Astrit Lulushi/

Komandanti i përgjithshëm në Japoninë feudale quhej ‘shogun’. Kreut i shtetit (mikado ose perandori) ishte puajse ceremonial. Shogun ishte sunduesi i vërtetë derisa feudalizmi u shfuqizua në Japoni në vitin 1867. Por shembulli feudalist japonez ndiqet në vendet ish-komuniste. Kur portugezët mbërritën për herë të parë në Japoni në 1543, përfundimisht mësuan për politikën në arkipelag. Kështu krijuan një analogji. Nuk ishte një analogji e saktë, por ishte një analogji me të cilën mund të lidheshin evropianët. Perandori japonez ishte si Papa. (Aktualisht sipas Kushtetutës së MacArthur, perandori është në thelb kryeprifti i fesë Shinto). 

Edhe në Europë, Perandori i Shenjtë Romak, mbante një titull ceremonial. Por në 1543, Perandori Charles V ishte në kontroll. Ai goditi francezët, dhe më pas osmanët – duke detyruar francezët të bëjnë aleancë me osmanët. Charles V, pa dashje, goditi edhe Papatin. Trupat e tij të papaguara u hodhën në kryengritje dhe plaçkitën Romën në vitin 1527. 

***

Pasi iu paraqit koka e Pompeut pas vrasjes së tij në Egjipt, reagimi i Jul Cezarit ishte një tronditje dhe pikëllim. Pavarësisht armiqësisë dhe rivalitetit që kishte karakterizuar marrëdhënien e tyre në të kaluarën, Cezari dhe Pompei dikur kishin qenë aleatë dhe miq. Pamja e kokës së pajetë të Pompeit shërbeu si një kujtesë e ashpër e brutalitetit dhe tradhtisë që shpesh shoqëronte ndjekjen e pushtetit në Romën e lashtë.

Reagimi fillestar i Cezarit për të parë kokën e Pompeut nuk është i dokumentuar gjerësisht në të dhënat historike, por mund të konkludohet nga veprimet dhe deklaratat e tij të mëvonshme. Thuhet se Çezari u prek thellë nga pamja, duke kuptuar fundin tragjik që i kishte rënë ish-kolegut dhe rivalit të tij. Disa rrëfime sugjerojnë se ai qau për humbjen e një gjenerali dhe burrë shteti dikur të madh.

Pavarësisht mosmarrëveshjeve dhe konflikteve të tyre, Cezari e kishte respektuar Pompein si një kundërshtar të denjë dhe një romak me shtat të madh. Shfaqja e tmerrshme e kokës së Pompeut shërbeu si një kujtesë e zymtë e rreziqeve dhe pasigurive të natyrshme në peizazhin politik të Romës së lashtë. Ai gjithashtu theksoi koston personale dhe sakrificat që individë si Cezari dhe Pompei ishin të gatshëm të bënin në kërkimin e tyre për pushtet dhe lavdi.

Reagimi i Cezarit ndaj vdekjes së Pompeut dhe paraqitja e kokës së tij pasqyronte gjithashtu ndjenjën e tij të cenueshmërisë dhe vdekshmërisë. Mënyra brutale dhe publike në të cilën Pompei kishte arritur fundin e tij shërbeu si një përrallë paralajmëruese për Cezarin, duke i kujtuar atij brishtësinë e jetës dhe natyrën kalimtare të pushtetit. Në mes të ngritjes së tij në autoritetin suprem në Romë, Cezari nuk mund të mos mendonte për fatet e paqëndrueshme që prisnin edhe individët më të fuqishëm dhe më ambicioz.

Pas vdekjes së Pompeut, Cezari bëri përpjekje për të nderuar kujtimin dhe trashëgiminë e tij, duke njohur kontributet që Pompei i kishte dhënë Republikës Romake gjatë jetës së tij. Ai i dha Pompeut një funeral të duhur dhe siguroi që eshtrat e tij të trajtoheshin me respekt dhe dinjitet, pavarësisht nga armiqësia e hidhur që kishte ekzistuar mes tyre. 

***

Personi që nisi për herë të parë thashethemet se një majmun lindi një njeri ishte me të gjitha gjasat një kreacionist që donte të diskreditonte teorinë. Sepse kjo nuk është ajo që thotë teoria e evolucionit! Teoria e evolucionit thotë se njerëzit kanë një paraardhës të përbashkët me majmunët e tjerë të mëdhenj, jo se një majmun lindi një njeri. Pra, si zakonisht, ju po sulmoni kashtën e evolucionit të kreacionistëve, jo teorinë aktuale. Dhe teoria e evolucionit ishte shkencore në momentin kur u konceptua: ajo ishte dhe ende bazohet në prova, të mbështetura me prova, të testuara kundër provave, ka fuqinë të shpjegojë fenomenin e vëzhguar të evolucionit dhe bën parashikime që mund të testohen kundër së ardhmes ose përdoret praktikisht në mjekësi dhe biologji.

45-vjet më parë Nënë Tereza mori Çmimin Nobel për Paqë

Nga Frank Shkreli
       

Ishte viti 1979, viti kur Çmimi prestigjoz Nobel për Paqë iu dorëzua në Oslo të Norvegjisë, Nënë Terezës, sot Shën Nënë Tereza – e para dhe e vetmja figurë shqiptare në histori me një Çmim Nobel për paqë, një njohje botërore dhe shpërblim për veprat dhe veprimtarinë e saj jetësore, për paqë në botë dhe për kujdesin ndaj më të varfërve. 

Për paqë në botë dhe për paqë e pajtim, edhe “për popullin tem Shqiptar”.  “Që paqja e Zotit të vijë në zemrat tona, në të gjitha familjet tona”, është shprehur Shenjtja Nenë Tereza ndërsa po dilte nga manifestimi solemn i pranimit të Çmimit Nobel për Paqë, 45 vjetë më parë (1979). Pasi iu dorëzua Çmimi Nobel, në një foto portret të saj, Nënë Tereza ka shkruar këto fjalë: “Unë gjithmonë e kam në zemër popullin tem Shqiptar. Shumë luti Zotin që paqja e Tij të vij në zemrat tona, në gjitha familjet tona, në gjithë botën”, sipas biografit të njohur të jetës dhe veprimtarisë së Nenë Terezës, Dom Lush Gjergji.

