të tjerët thjesht kishin frikë se do të pushkatoheshin nëse nuk do të respektonin, ndërkohë që komunistët ushtruan terror ndaj intelektualëve dhe të shpronësuarëve. Të tjerë mirëpritën krijimin e shtetit shqiptar pas dekadash mjerimi dhe poshtërimi nga fqinjët ndërkohë që nën maskën e internacionalizmit Shqipëria u kthye vasale e Jugosllavisë. Qellimi I komunizmit per te krijuar barazi jo vetem qe deshtoi, por si për ironi në emër të barazisë rrëshkiti në krijimin e një kastë të privilegjuar të cilët krijuan privilege për vete dhe barazi mjerimi për popullsinë si edhe skllaveroi shtresën intelektuale dhe kundështarët e regjimit. 

Sistemi nxorri ne dukje anen negative te njeriut te mire dhe ktheu ne monstra njerezit negativ. 

Dhe erdhi demokracia, më në fund ëndërra jonë po bëhej realitet dhe Shqipëria do të bëhej si gjithë Europa. Nuk ndodhi vërtet ashtu dhe populli shpresonte se ndoshta sa të largoheshinn këta të korruptuar që drejtonin vendin dhe çdo gjë do të rregullohej. Faji nuk ishte tërësisht I tyre por i sistemit qe ndërtuam dhe I dha mundësi te keqes dhe njerëzve të këqinj te dalin ne krye. Shqiperia ka nevojë te ndertojë sistemin më parë që t’i japi mundësi të mirës te shfaqet tek njerëzit e mirë.  Diktatura qofte e majte apo e djathte shpesh edhe ekstreme nuk ka te bëjë shume me te majten apo te djathten, por me njeriun dhe sistemin qe ndertojne njerezit. Njerezit djallëzorë dhe narcisist mendojne si të marrin pushtet dhe sistemet e këqija favorizojnë pikërisht këta njerëz siç ndodhi me Stalinin, Hitlerin, Enver Hoxhën etj si dhe ndjekësit e tyre. 

Kjo është arsyeja pse duhet të mendojmë se është e rrezikshme që dikush ta konsiderojë veten një person të mirë. Do të thotë se ata janë të pavetëdijshëm se sa shumë të këqija janë në gjendje të bëjnë. Aftësia jonë për të keqen nuk zhduket. Na josh çdo ditë dhe kemi çdo arsye ta mirëpresim me dëshirë dhe, aq më keq, ta përqafojmë.

Shikoni botën në të cilën jetojmë. Ne kemi çdo arsye për të qenë të hidhëruar dhe të zemëruar. Nëse je ateist, jeta nuk ka kuptim përtej asaj që mund t’i japësh dhe është e vështirë të gjesh kuptim në një ekzistencë kaq të dhimbshme si kjo. Nëse besoni se Zoti ekziston, ndoshta jeni të zemëruar për krijimin e një bote të tillë. Ne kemi më shumë se mjaftueshëm nxitje për të lejuar që e keqja të mbretërojë përmes dhimbjes sonë, dhe të bindësh veten se jemi njerëz të mirë, na verbon aftësinë dalluese për të keqen më të rrezikshme, të keqen brenda vetes. Kjo është arësyeja që drejtësia e re dhe fryma europiane në vend po gjykon dhe dënon Jagot që drejtojnë vendin, të ndërgjegjësojë ndjekësit e tyre të verbuar nga djallëzia e Jagove dhe t’i japi mundësi Otellove dhe intelektualëve të ndershëm të krijojnë sistemin e ri që t’i japi mundësi të mirës të triumfojë përfundimisht në Shqipëri.

