Prof. Dr. Sylë Ukshini: Kosova-Sfidë e Politikës së Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë së BE-së: Nga shpërbërja e Jugosllavisë deri te pavarësia e Kosovës. Wien. LIT Verlag 2020, 304 f, ISBN 978-3-43-91144-5.

Nga Stephan Lipsius, Kassel/Kassel/Gjermani

Studimet nga fusha e marrëdhënieve ndërkombëtare, e drejtës ndërkombëtare dhe evropiane për zhvillimin e “Politikës së Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë” (PPJS) së BE-së në zgjidhjen e çështjes së Kosovës, deri më tani janë të disponueshme vetëm në mënyrë sporadike. Kjo vlen po ashtu edhe për periudhën e pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës në vitin 2008, dikur ish-krahinë autonome e Federatës Jugosllave.

PPJS-ja, e cila u themelua për herë të parë në bazë të ligjit primar në vitin 1993 me “Traktatin e Mastrihtit” dhe u përfshi në kuadrin e tij ligjor si shtylla e dytë nga tre shtyllat e BE-së, tani është një nga fushat më ambicioze dhe më të rëndësishme të politikave të BE-së.

Megjithatë, Politika e Jashtme, e Sigurisë dhe e Mbrojtjes ishte ende e përjashtuar nga traktatet themeluese të KE-së. “Politika e Përbashkët e Jashtme dhe e Sigurisë” i ka rrënjët në “Bashkëpunimin Politik Evropian” (BPE), për të cilin shtetet anëtare të Bashkëpunimi Ekonomik Evropian ranë dakord mbi iniciativën e Francës në dhjetor të vitit 1969 në formën e një bashkëpunimi ndërqeveritar që nuk ishte ligjërisht i detyrueshëm në atë kohë.

Sylë Ukshini studimin e tij, i cili është i struktura mirë dhe të qartë në dhjetë kapituj dhe shkruar si disertacion në Universitetin e Bremenit (Gjermani), e ka fokusuar në pesë periudha studimore që përfshijnë një hapësirë kohore nga marsi 1989 deri në fillim të vitit 2012.

Për ta përkufizuare temën, ai formulon tetë pyetje qendrore që synojnë të identifikojnë dhe emërtojnë ata faktorë se si kriza e Kosovës ka kontribuar në zhvillimin dhe, mbi të gjitha, në institucionalizimin e politikës së jashtme dhe të sigurisë evropiane dhe anasjelltas.

Ai flet për qasjet dhe strategjitë që BE-ja ka ndjekur në adresimin e problematikës së Kosovës.

Kështu, studimi trajton dy problematika komplekse dhe këndvështrime të ndryshme, të cilat, megjithatë, janë të lidhura ngushtë politikisht dhe kauzalisht.

Autori, i cili tashmë ka botuar disa libra dhe artikuj të shumtë të specializuar në Kosovë dhe që ka punuar në shërbimin diplomatik në vendin e tij, së fundi si i Ngarkuar me Punë në Ambasadën e Kosovës Tiranë dhe aktualisht drejtor i “Departamentit të Çështjeve Politike” të Ministrisë së Jashtme në Prishtinë.

Këtë studim ai e mbështet mbi vrojtimet jo vetëm përmes një numri të madh monografish, artikujsh të specializuar dhe raporteve të shtypit, por edhe si dëshmitar bashkëkohor që mori pjesë në konsultime të ndryshme ndërkombëtare si pjesë e funksioneve të tij diplomatike dhe politike, duke iu rikthyer edhe dokumenteve dhe shkresave zyrtare.

Në këtë kontekst, duhet përmendur pozitivisht se Sylë Ukshini arrin në vazhdimësi të argumentojë në nivel të lartë shkencor dhe të mbajë distancën e nevojshme shkencore-analitike, pavarësisht zhvillimeve të dhunshme të luftës në Kosovë, duke i mbetur besnik gjithmonë argumenteve kredibile dhe të paanshme.

Nga dhjetë kapitujt e studimit, dy prej trajtojnë drejtpërdrejt politikën e jashtme dhe të sigurisë evropiane, derisa kapitulli i dytë trajton bazën historike të fushave të politikave të përmendura.

Ndërsa, kapitulli i shtatë jep një pasqyrë të zhvillimit të mëtejshëm të PPJS-së të BE-së në formën e një integrimi të “Politikës Evropiane të Sigurisë dhe Mbrojtjes” (PESM) si një nënfushë e re në fokus në strukturën politike të PPJS-së.