Po e kujtoj këtë 45-vjetor të dhënjes së Çmimit Nobel Për Paqë, sidomos fjalët e Nenë Terezës për paqë “në familjet tona”, drejtuar shqiptarëve në atë kohë, si një rast reflektimi sot, pasi bota shqiptare ka aq shumë nevojë sot për paqë, për paqë me njëri tjetrin.  “Familja shqiptare” nuk ka sot paqë, paqë me veten e paqë me të tjerët.  Unë nuk besoj që shoqëria shqiptare në përgjithsi dhe politika shqiptare në veçanti, të ketë qenë ndonjëherë — në këto pothuaj 35-vite tranzicion të ashtuquajtur “post-komunist” — më konfliktuale, më e acaruar dhe me mungesë respekti e dashurie për njëri tjetrin, se ç’është sot. Thirrjen e Nenë Terezës për paqë e pajtim 45-vite më parë– po e kujtoj dhe si një pjestar i komunitetit shqiptaro-amerikan — prej më shumë se gjysëm shekulli në Amerikë – modestësisht – duke shfaqur nevojën për reflektim në këtë përvjetor, për gjëndjen e krijuar plot konflikte e në çdo nivel, por edhe mungesës së diskursit normal publik me njëri tjetrin, jo vetëm në Shqipëri, por edhe në diasporën e shpërndarë anë e mbanë botës edhe në mbarë trojet shqiptare, sikur bota shqiptare është në luftë me vet-eveten. Sidomos, diskursi politik, jo vetëm që është keqësuar, por duket se ka vdekur vitet e fundit. — Frank Shkreli: “Unë kam të drejtë e ti je idiot”. Vdekja e diskursit publik në botën shqiptare | Gazeta Telegraf

Po përdori rastin e 45-vjetorit të dhënjes së Çmimit Nobel për Paqë Nenë Terezes dhe thirrjes së saj për paqë, dashuri, e pajtim ndër shqiptarët – duke i kujtuar lexuesit se në të vërtetë ishte mrekullia e Nenë Terezës, ajo që 14-vite më parë, për herë të parë, këto tre dekada, që bashkoi politikën shqiptare në një ceremoni të shkurtër në Tiranë në kujtim të lumturimit të saj.   Ishte viti 2010 kur është inauguruar e ashtuquajtuara “Rrugë e Paqës”, në Tiranë, simbol i nderimit për Nenë Terezën me rastin e 7-vjetorit të lumturimit të saj – e njohur si, “Rruga e Milleniumit të Paqës”, në hyrje të Liqenit Artificial në kryeqytetin shqiptar. 

Me atë rast, afër 30-udhëheqës botërorë i janë përgjigjur thirrjes së Presidentit të atëherëshëm të Shqipërisë, Z. Bamir Topi që të merrnin pjesë në ceremoninë e inaugurimit të Rrugës së Paqës në Tiranë. Një numër i madh liderësh botërorë iu përgjigjën thirrjes së Presidentit shqiptar. Por gjëja më e rëndësishme ishte pjesëmarrja në atë ceremoni e të gjithë përfaqësuesve politikë shqiptarë të asaj kohe, por dhe sot, përfshir ish-Presidentin Topi, ish-Kryeministrin Sali Berisha dhe ish-Kryetarin e Bashkisë Tiranë, njëherësh edhe kryetar i Partisë Socialiste, sot Kryeministër Edi Rama. Për ata që e mbajnë mend, ishte një ecje e lirë e të gjithë liderve politikë shqiptarë së bashku me qytetarë të Tiranës në rrugën që besoj edhe sot mban emrin “Rruga e Milleniumit për Paqën”.  Një foto historike kjo që ndoshta ia vlen të nxirret nga arkivat si një simbol paqeje e bashkimi, për të parë – sidomos në rrethanat e sotme të konflikteve aktuale politike në Shqipëri — se çfarë është e mundur, me vullnet të mirë:  bashkimi simbolik i politikës shqiptare për një rast me rëndësi për të gjithë — megjithse merita e bashkimit të tyre qoftë edhe për një kohë të shkurtër, ishte meritë e kujtimit të Nenë Terezës. 

Siç dihet, “Rruga e Milleniumit për Paqën”, kushtuar Nenë Terezës, është ndër rrugët më të veçanta në kryeqytetin shqiptar, sepse aty gjënden të vendosura në rrugë pllaka me nënshkrime të nja 28 udhëheqësve botërorë kushtuar paqës – duke nderuar, në këtë mënyrë, jetën dhe veprimtarinë e Shënjtores shqiptare, Nenë Terezës, por edhe shqiptarët, në përgjithësi.  Ishte një gjest simbolik, por shumë domethënës. Në të vërtetë, ishte në ceremoni natyrale, spontane, asgjë e jashtzakonshme, në nderim të Nënë Terezës, për në një botë normale, ku udhëheqsit politikë të një vendi, pa marrë parsysh ndryhimet politike mdis tyre – kanë gjëra dhe kauza të përbashkëta që mund dhe duhej t’i bashkonin.

Në këtë mënyrë, ky ishte një mesazh simbolik që iu është dhënë edhe qytetarëve shqiptarë në përvjetorin e shtatë të Lumturimit të Nënë Terezës, 14 vjetë më parë.  Ishte një rast me të vertetë i bukur dhe i mirëseardhur, megjithse i jashtzakonshëm dhe ndoshta i papritur kur të merren parasysh konfliktet dhe antagonizmat politike midis politikanëve deri në ditët e sotme, midis pozitës dhe opozitës në Shqipëri. Por, megjithkëtë ishte një ditë e bukur, një fotografi simbolike që i mungon shumë sot jetës politike shqiptare.  Ishtë një fotografi e politikanëve kryesorë të Shqipërisë, duke i shtërnguar dorën njëri tjetrit, një akt që i pelqen syrit dhe disi qetëson edhe zemrat e shqiptarëve kur shohin politikanët e tyre të merren vesh me njëri tjetrin.  Për fat të keq, në këndvështrimin e sotëm të zhvillimeve politike në Shqipëri, por edhe kudo tjetër midis shqiptarëve, paqa për të cilën kishte bërë thirrje Nenë Tereza 45 vite më parë në Oslo, “në të gjitha familjet tona” — pikërisht aty ku e donte Nënë Tereza paqën, midis shqiptarëve, në familjet tona — është vështirë të identifikohet ose të dallohet paqa si e tillë sot në jetën publike dhe politike në marrëdhëniet midis shqiptarëve në nivele të ndryshme. “Rruga e Milleniumit për Paqën” ndoshta e mban gjithnjë emrin dhe na kujton thirrjen për paqë midis nesh të Nenë Terezës, por në jetën e përditshme, të gjithë e dijmë se, kryesisht, nuk ka paqë as dashuri midis njëri tjetrit, ndërkohë që në sallat e qeverisë e të shtetit – aty ku do duhej të ushtrohej respekti dhe paqa midis shqiptarëve për hir të shqiptarëve – aty mbetëron vetëm konflikti, urrejtja dhe mos respekti për njëri tjetrin, e nganjëherë edhe dhuna.

Në fjalimin e tij me rastin e emërimit, “Rruga e Milleniumit për Paqën”, në Tiranë, kushtuar Nenë Terezës, në vitin 2010, Presidenti i atëhershëm Bamir Topi ka folur   për modelin e paqës së Nenë Terezes, për një paqe që ndërtohet e kultivohet çdo ditë e çdo kund dhe nga cdo kush. Në një referencë drejtuar klasës politike shqiptare në atë kohë, Presidenti Topi ka thekësuar me atë rast, paqën shoqërore, që sipas tij, është një “detyrë themelore e një shteti demokratik…e që duhet të jetë gjithashtu objektiv parësor i politikës, si fuqi lëndore e demokracisë.  Për t’a ruajtur e për ta persosur atë metej, në perputhje me standardet evropiane, duhet angazhim i thellë i të gjithëve”, ka theksuar ish-presidenti Topi, duke nënvijuar “bashkpunimin, bashkjetesën, e tolerancën”, si, “forca morale e kulturore, në dispozicion të së sotmes dhe të ardhmes… në shërbim ndaj demokracisë dhe shtetit.”