Ledio Xhoxhi/

Më 22 maj 1827, në Elbasan, lindi Kostandin Kristoforidhi, lëvrues dhe studiues i gjuhës shqipe, veprimtar i Rilindjes Kombëtare në fushën e arsimit dhe të kulturës. Nga viti 1847 ndoqi gjimnazin “Zosimea” të Janinës. Më 1857 shkoi në Stamboll dhe hartoi një “Memorandum për gjuhën shqipe” për të treguar nevojën e një pune të re me përkthimet shqip. Qëndroi në Maltë deri më 1860 në një seminar protestant, ku ndërkohë përfundoi përkthimin e “Dhiatës së Re” toskërisht e gegërisht. Më 1861 deri më 1865 u vendos si mësues në Tunis (Tunizi), ku hyri në marrëdhënie me përfaqësuesin e Shoqërisë Biblike të Londrës, në Stamboll. Më 1866 botoi përkthimin e parë gegërisht “Katër Ungjijtë dhe punët e Apostujve” dhe vijoi për shumë vjet përkthimet nga Shkrimi i Shenjtë: “Psallmet” (toskërisht 1868, gegërisht 1869, “Dhiata e Re” (gegërisht, 1869; toskërisht, 1870), “Të bërët dhe të dalët” (toskërisht 1880), “Fjalët e urta të Solomonit” etj. Që nga vitin 1870 udhëtoi disa herë nëpër Shqipëri për të mbledhur fjalë e shprehje nga goja e popullit, për të përhapur librat e vet dhe për t’u mësuar bashkatdhetarëve shqipen e shkruar. Veprimtaria e Kostandin Kristoforidhit u përqendrua në dy fusha të lidhura ngushtë: në fushën e gjuhës dhe të arsimit shqip. Më 1867 botoi “Abetaren” gegërisht, më 1868 toskërisht dhe libra të vegjël për nxënësit. Ai nxori në dritë vlera të visareve të gjuhës së popullit, dha ndihmesë për pastërtinë e gjuhës dhe dëshmoi se dialektet e shqipes nuk kishin dallime të mëdha. U nda nga jeta në vitin 1895.

Astrit Lulushi/

Në çdo periudhë të historisë, njerëz janë zhdukur në rrethana të panjohura. Këto zhdukje paraqesin disa nga enigmat më intriguese, duke filluar nga vrasjet e dyshuara politike, deri te rastet më pak të komplikuara ku njerëzit thjesht lundruan dhe tragjikisht, nuk u dëgjua më për ta. Lista e njerëzve të famshëm që janë zhdukur në mënyrë misterioze dhe nuk janë gjetur kurrë, përfshin eksplorues, monarkë dhe udhëheqës, filozofë dhe shkencëtarë, heronj dhe të jashtëligjshëm.
Nëse dikush do të përpilonte një listë të njerëzve të famshëm të humbur në kohët më moderne, ndoshta përfshirja më e famshme nga historia amerikane do të ishte stilistja e modës dhe aviatorja, Amelia Earhart, e cila u zhduk në mënyrë misterioze duke tentuar një fluturim rreth botës. Nëse zhdukja e Amelisë nuk është në krye të listës amerikane të personave të famshëm të humbur, atëherë Dan. B. Cooper sigurisht që është pas mashtrimeve të tij në prag të Ditës së Falënderimeve 1971. Në bordin e fluturimit 305 të Northwest Orient Airlines, Cooper pretendoi se kishte një eksploziv dhe kërkoi 200,000 dollarë, katër parashuta dhe një kamion kur u ul në Sea-Tac. Pasi kishte sulmuar avionin, ai u hodh jashtë dhe nuk u pa më.
Zhdukja e personave nuk është një fenomen i ri, sepse kthimi pas në kohë tregon për trupat e mbretit të Anglisë Eduard V, të Aleksandrit të Madh të Emathias dhe të sundimtarit brutal të Hunëve, Attila, të gjithë u shuan në mënyrë misterioze.
Ndërsa shumë artikuj, libra, faqe interneti dhe dokumentarë mbulojnë 10 personat më të zhdukur, në mesin e këtyre radhëve ka dy gjigantë historikë, të dy gjeni më vete, varret e të cilëve nuk mund të vizitohen kurrë, sepse askush nuk e di se çfarë ndodhi me trupat e tyre. Ata nuk janë askush tjetër veçse Leonardo da Vinci dhe Wolfgang Amadeus Mozart.

Astrit Lulushi/

Në vitin 500 pes, Roma nuk ishte gjë tjetër veçse një qytet-shtet i vogël në Gadishullin Italian. Por me sytë e drejtuar nga zgjerimi, Roma filloi të pushtonte fqinjët e saj derisa kontrolloi të gjithë Italinë. Nuk u ndal me kaq. 

Ajo u bë perandori në vitin 27 pes, dhe në kulmin e saj – rreth vitit 100 të es – Perandoria Romake e madhe dhe jashtëzakonisht e fuqishme shtrihej nga Britania në Egjipt.

Ndikimi i Romës në botë ishte i përhapur dhe afatgjatë. Romakët ishin novatorë dhe shpikës të mëdhenj, ndonjëherë duke përvetësuar dhe avancuar aspekte nga kulturat e tjera, dhe herë të tjera duke shpikur teknologji dhe sisteme krejtësisht të reja. Këto risi mbuluan një gamë të gjerë fushash, duke përfshirë institucionet shtetërore, praktikat kulturore dhe teknikat inxhinierike. 