Politika Evropiane e Sigurisë dhe Mbrojtjes (ESDP), origjina e së cilës shkon prapa në “Bashkimin Evropian Perëndimor” (WEU) dhe që për këtë arsye nuk ishte fillimisht pjesë integrale e integrimit evropian dhe e procesit të bashkimit evropian, u krijua në vitin 2001 përmes “Traktatit të Nicës”.

Atij iu dha emërtimi aktual “Politika e Përbashkët e Sigurisë dhe Mbrojtjes” (CSDP) me “Traktatin e Lisbonës” në vitin 2007, megjithëse vazhdon të ketë grupin e vet të rregullave brenda CFSP-së.

Me shtatë kapituj (përfshirë hyrjen dhe kapitullin përfundimtar), pjesa më e madhe e studimit i kushtohet një prezantimi shumë të detajuar të fazave të ndryshme të politikës së BE-së për çështjen e Kosovës, me Kapitullin 8 (“Roli i Bashkimit Evropian në Kosovë në periudhën e pasluftës”) si dhe kapitulli i 9-të (“Pavarësia e Kosovës”) me seksionet e tij, ndër të tjera, për përfshirjen e GJND-së në shpalljen e pavarësisë dhe mendimin e GJND-së për ligjshmërinë e pavarësisë, janë veçanërisht informuese për të kuptuar zhvillimet e fundit për Kosovën.

Në konkluzionet e tij përfundimtare Sylë Ukshini në fund të studimit i përmbledhë 25 gjetjet kryesore, të cilat në formë të përmbledhur përshijnë rezultatet më të rëndësishme të këtij studimi për rolin dhe qëndrimin e politikës së BE-së në raport me Kosovën. Kështu autori, për shembull, pjesëmarrjen e BE-së në operacionet ajrore të NATO-s kundër Beogradit dhe në rolin e evropianëve në zgjidhjen diplomatike të krizës së Kosovës përmes “Planit Fischer, e vlerëson si kulmin e angazhimit shumëpalësh dhe diplomatik të BE-së në çështjen e Kosovës. Sidoqoftë, ai konstaton se pas përfundimit të luftës në Kosovë, Politika e Jashtme dhe e Sigurisë e BE-së fillimisht nuk ishte e kishte temë diskutimi çështjen e statusit të ardhshëm të Kosovës, përkundrazi, BE-ja e shikonte Kosovën vetëm si një rajon të administruar nga Kombet e Bashkuara.

Argument qendror i autorit në kapitullin e fundit është konstatimi i mungesës së një qëndrimi të unifikuar të vendeve anëtare të BE-së lidhur me çështjen e zgjidhjes dhe të njohjes së pavarësisë së Kosovës dhe si zhvillimet politike dhe juridike të ankorimit të misionit të sundimit të ligjit, EULEX, nën ombrellën e OKB-së, përkatësisht për suksesin e kufizuar të misionit EULEX, gjë që ka inkurajuar Serbinë dhe Rusinë që të vazhdojnë të refuzojnë realitetet në Kosovë.

Në përfundim, Sylë Ukshini konstaton se “Kosova ishte sfida më e madhe dhe më e rëndësishme për politikën e jashtme të BE-së dhe në procesin e integrimit politik evropian” dhe se politika e jashtme e BE-së nuk guxon të dështojë në Kosovë.

“Südosteuropa Mitteilungen”(SOM) Nr. 04/2021.

Akademia e Shkencave të Shqipërisë – Sesion Shkencor kushtuar veprës së mjeshtrit të prozës së shkurtër Naum Prifti

Dr. Eugent Kllapi/

“Sot nuk ka asnjë indioeuropianist” thote një akademik i mirënjohur në fushën e gjuhësisë në një emision mbi/për gjuhën. Atëherë përse duan shkencëtarët shqiptarë dhe studiuesit shqiptarë të legjitimojnë që gjuha nuk është aq e vjetër por 1500 vjeçare kur indoeropianistet janë të mendimit që gjuha shqipe është 8 mijë vjet e kusur?! Janë studiues të fushës, pra të gjuhës prandaj kanë të drejtë ta argumentojnë të kundërtën e vjetërsisë për “Protoiken” e shqipes.

Por kur janë të fushës ata fare mirë e kuptojnë se nuk mund ta hedhin dot poshte shkencerisht vjetersine qe paraqet revista “Science” mbi gjuhen shqipe. Ne shkence, per aq kohe qe nuk mund te vertetohet e kunderta nuk mund te hidhet dot poshte paradigma e ngritur shkencore.