Për fatin e keq, ai rast fotografik paqeje më 2010 midis udhëheqsve më të lartë politikë të shqiptarëve, në vend që të kishte simbolizuar një fillim të ri të zhvillimeve paqësore në Shqipëri, konfrontimet politike kanë ardhur duke u shtuar dhe vazhdojne gjithnjë edhe sot, madje janë edhe më të thekësuara se kurrë më parë.  Kriza politike nepër të cilën po kalon Shqipëria dhe Kombi shqiptar është një

krizë e madhe morale – një trashëgimi e gjysëm shekulli komunizëm – me besimin se kundërshtari politik është armik dhe si i tillë duhet të zhduket me çdo kusht.

Në ketë periudhë kritike për Kombin shqiptar, vazhdimi i një sistemi të polarizuar politik, jasht kontrolli, dhe dështimi i klasës politike për t’u marrë seriozisht, me problemet madhore të vendit e të Kombit — në të gjithë botën shqiptare pa përjashtim — do të ketë pasoja tragjike afatgjatë për të gjithë shqiptarët.  Abraham Lincolni citohet të ketë thenë se, “Një shtëpi e ndarë dhe e perçarë kundër vetvetes nuk mund të qendrojë në këmbë pa u shembur”. 

Thuhet se “politika është arti i kompromisit”.  Prandaj të ulurit në tryezë me ata që kanë pikepamje të ndryshme për të biseduar, me qellim të mirë dhe në paqe për zgjidhjen e problemeve të përbashkëta, nuk duhet të shikohet si një dobësi, si diçka që nuk është burrënore.  Nuk është burrëri as nuk janë burrshtetas ata që interesat partiake e personale i venë mbi përparimin dhe interesat e Kombit, ndërkohë që konfliktin e vendosin mbi kompromisin, në kurriz të paqës në shoqëri dhe në familjen e madhe të shqiptarëve.  

U kërkoj falje atyre që këto fjalë mund t’i shikojnë si një predikim apo një pontifikim moral. Por shumë politikanë shqiptarë konsiderojnë se pozita politike që kanë tani është e drejtë e tyre dhe askujt tjetër dhe nuk e shikojne atë –për atë që në të vërtetë është — një përgjegjësi e privilegj qe ua ka besuar atyre, përkohësisht, votuesi shqiptar.  Në të njëjtën kohë, edhe elektorati duhet të jetë më i përgjegjëshëm e të perkrahë kandidatë/e për poste politike ata të cilët flasin me respekt e dinjitet për kundërshtarët e tyre politikë dhe qnedrimet e tyre dhe të cilët kanë parasysh, mbi të gjitha, interesin e vendit e të Kombit. Thomas Jeffersoni do tu bënte thirrje udhëheqsve politikë shqiptarë të gjitha ngjyrave, “Ejani e na ndihmoni me talentet tuaja si edhe me peshën e karakterit tuaj, të punojmë së bashku, drejtë vendosjes së demokracisë.”  Kombi shqiptar gjendet para një kthese historike dhe është një detyrë urgjente morale dhe kombëtare e këtij brezi politikanësh që t’i japin rrugën e duhur, “Rrugën e Paqës”, fatit të shqiptarizmit dhe shpresës për pranvera të reja për Kombin shqiptar, ashtuqë që shqiptarët të gjejnë sigurinë, paqën dhe rehatinë e vet, në vendin e vet, me bashkombasit e vet.

Momente të tilla si përurimi i “Rrugës së Milleniumit Për Paqën”, në nder të Nenë Terezës në Tiranë në 2010 — një ngjarje kjo që bashkoi klasën politike shqiptare të asaj kohe — do të bënin që të huajt, sidomos miqtë e Kombit shqiptarë të thonin sot — ah sa burra të mirë qenkan këta shqiptarët, kur bashkohen për të mirën e përbashkët. Për fat të keq, duke marrë parasysh zhvillimet aktuale politike dhe shoqërore në marrëdhëniet e politikanëve shqiptarë, me njëri tjetrin, kam drojë se nuk gjëndet kush të pohojë sot një gjë të tillë – pasi duket se është harruar mesazhi i Nenë Terezës i 45-viteve më parë në Oslo të Norvegjisë: Paqë në familjet tona, si parakusht i paqës dhe bashkimit në familjen e madhe shqiptare të përhapur anë e mbanë botës.

Nga Frank Shkreli

              Pasi iu dorëzua Çmimi Nobel, në një foto portret të saj, Nënë Tereza ka shkruar këto fjalë: “Unë gjithmonë e kam në zemër popullin tem Shqiptar. Shumë luti Zotin që paqja e Tij të vij në zemrat tona, në gjitha familjet tona, në gjithë botën”, pohon biografi i njohur i jetës dhe veprimtarisë së Nenë Terezës, Dom Lush Gjergji.

“Një shtëpi e ndarë dhe e perçarë kundër vetvetes nuk mund të qendrojë në këmbë, pa u shembur”. 

“Nëqoftse nuk kemi paqe, kjo ndodh sepse kemi harruar se i përkasim njëri tjetrit”.

                       Presidenti i Shteteve të Bashkuara, Ronald Reagan duke i dorëzuar Nenë Terezës Medaljen Presidenciale të Lirisë (1985), dekorata më e lartë që jep Presidenti i Shteteve të Bashkuara. 

Dr. Nikollë Loka/

Në Perandorinë Osmane, si në të gjitha vendet në modernizimin e shekullit të 19-të, zhvillimet politike shfaqen si një proces i ndërthurur me zhvillimet në fushën e arsimit. Për shkak të natyrës fetare të arsimit fillor në shkollat ​​e Perandorisë Osmane, fëmijët shkolloheshin në gjuhët e pranuara nga feja që i përkisnin, por kjo çonte në zhvillim kulturor të veçantë për secilin komunitet fetar, duke penguar krijimin e një vetëdije kombëtare të përbashkët.

Zhvillimi i nacionalizmit shqiptar u mbështet kryesisht mbi gjuhën dhe jo mbi fenë si nacionalizmat e tjera të rajonit.

Përpjekjet e Portës së Lartë dhe Patriarkanës së Stambollit për të penguar arsimin në gjuhën shqipe

Në përpjekje për mësimin e gjuhës shqipe, shqiptarët u përballën me autoritetet osmane dhe klerikët ortodoksë grekë të Stambollit, që e shihnin shkollimin në gjuhën shqipe si rrezik që do të çonte në bashkimin e shqiptarëve, në afirmimin e identitetit të tyre kombëtar dhe që në fund do të sillte shkëputjen nga Perandoria Osmane dhe të ortodoksëve shqiptarë nga Patriarkana e Stambollit.