Perandoria Romake ra përfundimisht në vitin 476 të erës sonë, por trashëgimia dhe ndikimi i saj vazhduan – deri në ditët e sotme. Disa nga risitë më të famshme të Romës, të tilla si sistemet sanitare dhe rrjetet rrugore, janë të njohura dhe ende shumë të dukshme; në Britani e Ballkan, i cili në atë kohë ishte Gadishull Ilirik, shumë rrugë moderne ende ndjekin rrugët e përcaktuara nga romakët. Risitë e tjera romake, megjithatë, janë më të errëta. 

Në botën e lashtë, dokumentet e para të shkruara zakonisht regjistroheshin në pllaka balte ose dylli, ose në fletë ose rrotulla papirusi. Romakët përdorën gjithashtu rrotulla, por gjatë shekujve të parë dhe të dytë të erës sonë, u shfaq një formë e re e ruajtjes dhe aksesit të informacionit: libri i stilit të kodikut. Këto fletore, të njohura si pugillares membranei (përafërsisht “libër pergamenë”), u formuan nga grumbullimi i faqeve – zakonisht të bëra prej velumi ose papirusi – që më pas u bashkuan njësoj si librat modernë. Ato u përdorën kryesisht për shkrime personale dhe përfaqësojnë formën e parë të vërtetë të librit të lidhur. Kodet shpejt u bënë të njohura në të gjithë Evropën Perëndimore dhe Lindjen e Mesme, duke zëvendësuar përfundimisht rrotullat dhe tabletat.

Romakët ishin pionierë të mëdhenj në fushën e kirurgjisë. Dihet nga provat arkeologjike – duke përfshirë artefakte të ruajtura mirë të gjetura në mbetjet e varrosura të Pompeit dhe Herculaneum – se romakët përdorën instrumente mjekësore precize, duke përfshirë pincë kockash, kateter, grepa obstetrikë, bisturi dhe gërshërë kirurgjikale. Niveli i teknologjisë që gjendet në disa prej këtyre mjeteve nuk është aq larg nga homologët e tyre modernë. Romakët kishin gjithashtu një trup ushtarak mjekësor me kirurgë të specializuar në terren, të cilët kishin për detyrë t’i mbanin legjionet në formë, të shëndetshme dhe të gjallë.

Dyshemetë e ngrohta mund të duken si një luks modern, por romakët filluan t’i përdorin ato 2000 vjet më parë. Romakët e lashtë përdornin një sistem ngrohjeje nën dysheme të njohur si hipokaust, i cili tërhiqte ajrin e nxehtë nga një furrë me dru jashtë shtëpisë dhe e kanalizonte atë në një dhomë poshtë dyshemesë. Kjo jo vetëm që ngrohte vetë dyshemenë, por rrezatonte nxehtësi në të gjithë shtëpinë. Shumë shembuj të hipokausteve mund të gjenden ende në themelet e vilave dhe shtëpive të qytetit në qendrat romake në Gjermani dhe Angli, ku dimrat e ftohtë do t’i kishin bërë dyshemetë e ngrohura veçanërisht tërheqëse.

Tregjet kanë qenë prej kohësh të përhapura në të gjithë botën si një vend grumbullimi për njerëzit për të shitur dhe blerë të gjitha llojet e mallrave dhe produkteve. Por qendra e parë tregtare e përhershme dhe e mbuluar ka të ngjarë të jetë ndërtuar nga romakët: Tregu i Trajanit (Mercatus Traiani), i ndërtuar midis viteve 100 dhe 110 të es. 

I bërë me tulla të kuqe dhe beton, tregu kishte gjashtë nivele që strehonin rreth 150 dyqane të ndryshme, si dhe zyra qeveritare dhe ambiente banimi. Një rrugë në nivelin e sipërm, ndërkohë, u emërua Via Biberatica sipas fjalës latine për “pije”, duke sugjeruar se edhe romakët kishin nevojë të çlodheshin pas blerjeve të një dite të vështirë.

Shumica e botës tani përdor kalendarin Gregorian, i prezantuar për herë të parë në 1582 nga Papa Gregori XIII. Por merita për kalendarin modern duhet t’u jepet vërtet romakëve. Kalendari Gregorian bazohet në kalendarin Julian shumë më të hershëm (i cili në vetvete i detyrohej shumë kalendarit diellor egjiptian), i prezantuar nga Jul Cezari në vitin 45 pes. Kalendarët ndajnë shumë ngjashmëri, megjithëse një nga ndryshimet kryesore është trajtimi i atyre viteve të brishtë të bezdisshëm. Kalendari Gregorian i trajton ato më saktë, duke rezultuar në një mospërputhje midis dy kalendarëve që aktualisht është 13 ditë dhe do të bëhet 14 ditë në vitin 2100.