Ne opinionin shoqeror po. Ne turma udheheqesi shkelet me kembe, kurse me injorantet, ose te paditurit po t’u japesh edhe biblioteken e Aleksandrise ata e shumezojne me zero, per rrjedhoje perfundimi del 0 nga gjithe ajo biblioteke.

Per kete, akademiket shqiptare nuk jane kopetente te mendimit protoik mbi historine e gjuhes me studim por jane thjeshte opinioniste ne lemin e publicistikes. Si puna e studimit te revistes Science ka dhe dhjetra studime te tjera per lashtesine e gjuheve dhe konkretisht akademiket shqiptare ne lemin e gjuhesise dhe jo vetem duhet te vertetojne me studime te reja te kunderten e ketyre dhjetra studimeve. Po i kane te pakten t’i publikojne. Pune e tyre kjo le te bejne c’te duan. Ne qofte se e vertetojne shkencerisht te kunderten e dhjetra studimeve plus te kunderten e studimit Science me studimet e tyre shqiptare shkencore ne te ardhmen atehere ata do te kene pretendimin se gjuha shqipe nuk eshte aq e vjeter sa thone keta te huajt, kjo do respektuar nqs ne te ardhmen del si triumf shkencor.

Problemi i dyte eshte mbi Enigmen shkencore. Nje enigme shkencore as nuk mund te vertetohet, as nuk mund te hidhet poshte. Nqs une nuk e hedh dot poshte nuk kam kopetencen per autoritet shkencor, madje jam ne enigme, kot qe te flas ne kete rast, po vertetova te kunderten atehere e njoh dhe nuk jam me ne enigme. Akademiket shqiptare bashke me te perndriturin Cabej qe hodhi guret e themelit per gjuhen shqipe nuk e njohin protoiken me studime shkencore. Pra nuk e njohin edhe Science e si rrjedhoje jane ne enigme rreth kopetences shkencore ne lidhje me protoiken se nuk jane te specializuar per kete. Njohja e tyre kufizohet sipas rrethanave dhe kushteve nga antikiteti e ketej, jo mbi protoiken, ata nuk e vertetojne dot te kunderten e revistes Science e rrjedhimisht nuk e njohin, jane ne enigme shkencore, opinionet e tyre ngelen ne lemin e qytetarise qe quhet publicistike.

Ka ndonje shkarje akademike qe studimin Science e quajne si “hipoteze shkencore” dhe jo teze e vertetuar shkencerisht kur dhe vete akademiket shqiptare e dine se rezultatet e revistes nuk mund te quhen hipoteze, hipoteza nuk verteton po shtron pyetje apo enigma per te zgjidhur. Revista Science i ka vertetuar ato rreth protoikes, pra nuk eshte hipoteze por teze. Me pas tezat mund te hedhin njera tjetren nqs vertetojne te kunderten. Ne te ardjmen te shikojme se cfare do publikojne kundertezat.

Problemi me fillestar eshte media. Vete gazetaret qe e vetquajne dhe quhen gazetare me pervoje nuk kane mbaruar gazetari po merren me gazetari per shume vjet, te themi 20. Si mund te jene kopetente gazetaret qe nuk kane bere studime per gazetari per gazetarine?!!!! Ata kane bere gjuhesi, agronomi, shkolle ushtarake por mendojne se bejne profesionalizem ne media dhe quhen eksperte. Nje mekanik mund te quhet mjeshter ne mekanike por motorin nuk e shpik dot ai sepse per kete pune ka inxhinieri, mekaniku nuk e kalon dhe nuk e kupton enigmen shkencore, inxhinieri po. Ndonjehere mekaniku nga pervoja ia kalon inxhinierit por e keqia e tij eshte se ai nuk di me thelle se nje shkolle me dije te kufizuara, jo me te specializuara.

Nje murator 20 vjet me pervoje nuk mund te bente dot kullen ne Dubai, per kete duhet te kete eksperte ne inxhineri, mbase fizikant, nuk u ftuan muratoret aty per ndertim ideje, por inxhinieret.

Me kete eshte me mire e udhes qe nje virolog mos te marre shume sfida te forta qe te ndertoje kullen e Dubait, as te shpike motorin me djegie te brendshme megjithese e njeh fiziken e kimine, ka kopetente te tjere per kete.

Ne Shqiperi eshte bere e udhes qe letrari ben agronomine, agronomi letersine, te gjithe juristin dhe intelektuali muratorin!