Lëvizja kombëtare shqiptare lindi si një përgjigje vetëmbrojtëse ndaj një shoqërie tradicionale ballkanike dhe nacionalizmit shtet-komb të fqinjëve(Hupchick, 2002: 3020. Sadler thekson se “një sistem kombëtar arsimor është një gjë e gjallë, rezultat i betejave dhe vështirësive të harruara dhe betejave të shumë kohëve më parë. Ai ka në vetvete disa nga funksionet e fshehta të jetës kombëtare”(Gjoci, 2022: 2).

Si qeveria osmane, ashtu edhe patriarkana greke ishin të vetëdijshme për rrezikun që etnonacionalizmi, i bazuar në gjuhë, i bënte autoritetit të tyre të vazhdueshëm, kështu që ato lëvizën për të penguar shqiptarët të mësonin gjuhën e tyre. Osmanët caktuan turqishten si gjuhë mësimi në shkollat ​​e tyre shtetërore në trevat shqiptare dhe e ndaluan botimin e veprave në gjuhën shqipe, ndërsa Patriarkana përdori shkollat ​​e saj kishtare, për të nxitur simpatitë pro-greke në mesin e nxënësve të tyre shqiptarë(Hupchick, 2002: 303-304).

Fuqia ushtarake e përparuar e kombeve evropiane e vuri Perandorinë Osmane në tërheqje deri në shekullin e tetëmbëdhjetë. Për të arritur hapin e shteteve europiane, Porta e Lartë pa nevojën për të modernizuar sistemin e saj arsimor, veçanërisht shkollat e saj ushtarake, deri në fund të atij shekulli (Khuluq:30). Nën presionin e fuqive perëndimore, sulltani u detyrua t’u jepte më shumë liri jomuslimanëve në themelimin e shkollave të tyre. Dobësia e ushtrive osmane u lejoi gjithashtu vendeve evropiane të ndërhynin në punët e brendshme të Perandorisë, veçanërisht në çështjet që preknin popullatën e pakicës jomuslimane. Kjo përfundimisht çoi në zgjerimin e shkollave për jomyslimanët dhe këto, nga ana e tyre, ushtruan presion mbi qeverinë qendrore për të përshpejtuar politikën e zgjerimit të arsimit shtetëror(Khuluq :32-33).Shqetësimi për potencialin e shkollave të tilla, për të fermentuar aktivitetin separatist vendas e bëri qeverinë qendrore të hapte shkollat e veta në zona të ndjeshme. Për shembull, për të parandaluar përhapjen e ndjenjave nacionaliste greke te shqiptarët, qeveria osmane u përpoq në vitin 1865 të themelonte shkolla moderne osmane në zona si: Gjirokastër, Vlorë, Delvinë dhe Çamëri, por arriti të hapte vetëm tridhjetë shkolla të Kur’anit, për t’i udhëzuar muslimanët vendas në “rrugën e qytetërimit” dhe për t’i shpëtuar ata nga “errësira e injorancës”. Zhvillimi i këtyre shkollave fetare, në vend të shkollave laike ishte në përputhje me ndryshimin ideologjik të qeverisë osmane nga Tanzimati deri te regjimi hamidian, i cili e vendosi theksin në moralin islam(Khuluq: 34).

Me reformat e Tanzimatit, osmanët kërkonin të arrinin disa synime: Së pari, kërkuan të krijonin një aparat shtetëror modern për një administrim të drejtpërdrejtë dhe të centralizuar të territoreve dhe popullsive të tyre ballkanike. Së dyti, ata aspironin të rekrutonin qytetarë nga komunitetet myslimane shqiptare për të funksionuar si mbrojtës besnikë të shtetit, duke parandaluar njëkohësisht çdo zhvillim të separatizmit etnonacionalist shqiptar. Së treti, udhëheqësit osmanë u përpoqën të minimizonin ose frenonin plotësisht çdo cënim të mëtejshëm të huaj në rajon(Evered, 2012: 38).

Shkollat ​​që qeveria osmane mbështeti për popullsinë myslimane nuk ishin vetëm në drejtim fetar, por edhe në gjuhën turke. Qëllimi themelor ishte bashkimi i popullit mysliman kundër fqinjëve të tij të krishterë dhe për t’i bërë ata nënshtetas besnikë të shtetit osman(Jelavich, 1977: 226). Në vitet në vijim, shteti osman u përqëndrua në zhvillimin e besnikërisë dhe identitetit kulturor islam të këtyre muslimanëve, duke krijuar shkolla dhe xhami. Perandoria ndoqi gjithashtu një politikë që synonte të krijonte masa të kontrolluara uniteti midis shqiptarëve myslimanë, me shpresën se ata do të bëheshin “të përkushtuar ideologjikisht, politikisht dhe socialisht ndaj interesave bazë të Perandorisë dhe ku mund të sigurohej rekrutim për të siguruar paqen në vendet gjithnjë e më të cënueshme në kufijtë e Perandorisë”. Kjo politikë e promovimit të identitetit fetar të shqiptarëve myslimanë vazhdoi deri në fund të mbretërimit të Abdülhamidit II në vitin 1909.

Porta e Lartë dhe Patriarkana e Stambollit kishin synime të përbashkëta, pengimin e formimit të vetëdijes kombëtare te shqiptarët e besimit mysliman dhe ortodoks, për interesa të ndryshme; Porta për të penguar unitetin kombëtar të shqiptarëve, ndërsa Patriarkana për të penguar formimin e Kishës Autoqefale Shqiptare, siç kishin bërë popujt e tjerë ballkanikë. Në vitin 1886, Patriarku ekumenik i Stambollit kërcënoi se do të shkishëronte këdo që gjendej duke lexuar ose shkruar shqip, dhe priftërinjtë mësonin se “Zoti nuk do t’i kuptonte lutjet e shqiptuara në shqip”(Zickel &Iwaskiw,1992: 19)

Përpjekjet agresive të Kishës ortodokse të Stambollit për të ndërtuar shkolla në Perandori, pas viteve 1870, pasqyrojnë më së miri motivet si të Patriarkut, ashtu edhe të shtetit osman. Në atë kohë, Kisha e greke e Stambollit po përpiqej të eleminonte përpjekjet e komuniteteve ortodokse shqipfolëse jugore në rajon për të krijuar kishën kombëtare, siç kishte ndodhur me serbët, bullgarët dhe vllehët. Paradoksalisht, për shkak të frikës së separatizmit shqiptar, Porta e Lartë e mbështeti luftën e Kishës greke kundër kërkesave të të krishterëve ortodoksë shqiptarë për krijimin e një kishe shqiptare(Zickel & Iwaskiw, 1992:15).

Për të penguar zhvillimet nacionaliste te shqiptarët, Sulltani dërgoi në territoret shqiptare me mision faktmbledhës Ahmet Xhevdet pashën, i cili duke shqyrtuar mënyrat e inkurajimit të identitetit islam te shqiptarët myslimanë, për t’i mbajtur ata besnikë ndaj shtetit osman, rekomandoi më shumë shkolla shtetërore, xhami dhe shërbime të lidhura pa pagesë, si synetia. Duke komentuar mësimin dhe arsimimin në Shkodër, Xhevdet Pasha vuri në dukje se “falë përpjekjeve të shtetit për të krijuar sıbyan (d.m.th. shkolla fillore) dhe xhami, 20 000 njerëz ishin shpëtuar nga “të këqijat e injorancës”. “Këta qytetarë,- vazhdoi ai, ishin në gjendje të shpëtonin nga besimet e tyre të rreme dhe kështu u ndriçuan përmes mësimit dhe fesë”. Sipas tij, “frekuentimi i afërsisht 850 djemve dhe 350 vajzave në këto shkolla fillore dhe rrethprerja e afërsisht 5170 burrave myslimanë shqiptarë konfirmoi një angazhim vendas për shkollim dhe iluminizëm”(Evered, 2012: 43-44).

Është me interes të theksohet se vëzhgimet e tij dhe dëshira për të promovuar unitetin e shqiptarëve përtej dallimeve të tyre fetare u bënë problematike për shtetin osman pas viteve 1870, pasi shqiptarët u bashkuan, kërkuan autonomi dhe shprehën aspirata të forta për shkollat ​​e tyre me klasa në gjuhën shqipe. Kërkesa të tilla e detyruan shtetin osman të ndryshonte politikat e tij dhe të rifokusonte përpjekjet për të promovuar identitetein fetar islam(Evered, 2012,.44).

Vëzhgimet dhe raportet e Xhevdet Pashës në lidhje me provincat veriore shqiptare, nga fillimi i viteve 1860, formësuan politikat arsimore të shtetit osman në dekadat e ardhshme, ndërsa marrëdhëniet midis shqiptarëve dhe shtetit osman kaluan një fazë të stuhishme, pas ndryshimeve territoriale dhe rivaliteteve ndëretnike në Ballkan. Në fund të fundit, siç u vërejt më lart, reformat osmane në Shqipëri shkuan përtej vendosjes së një sistemi efikas të taksave, siç ishte rasti me treva të tjera të Perandorisë. Përkundrazi, udhëheqësit osmanë përdorën dhe zbatuan politikisht axhendën e reformave, për të penguar bashkimin etnokombëtar të shqiptarëve(Evered, 2012: 44).

Kundërshtimet e rilindësve shqiptarë ndaj qëndrimit të Portës së Lartë dhe të Patriarkanës së Stambollit rreth arsimit shqip

Fillimi i shekullit të XIX, në historinë e pararilindjes, është epokë e një lëvizjeje të fuqishme kulturo-fetare, njëkohësisht edhe e fuqizimit politik të elementit shqiptar në Perandorinë Osmane në një anë, dhe e ringritjes së ballkanasve të tjerë, për fat të keq me pasoja për hapësirën etnike shqiptare në anën tjetër(Jevalich, 1983: 174-175). Trajtimi i shqiptarëve si tri bashkësi, “milete” të veçuara fetare dhe bashkëngjitja e tyre me milete etnikisht të huaja (turke, greke, sllave dhe latine) përmbante rrezikun e një zhvillimi kulturor dhe shoqëror të veçuar. Kjo gjendje i hapte rrugën humbjes së identitetit kulturor dhe kombëtar(Shpuza, 2001: 151).

Shkëputjet e para nga Perandoria çuan në lindjen e shteteve të reja, si ai grek apo serb, të themeluar mbi “kombin”. Të nxitur nga përvoja të tilla, apo duke reaguar ndaj tentativave për asimilim, shqiptarët zhvilluan vetëdijen se i përkisnin një grupi tjetër dhe se përbënin një popull me gjuhën dhe zakonet e tyre(Halimi, 2010: 11). Megjithatë, ndryshe nga fqinjët e tyre, nacionalistët e Rilindjes Shqiptare, në krijimin e identitetit të përbashkët kombëtar te shqiptarët ishin të përfshirë nga një problem themelor: diversiteti fetar( Shaqiri, 2018: 62). Lëvizja kombëtare shqiptare ndryshonte nga ajo e shteteve të tjera ballkanike, jo vetëm sepse në fillim nuk synonte t’i jepte fund sundimit të Portës së Lartë, por mbi të gjitha se në rastin shqiptar feja, ndryshe nga shtetet e tjera Ballkani, nuk luajti rolin kryesor unifikues për formimin e kombi(Baliqi, 2021:13). Pothuajse të gjithë studiuesit vënë në dukje rolin vendimtar të gjuhës në formimin e identitetit kombëtar modern të shqiptarëve, si elementi kyç unifikues. Përveç kësaj, gjuha përdorej gjerësisht për të nënvizuar veçantinë e shqiptarëve si komb(Vezenkov, 2003: 490).

Ndër shqiptarët e parë që ranë në kontakt me idetë nacionaliste ishin intelektualët e diasporës që filluan të mblidheshin në grupe dhe shoqata që promovonin ide nacionaliste për gjuhën, kulturën dhe historinë e shqiptarëve. Që të funksiononte ky element i bashkësisë, gjuha shqipe duhej të fitonte supremaci sakraliteti në raport me sakralitetin fetar(Shaqiri, 2018: 69). Nga gjysma e dytë e shekullit të nëntëmbëdhjetë, shumë intelektualët shqiptarë, që kishin zënë vend në kryeqytetin osman, energjitë e tyre ia kushtuan në radhë të parë synimeve të zgjimit kombëtar shqiptar. Kjo lëvizje përfundimisht çoi në një luftë të hapur për liri dhe vetëvendosje kundër një Perandorie Osmane në kalbje(Elsie, 2006: 291).

Levizja kombëtare shqiptare filloi si lëvizje kulturore(Talon: 628). Mund të përpiqemi të dallojmë zhvillimin e një shqiptarizmi kulturor nga ai, i mëvonshëm, politik, por kufiri midis politikes dhe kulturores nuk eshte gjithmonë i lehtë për t’u hequr(Clayer, 2012:137).

Në Perandorinë Osmane, si në të gjitha vendet në modernizimin e shekullit të 19-të, zhvillimet politike shfaqen si një proces i ndërthurur me zhvillimet në fushën e arsimit. Historia e arsimit u përjetua pothuajse si një nëntitull i historisë politike. Ndryshimet që ndodhën në fushën politike nuk vonuan të reflektojnë mbi arsimin dhe institucionet arsimore u shndërruan në vende ku transferohen dhe adoptohen ideologjitë, përtej të qenit thjeshtë vende për socializim, marrje njohurish dhe përvetësim aftësish(Alkan, 2008: 9; Olgun, 2015: 55).

Me rritjen e vetëdijes së tyre për veten, shqiptarët kërkuan të diferencohen nga bashkëfetarët dhe të lidheshin me bashkëkombasit e tyre. Ky proces u bë nën ndikimin e ideve rilindëse, që hodhën bazat e kombit tonë shumëfetar(Clayer, 2012:253-254) dhe çoi në rritjen e vetëdijes kombëtare të shqiptarëve, që u manifestua me lëvizjen mbarëkombëtare për pavarësi.