Si mundet “keta eksperte” te nxjerrin ne drite problemet dhe aftesite e profesionit? Une e njoh agronomine, mund te flas me muaj per kete, por nuk mund te hedh dot poshte agronomin ne shkence. Ata qe quhen ndryshe “Sharlatane” mund te jene alternative e dijes e nuk do te ishte keq, por shkenca ka ligjesite e saj. Po akademiket tane a mund te quhen “Sharlatane” nga shkencetaret e revistes Science ne lidhje me protoiken e gjuhes?! Po AMA e drejtuar politikisht dhe jo kopetente ne fushen e komunikimit?!(do nje analize tjeter kjo per AMA-n) Po politikanet e parlamentit te zgjedhur nga populli dhe akademiket ne lidhje me protoiken?

Te kuptohemi, une do t’a quaja veten injorant me gjithe kuptimin e fjales ne protoiken e gjuhes, madje dhe ne studimin e gjuhes ne aspektin shkencor, por jam i specializuar per opinionin dhe argumentin shkencor e per rrjedhoje me lind e drejta qe te bej njohjen e kuptimin dhe domethenien mbi keto koncepte nese jane te verteta apo te gabuara. A mund te me kritikoje mua nje popull i thjeshte per protoiken a te tashmen? Po, ka gjithe te drejten e tij.

Populli nuk mund te quhet sharlatan kur merret me popullin.

Frano Kulli/

Dje qarkulloi lajmi, i përmbedhur shkurtazi se Muzeu Kombëtar do të mbyllet për katër vjet. Lajmi erdhi i zbehtë, si diçka e rrjedhur prej komunikimeve shkresore ndërmjet zyrave dhe jo si një kumt zyrtar publik, që mbart në vehte rëndësinë e peshën e lajmit. Bile diku diku shënoheshin edhe datat kufizuese të asaj që do të ndodhte; do të mbyllej me 15 mars 2024 dhe do të hapej me 15 mars 2028.

Në vetëm më pak se dhjetë vjet, ka ndodhë që katër prej enteve kulturës sonë kombëtare, të shkrihen si të mos kishin qenë.Teatri Kombëtar u shemb, Biblioteka Kombëtare u lag, u dogj e u poq. E , ashtu si është zëre se nuk është. Galeria kombëtare…pse a ekziston ? Dhe tani, më së fundi edhe Muzeu Kombëtar… Pra të katërta janë rrëzuar e kanë rënë përtokë. (Po sot Shqypni, pa m’thuej si je/Po sikur lisi i rrxuem perdhe…) “De fakto” edhe këto të trija që ende janë si karabiná (karabiná-skeleti i një ndërtese) e poshtnojnë fjalën kombëtare, përderisa cilsori që marrin nuk cilëson kurrgjë për to. Po,dihet që konotacioni , ngarkesa emocionale, që vetë fjala “kombëtare” mbart, jo veç për ne, po për gjithë vendet e qytetruara, madje edhe për të tjerat më pak të tilla, nuk është kaq kollaj e fshishme,nuk mund të bëhet kaq lehtë e paqenë…Veçmas për ne që rruga e mbajtjes gjallë të kombëtares, nuk ka shkuar fjollë…

Kur në vitin 1902 , në shkollat françeskane të Shkodrës, drejtuesi i tyre At Gjergj Fishta do të fuste gjuhën shqipe si gjuhë mësimi, ditunarët shqiptarë atdhedashës të spikatur e patën çmuar si kurorëzim të atyre përpjekjeve të filluara më heret prej Rilindësve të Kombit. Mbas përpjekjeve të parreshtura të Shoqërive komb-bërëse të shqiptarëve, nga Bukureshti, Sofja, Misiri, e deri në Bostonin e largët, do të ishte Shoqnia vendase “Bashkimi” e Shkodres, i pari organizim i intelektualëve shqiptarë në trojet e veta. Kjo Shoqni kishte paraprí gjithashtu botimin e një numri të mirë të teksteve shkollore në gjuhën shqipe, kurse “Fjalori i Bashkimit” (shqip-italisht) edhe sot e kësaj ditë çmohet si njëri prej fjalorëve më të mirë të gjuhës shqipe. Faik Konica, që, gjithashtu bënte në Bruksel revistën “Albania”, në “Kalendarin e Maleve” një kalendar që ai pati përgatitë dhe doli në tetorin e vitit 1900 e që shënonte posë festave fetare , ngjarjet historike e kulturore të shqiptarëve, do të shkruante: “Më e madhja ndodhinë për kombin shqiptar më 1899 , asht krijimi i shoqnisë “Bashkimi” në Shkodër, për përparimin e gjuhës kombëtare. Kjo shoqni zgjodhi për kryetar Imzot Prenn Doçin, Abatin e Mirëditës. I shkëlqyeshmi Abat i Mirëditës ka me vedi besimin e gjith shqiptarëve, të shkado fesë që ne qofshim.” Nërsa në shkollat e Shkodres ku kishte filluar “të flitej shqip”, do të themelohej edhe teatri në këtë gjuhë. Mësuesi e drejtuesi i shkollës, Fishta pra, Poeti do të bënte edhe rregjisorin edhe skenografin, do të shkruante melodrama e do të përshtatte pjesë në shenj nga kryeveprat europiane. Për teatrin ku do të teatrohej shqip pra. Për teatrin kombëtar. Mbrenda pak më shumë se një dekade e, vetëm në atë qytet bëhej teatër e veprime të tjera kulturore në 6 salla, më e vogla prej të cilave kishte dyqind ndejëse. Gjithçka shqip e gjithçka nën vezullimin e më të bukurës avangardë europiane…