Bibliografi

Alkan, Mehmet Ö.“Osmanlı İmparatorluğu’nda Modernleşme ve Eğitim”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C. 6, S. 12, 2008Baliqi, Bekim Kombformimi dhe shtetformimi, Fondacioni-Konrad-Adenauer, Prishtinë 2021.

Clayer, Nathalie. Në origjinë të nacionalizmit shqiptar, lindja e një kombi me shumicë myslimane në Europë, botimi shqip “Përpjekja”, Tiranë 2012.

Elsie, Robert. The Hybrid Soil of the Balkans: ATopography of Albanian literature, History of the Literary Cultures of East-Central Europe: Junctures and disjunctures in the 19th and 20th centuries Edited by Marcel Cornis-Pope and John Neubauer (Comparative History of Literatures in European Languages XX)2006.

Evered, Emine Ö. Empire and Education under the Ottomans, Politics, Reform, and Resistance from the Tanzimat to the Young Turks, I.B.Tauris & Co Ltd 2012.

Gjoci, Bukurie, History of the Albanian system of education: Echoing the secret ëorkings of national life, Paedagogica Historica, 2022.

Hupchick, Dennis P. The Balkans from Constantinople to Communism, y Palgrave Macmillan, 2002.

Jelavich, Charles and Barbara The Establishment of the Balkan National States, 1804-1920, University of Washington Press, 1977.

Khuluq,Lathifu.Modernization of Education in the Late Ottoman Empire, Al-Jami ah Journal of Islamic Studies 43(1).

Olgun, Said. XIX. Yüzyilin ikinci yarisinda arnavut milliyetçiliğinin gelişiminde mektepeler, Firat Üniversitesi, 2015.

Skendi, Stavro Language as a Factor of National Identity in the Balkans of the Nineteenth Century, American Philosophical Society, Vol. 119, No. 2 (Apr. 16, 1975).

Shaqiri, Mexhit. Albanian Nationalism and the State of Kosovo, European Journal of Social Sciences, September-December 2018, Volume 1, Issue 3.

Shpuza, Gazmend. “Emancipimi shqiptar, hapi i parë drejt afirmimit të kombit,” Studime Historike, Nr.1-2 (2001).

Talon, James N. “Balkan in the Turkish History”, Cilt 1, Sakarya Universitesi, Balkan Arastirmalari, Uygulama, ve Arastirma, Merkezi Yainlari.

Vezenkov, Alexander, “The Albanian Language Question: Contexts and Priorities”, in Entangled Histories of the Balkans, Volume One, Publisher: Brill, 2003.

Zickel, Raymond &Iwaskiw, Walter R. Albaniaa country study, Federal Research Division Library of Congress, Edited by Headquarters, Department of the Army DA Pam 550-98, April 1992.

Prof.Asc.Dr.Gëzim Mustafaj/

Çdo kohë është e ndryshme nga një kohë më përpara dhe është e natyrshme që njeriu, si individ dhe si pjestar i një organizmi të caktuar, do të duhet t’iu përgjigjet në mënyrë të përshtatshme ndryshimeve. Por ndryshimi midis realiteteve nuk është asnjëherë simetrik. Ndyshimet zhvillohen sipas një prirjeje që ndryshimet e sotme janë më të shpeshta në kohë dhe më të thella në cilësi sesa ato të djeshmet dhe ndryshimet e nesërme do të jenë shumë më të shpeshta në kohë dhe shumë më të thella në cilësi sesa ato të sotmet. Ndërkohë, me të njëjtin hap është rritur ndërvarësia. Askush në këtë botë globale nuk mund të operojë e të përfundojë me sukses asgjë i vetëm. Bota është bërë shumë më e vogël dhe shumë më komplekse. Asnjë problem nuk mund të jetë tashmë vetëm ekonomik, vetëm kombëtar etj. Nëqoftëse nuk ndiqen prirjet dhe ritmet e zhvillimit, madje nëqoftëse nuk u paraprihet atyre, atëherë ai e ka vetë përgjegjësinë dhe e ka përgatitur vetë dështimin. Kur është në pozita udhëheqësie që drejton, atëherë përgjegjësia është disafish më e madhe. Përgjegjësia e sotme nuk mund të jetë ajo e djeshme dhe përgjegjësia e nesërme nuk mund të jetë ajo e sotmja. Kemi e duhet të kemi arsyetim tjetër, shpejtësi tjetër. Për më tepër, nuk është më “gjeniu” që zgjidh të gjitha çështjet.

Çështja e çdo epoke është intensiteti i ndryshimit në kohë, thellësia në fushat ku zhvillohet dhe gjerësia në kuptimin e shkallës apo hapësirave të përfshirjes së sotme në raport me dje dhe atyre të nesërme në raport me sot. Në raport me këto ndryshime, njerzit, udhëheqësit e të gjitha fushave ideojnë e duhet të ideojnë strategjitë, politikat dhe qëndrimet, me qëllim që t’i udhëheqin këto zhvillime dhe jo të udhëhiqen prej tyre.

Nisur nga e shkuara historike e njerëzimit mund të shohim dy kategori të mëdha drejtuesish/liderë, atë të udhëheqësit të cilin e nxjerrin rrethanat historike të një populli e shteti, si dhe atë të kategorisë së drejtuesit modern, në kuptimin se në shoqëritë dhe shtetet moderne, përgjithësisht nuk ndihet më nevoja historike e drejtuesve të tipit të parë, por sot, më tepër është fuqia e institucioneve ajo që nxjerr drejtuesit e shoqërisë e të shteteve.

Për sa i përket kategorisë së parë, këto lloj drejtuesish i lind nevoja e brendshme historike e një vendi. Ata kanë dalë në skenat e njerëzimit pas problemesh të mëdha e të papërballueshme të popujve të vet dhe me fuqinë e tyre të vullnetit, të shpirtit e të mendjes së lartë, i kanë dhënë drejtimin e duhur njerëzve të tyre në momentet më të rënda të historisë së popujve të tyre. Kategoria e dytë janë njerëz të formuar nëpër shkollat më të mira të vendeve të tyre dhe më gjërë, në mënyrën më institucionale të mundshme, duke u përshtatur me nevojat e reja të shoqërisë moderne. Në shoqëritë e sotme nuk kërkohen më drejtues që të duhen të shpëtojnë nga vdekja e rreziku popujt e tyre apo gjeneralë që të fitojnë luftëra të jashtëzakonshme, përkundrazi, sot ka nevojë për njerëz, liderë të qetë, drejtues që punojnë e jetojnë nëpërmjet veprimeve të kryera mbi arsyetime të cilat gjithnjë marrin parasysh zhvillimet e botës moderne, ku në qendër të cilave gjendet gjithsesi njeriu dhe shoqëria jonë e shekullit të 21, me vlerat e reja të pranuara botërisht nga të gjithë.

Të gjithë kemi dëgjuar dhe dëgjojmë të flitet për drejtimin duke dhënë përcaktime të ndryshme rreth këtij problemi, por pavarësisht prej tyre, thelbi i drejtimit qendron në faktin se ai është një proces ndikimi tek njerëzit për të arritur një ose disa synime, objektiva, apo për të përmbushur një mision të caktuar pra, ai është diçka virtuale që duhet jetuar, duhet ndjerë shpirtërisht dhe duhet bërë pronë e drejtuesit, duke e përmirësuar çdo ditë. Parimet kryesore të drejtimit kanë të bëjnë kryesisht me kompetencat profesionale, njohjen e vetvetes, udhëheqja me shëmbullin vetjak, kujdesi për bashkëpuntorët, aftësitë komunikuese, bashkëpunuese, motivuese, krijuese e arsimuese, marrjes së përgjegjësive etj.

Ja si e përkufizon lidershipin Schwarzkopf,(Gjenerali që udhëhoqi luften në Gjirin Persik): “Unë ju them njerëzve se lidershipi është një kombinim i dy gjërave i karakterit dhe kompetencës”. Një drejtues i ri, fillimisht nuk ka shumë rëndësi se sa di, se sa i aftë është ai profesionalisht. Rëndësi kanë në radhë të parë marrëdhëniet që krijon drejtuesi me bashkëpuntorët. Më pas ndikimet vijnë e bëhen të ndërsjellta dhe është pikërisht personaliteti i drejtuesit, karakteri i tij, ai që luan rol vendimtar te bashkëpuntorët, që i orienton ata në aspektet e komunikimit, bashkëpunimit e besimit të ndërsjelltë. Parimisht, në shumicën e rasteve drejtuesit e mirë nuk lindin të tillë por ata formohen dhe bëhen si rezultat i punës së tyre të përditshme. Nëse ju keni dëshirën dhe vullnetin e duhur mund të bëheni një drejtues i suksesshëm.

Drejtuesi i suksesshëm kompletohet nëpërmjet një procesi të pafundëm vetëstudimi, edukimi, arsimimi, trajnimi dhe pa dyshim përvoja jetësore përbën bazën e suksesit. Drejtimi nuk duhet ngatërruar asnjëherë me detyrimin. Të drejtosh, para së gjithash, do të thotë t’i bindësh njerëzit, t’i frymëzosh ata në punë. Bindja dhe frymëzimi nuk mund të arrihen brenda ditës, javës apo muajit. Për të arritur këtë, drejtuesi duhet të ketë krijuar “emrin” e tij, karakterin dhe personalitetin e vet, duhet të ketë fituar njohuri të gjera e të thella për punën me njerëzit, duhet të jetë bërë i pranueshëm për bashkëpuntorët. Pra drejtimi është një proces kompleks me të cilin një person ndikon mbi të tjerët për plotësimin e një objektivi, detyre ose misioni të caktuar dhe drejton grupin, në mënyrë të tillë që e bën realizimin e këtij misioni më tërheqës dhe më koherent për grupin. Drejtuesi vë në jetë këtë proces duke zbatuar atributet e tij të drejtimit (besimin, vlerat, etikën, karakterin, njohuritë dhe aftësitë e tij). Dëgjojmë shpesh të thuhet që “x” drejtues është njeri me personalitet, me karakter të fortë dhe epitete të tjera pozitive, që rrjedhin nga emri i mirë i tij në punë. Sigurisht, kur këto opinione dëgjohen nga vartësit dhe bashkëpunëtorët e tij, pa i imponuar kush,(kjo është shumë e rëndësishme), sepse imponimi i drejtuesit tek vartësit sot është bërë moto e përherëshme, tregojnë se ai me sjelljen e tij me mënyrën e tij të drejtimit, ka lënë gjurmë tek ata. Dhe ky respekt, ky opinion do të ruhet nga vartësit edhe kur ky drejtues të mos jetë më i tillë.

Drejtuesi nuk duhet ta njehësojë veten me postin që i jepet. Ai lypset të ketë egon dhe personalitetin e tij si njeri. Mund të përmendim shumë emra drejtuesish të cilët, megjithëse janë në pension ose nuk janë më në poste drejtuese, ende kujtohen me respekt. Kjo ndodh sepse drejtuesi me personalitet është i prirur të krijojë marrëdhënie të tilla me vartësit e bashkëpunëtorët, që ata ta pranojnë atë jo vetëm si “autoritet zyrtar”, por edhe si “autoritet shoqëror”. Megjithse pozicioni si drejtues, të jep autoritetin të realizosh një sërë detyrash dhe objektivash, kjo fuqi nuk ju bën një drejtues të mirëfilltë, kjo ju jep ju vetëm pozicionin zyrtar shtetëror, duke ju bërë thjesht, udhëheqësin e nje populli, grupi, etj.

Kur një person është duke gjykuar në se ai ju respekton si një udhëheqës, ai nuk mendon rreth atributeve tuaja. Ai vështron çfarë ju bëni dhe kështu ai mund të njohë kush jeni në të vërtetë. Ai e përdor këtë vështrim për të treguar nëse ju jeni një udhëheqës i nderuar dhe i besuar ose, nëse ju jeni një person që i shërbeni vetes duke keqpërdorur autoritetin për t’u dukur dhe për të bërë karrierë. Udhëheqësit që i shërbejnë vetvetes nuk janë shumë efektivë sepse, vartësit e tyre u binden por nuk i ndjekin ata. Ata kanë sukses të përkohshëm në të shumtën e rasteve, sepse paraqesin një imazh pozitiv tek eprorët e tyre në kurriz të njerëzve që ata drejtojnë. Fatkeqësisht ky model po vërehet sot dhe është modeli më i shëmtuar i një udhëheqësi. Baza e një drejtimi të suksesshëm është ndershmëria e karakterit. Në sytë e bashkëpunëtorëve tuaj, efektet e të drejtuarit janë kudo, dhe ndikojnë jo vetëm në realizimin e objektivave por dhe në anën shpirtërore të tyre. Një udhëheqës i respektuar përqendrohet në atë se çfarë është në fakt, (besimi dhe karakteri) sa dhe si e njeh (punën, detyrat, natyrën njerëzore etj.) dhe çfarë ai bën (zbaton, motivon, siguron drejtimin etj). Çfarë e bën një njeri që të ndjekë një udhëheqës? Njerëzit duhet të jenë të udhërëfyer nga ata të cilët ata i respektojnë dhe të cilët kanë një ndjenjë të qartë drejtimi. Ndjenja e drejtimit është arritje e një vizioni të vazhdueshëm e të qendrueshëm për të ardhmen.

Lidhjet njerëzore përbëjnë pa dyshim aspektin më të besueshëm të një drejtuesi të suksesshëm. Sipas studjuesit Donald Klark i cili klasifikon si një aspekt shumë të rëndësishëm reagimin e drejtuesit ndaj vartësve të tij, ai arrin në përfundimin se: Gjashtë fjalët më të rëndësishme për një lider janë: “Unë e pranoj bëra një gabim”, pesë fjalët më të rëndësishme: “Ju bëtë një punë të mirë”, katër fjalët më të rëndësishme: “Kush është mendimi juaj”, tre fjalët më të rëndësishme: “Të lutem nëse”, dy fjalët më të rëndësishme: “Shumë faleminderit”, fjala më e rëndësishme: “Ne”, fjala më pak e rëndësishme: “Unë”. Kjo duhet të jetë motoja e një udhëheqësi apo drejtuesi të sotem me karakter dhe vision të qartë për të ardhmen e vendit të tij dhe popullit të tij.