Tani pra edhe Muzeu kombëtar (ai që ishte e ashtu si ishte) do të “pushojë në paqe” së paku për nja katër vjet. Kështu cilësorit “kombëtar”, mbështetur si emërtesë në hyrje të ngrehinave të dikurshme, tani i bie të varet në ndonjë pemë aty pranë… E nëse rradha e tejhedhjes së kombëtares vijon, kush e ka mbas Muzeut ? …

Dr. Agim Z. Dobruna/

Kali është simbol i fuqisë, shpejtësisë, qëndrueshmërisë, e dominimit. Njeriu fillimisht e (keq)përdori kalin duke i ngrënë mishin e marrë lëkurën. Më vonë ai arriti që ta zbusë atë dhe ta përdorë për kalërim e bartje të barrës. Katërmijë e pesëqind vjet para erës sonë ndodhi një nga shpikjet më të mëdha të njerëzimit. Ishte rrota ajo që ndryshoi shumë gjëra në jetën e njeriut dhe rrjedhimisht kali u përdor edhe për tërheqje.
Kali është luftëtari më jetëgjatë dhe numerikisht më pjesëmarrës, si në ndërtimin, ashtu edhe në shkatërrimin e civilizimeve të shumta gjatë historisë njerëzore. Mjafton të kujtojmë Konkuistadorët e Spanjës dhe pushtimin e aztekëve me vetëm rreth gjashtëdhjetë e dy kuaj dhe të inkasve me jo më shumë se njëqind sosh, duke mashtruar prijësit e tyre Montezuma dhe Atahualpa. Kaq pak kalorës e pushtuan e më vonë e shkatërruan një civilizim të tërë! Përdorimi i kalit në luftë ishte aq esencial sa që edhe në Luftën e Dytë Botërore, deri në shtatëdhjetë për qind e ushtrisë gjermane (Wehrmachtit) ishte e tërhequr jo me makina, por me kuaj. Përgjatë kësaj lufte vetëm Bashkimi Sovjetik dhe Gjermania përdorën më shumë se gjashtë milion kuaj.
Kali është bërë pjesë e pandarë edhe e shkencës. Skocezi Xhejms Uat e futi në shkencën e fizikës njësinë matëse kalë-fuqi për ta krahasuar rendimentin e motorëve me avull me fuqinë e kuajve tërheqës. Një kali, për shembull, mund të zhvendoste një peshë prej 75 kg në metër për një sekondë.
Kuaj të famshëm
Kali më i njohur e më i përmendur këtu e mbi tremijë vjet, i cili për paradoks nuk ishte kali i vërtetë, është ai i Trojës. Troja i bëri qëndresë pushtimit nga grekët duke qëndruar e rrethuar për dhjetë vite. Ndërkohë, grekët erdhën në ide që të ndërtojnë një kali nga druri ku do të fshiheshin disa luftëtarë dhe ua dhanë trojanëve si dhuratë. Luftëtarët e fshehur pastaj gjatë natës dolën nga kali, hapën dyert e kështjellës dhe Troja u pushtua. Në aspektin ushtarak kjo cilësohet si një nga strategjitë më të mira të kohës. Termi “Kali i Trojës”, rrjedhimisht, mori konotacionin alegorik të mashtrimit, tradhtisë, apo kolonës së pestë. U bë e famshme thënia “mos u beso grekëve edhe kur sjellin dhurata”. Në rastin aktual të rrethanave në Kosovë, fqinji ynë verior imponoi një të ashtuquajtur “Asociacion”, që s’është gjë tjetër pos një Kalë Troje (kolonë e pestë)! Sot madje emërtimi “Kalë Troje” ka zënë vend edhe në teknologjinë informative. “Trojan” quhen ato viruse kompjuteri të cilat e infektojnë një sistem kompjuterik, pasi përdoruesi t’i ketë pranuar gabimisht si softuerë apo skedarë legjitim.