Nga ERNESTO GALLI DELLA LOGGIA – “Corriere della Sera”, 2 prill 2024 – Përktheu: Eugjen Merlika

Prej vitesh Evropa nuk arrin të bëjë asnjë hap përpara, vendimtar për t’u kthyer në një subjekt të vërtetë politik. Pra e aftë për të patur një politikë të jashtëme të përbashkët e, për pasojë, të ketë njëfarë peshe në arenën botërore. Gjë që nga ana e saj, natyrisht, do të thonte edhe aparat ushtarak të përbashkët, të bindur një komande të përbashkët, të pajisur me një armatim të njëjtë për të gjitha ushtritë, madje të furnizuar nga i njëjti prodhues.    

Por Bashkimi Evropian nuk dëgjon nga ai vesh. Qeveritarët e Vendeve të ndryshëm antarë nuk kanë ndërmënd të kryejnë hapin e nevojshëm për të ndërtuar një politikë të jashtëme e ushtarake të përbashkët, pra për të hequr dorë nga një pjesë e rëndësishme e sovranitetit kombëtar, i të cilit janë mbajtës.  Fakti përcaktues është se mbas këtij kundërshtimi ka një arsye që cilido demokrat nuk mund të mos e ketë në vëmëndjen më të madhe: pra atë që shumica e zgjedhësve të tij nuke dëshiron. Kjo do të thotë se shumica e qytetarëve të Vendeve evropiane nuk ndihet aspak “evropiane”. Më saktë, nuk ndihet  para së gjithash evropian e mbas kësaj letonez, hollandez apo italian: siç duhej të ishte e nevojshme për t’i dhënë jetë një Evrope të vërtetë politike. Në fakt është e vërtetë se në kontinentin tonë më parë kanë lindur Shtetet e më pas qytetarët e tyre.  Me një fjalë është e vërtetë që më parë ka lindur Mbretëria e Francës ose Mbretëria e Spanjës, e vetëm më mbrapa, shpesh shumë më mbrapa, kanë lindur francezët ose spanjollët me vetëdijen e një njinjisimi të vet kombëtar.

Njinjisim që, duke qënë një krijim historik, nuk ka asgjë pra “të natyrshëm”. Por kujdes:  kjo nuk do të thotë aspak se ky njinjisim kombëtar është diçka e stisur, e sajuar, që mund të agjësohet apo të ndryshohet simbas qejfit, siç ndrrohet një veshje. Historia, pra kalimi i kohës, prodhon dhe ajo një realitet. Krijon ndjenja, mënyra të menduari, të qëni, e të jetuari, prodhon njerëz me subjektivitetin e tyre. Një subjektivitet që n’Evropë prej dy qindvjetorësh është mësuar me demokracinë: një fakt që ka ndryshuar gjithshka o së paku shumë gjëra që kanë të bëjnë me bisedën që po bëjmë.

Në të vërtetë, ndërsa në atë kohë askush nuk i pyeti ata që u gjëndën në jetë në mbretërinë e Francës apo të Spanjës nëse dëshironin të bëheshin francezë apo spanjollë, ndërsa sot, nëse duhet të lindë një Shtet evropian duhet t’u pyetet evropianëve nëse janë në një mëndje. Nëse pranojnë të braktisin një gjëndje që shpesh është prej shekujsh e tyre, për të fituar një tjetër të re e të panjohur: pikërisht për të bërë të lindë Evropën e dëshiruar politike. Gjithkush e kupton se nuk është një gjë e lehtë. Aq më shumë se kjo përputhet me një shndërrim vendimtar të ndodhur në dhjetëvjetorët e fundit të klasave drejtuese të kontinentit. Një shndërrim që ka një emër: zhdukja e politikës.

Nga dalja nga skena e atyre që  kishin jetuar klimën evropiane të luftës e të mbasluftës – të personaliteteve si Kohl, si Mitterrand, si Delors ose përfaqësuesit e Demokracisë së hershme të krishterë: por nuk do të harroja edhe zonjën Thatcher – në Vendet drejtuese të kontinentit nuk ka arritur më në majat e pushtetit asnjë udhëheqës i aftë të matet me politikën në vështrimin e fuqishëm të fjalës, me politikën që synon të ndryshojë gjërat, të bëjë të lindë të renë. Asnjë drejtues t’aftë për një kujtesë historike, që të shohë përtej interesave zgjedhore, me  njohjen e problemeve të mëdha dhe pasionin e synimeve të mëdha, siç qe vendimi tepër i guximshëm i lindjes së euros në prag të Dymijës.

Ndërsa mbas tij zbrazësia. Mbas asaj kohe ndërtesa evropiane ra në dorë të burokracive, u ngatërrua me murtajën e “kompetentëve”, të komisioneve, të llogaritarëve të defiçiteve e të “tejkalimeve”. Është shqetësuar vetëm për të shpërndarë para. Duke u përkundur  në iluzionin që formula kërkuese e “hapësirës së lirisë, të drejtësisë e të paqës”, me të cilën nga një farë pike e më pas BE ka filluar të përcaktohet, do të mund të përbënte një tërheqje ideale të dobishme, fillimin e një përkatësie një atdheu. Por që kur ka lindur bota një bankë apo një gjykatë nuk kanë përbërë kurrë një zanafillë nënshtetësie. Shumë më tepër se sa një Pnrr duhet për të bindur ndonjërin të mos quhet më çek apo spanjoll, por evropian.

BE ka munguar pikërisht në atë që duhej të ishte detyra e tij e parë: të bënte evropianët. Në të vetmen mënyrë në të cilën ajo ka ndodhur gjithmonë: duke i dhënë banorëve të kontinentit  kuptimin e historisë së tyre, të vlerave (edhe fetare) që ajo u ka dhënë jetë, të të qënit i përveçëm e, nëse më lejohet, të madhështisë e të rëndësisë së njërës e të tjerave. Duke treguar edhe fletët e zeza, natyrisht, por së bashku me mësimet që Evropa ka qënë e aftë të nxjerrë. Sigurisht, për të gjithë këto do të kishte qënë e nevojshme të sfidonte ndonjë qoshe të përbashkët të politikisht korrektes e veçanërisht të vendoste se çfarë janë, se çfarë duhet të jenë apo të mos jenë. E pra të kryhej ndonjë zgjedhje ideale, ndoshta ndonjë zgjedhje e guximshme, të tregohej një e shkuar e duke u nisur prej saj të kishte një projekt, një ëndërr. Me një fjalë do të kishte qenë e nevojshme politika vetëm politika e kuptuar në këtë mënyrë themelon Shtetet e ndërton njinjisinë e popujve. Përndryshe nuk mbetet veçse të bëhen lloqe e votime çdo pesë vite.

“Corriere della Sera”, 2 prill 2024       E përktheu Eugjen Merlika