Bucefali kishte një shenjë në kofshë në formë të kokës së demit. Ai ishte kali i Aleksandërit të Madh. Filipi II, babai i Aleksandërit nuk ishte i kënaqur me fuqinë, zotësinë, zhdërvjelltësinë e djalit të tij dhe vazhdimisht e bullizonte. Një ditë në tregun e kuajve Filipit iu ofrua një kalë nga tregtarët me një çmim shumë të lartë. Kali ishte aq i padëgjueshëm sa që edhe kalorësit zbutës nuk arritën ta shalojnë. Aty ishte edhe Aleksandëri, fëmijë vetëm trembëdhjetë vjeç. Ai e kishte pikasur se kali po frikësohej nga hija e vet. I mori leje babait që ta provonte ta shalojë. Pasi u lejua, ai butësisht iu ofrua kalit dhe e ktheu në drejtim të diellit që të mos e shihte hijen e vet dhe arriti që ta shalojë me sukses. Ky mund të konsiderohet si një moment i “vrasjes së babait” dhe një katapultim i pakthyeshëm i Aleksandërit drejt strategut, gjeneralit, ushtarakut më të famshëm në historinë e njerëzimit!
Incitatus (i shpejtë) ishte kali i perandorit Kaligula. Ai e emëroi kalin e tij për Senator me qëllim që më vonë ta bënte konsull. Marengo ishte kali i Napoleonit, i emërtuar sipas Betejës së Marengos më Itali. Llamri ishte kali i mbretit Artur, Magnolia i Xhorxh Uashingtonit, kurse Rosinante i Don Kishotit.
Për kalin e Skënderbeut nuk dihet dhe nuk shkruhet, as në veprat e Marin Barletit, Mojkom Zeqos e Aurel Plasarit, mirëpo Barleti vetëm shkruan se pas vdekjes së Gjergjit, kali i tij ishte ende gjallë dhe nuk lejoi ta kalëronte më askush.
Gjithandej janë të zakonshme përmendoret me kuaj të luftëtarëve, pushtuesve, ushtarakëve, e mbretërve të famshëm anekënd botës. Pos nderit dhe respektit për ta, thuhet se ka edhe një simbolikë në ato përmendore: nëse kali i përmendores i ka të dyja këmbët në ajër, kalorësi ka vdekur në betejë; nëse e ka njërën këmbë në tokë e tjetrën në ajër, kalorësi ka vdekur nga plagët e marra në betejë; kurse nëse i ka të dyja këmbët në tokë, ai ka vdekur jashtë betejës. Mikelanxhelo, njëri nga skulptorët më të mirë në historinë e njerëzimit ka thënë se “në çdo gur të mermerit është e burgosur një skulpturë të cilën unë vetëm duhet ta nxjerr nga burgu”.
Kali në traditën shqiptare
Kali është bashkudhëtar në jetën dhe traditën shqiptare. Madje, liria e popullit shqiptar ka kaluar mbi kurrizin e kalit (N. Çoçaj)! Gjatë luftës së fundit, thotë ai, në periudhën 1998-99 rreth 60-70 kuaj bartën armë dhe asnjëri nga ta nuk ra në mina.
Kali i UÇK-s është pjesë e lirisë së Kosovës. Në rrethana të një tereni shumë të vështirë, të motit me shi, borë, stuhi, e acar, ai shërbeu për të bartur pesha të rënda armësh, municionesh, ushqimesh, e barërash. Ai barti të plagosurit, të vrarët, të sëmurët, me pak ose aspak ujë e ushqim. Po bëhen gati tridhjetë vjet që Kali i UÇK -së nuk i mori meritat që i takojnë. Ai mbetet i burgosur në një bllok mermeri duke e pritur dorën e një Mikelanxheloje dhe vullnetin e politikës, që të lirohet dhe të marrë të gjithë vlerësimin e merituar!