Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

DITELINDJA E MARASH MRNAÇAJ, SI SHKAS…

by

HISTORI E RRALLË SHQIPTARO-AMERIKANE: FAMILJA KELMENDASE, MES DIKTATURËS SHQIPTARE DHE DEMOKRACISË AMERIKANE/

NGA DALIP GRECA/*

21 Dhjetori është ditëlindja  e Marash Mrnacaj, malsorit fisnik, simbol i qëndresës antikomuniste, që arriti të realizojë arratisjen-legjendë, të familjes, me fëmijë e bagëti. Është e para ditëlindje që kujtohet pas ikjes së tij me 10 tetor 2019 dhe në raste të tilla urimi është i tjetër formati: Pusho në Paqë Marash Mrnaçaj, shpirt i vuajtur dhe qëndrestar i paepur!

            Pushoftë në Paqë shpirti i Tij. Natyrisht që ditëlindja do të kujtohet në forma të tjera, jo si dikur në të gjallje të tij, kur familja dhe miqtë festonin në shtëpi, a mblidheshin në “Zuppa” apo  në Eastwood Manor, ku shtrohej “Sofra Kelmendase” dhe festonin së bashku. Në kujtim të Marash Mrnacajt unë po sjell një intervistë të vitit 2016, me shkas Ditëlindjen e tij, realizuar në shtëpinë e Marashit, në Seneca Ave, Yonkers.

        ***

        …Kisha kohë që mendoja për një bisedë me Marashin, për të hyrë në kujtesën e tij dhe për të rrugëtuar në historinë e familjes, simbol i demokracisë dhe e antikomunizmit, e përmendur deri edhe në Shtëpinë e Bardhë, e deri tek presidentët e Amerikës(kur presidenti Ford firmosi dhënien e shtetësisë amerikane nënës Mrikë në moshën 111 vjeçare, apo kur në Kapitol u ngrit Flamuri shqiptar në nderim të Heroit shqiptar të Demokracisë, Nik Marash Mrnaçaj)… Kur, më mirë se tani që përjeton përvjetorin e Lindjes, më jepej rasti për ta zvilluar bisedën?! Së bashku me nipin e Marashit, Mark Mrnaçaj, të enjten me 22 dhjetor, në mesditë trokita në shtëpinë e tij në Yonkers.

Pa u ulur mirë, Mrija, zonja e shtëpisë e mbushi tavolinën plot. Sa herë e kam takuar Mrijen, kam konstatuar fisnikëri e shpirtmirësi në fytyrën e saj, në sjelljen e saj, në bujarinë tipike kelmendase, por mjafton të hysh në botën shpirtërore të saj dhe do të zbulosh,se sa dhimbje dhe tragjedi, të shkaktuar nga diktatura komuniste mbart shpirti i malësores fisnike: Babën e saj, Dedë Bajraktarin, komunistët e kapën dhe tek lëngonte nga plagët e plumbave e kanë futë në shtëpi dhe e kanë djegë të gjallë, ndërsa kushërinj të saj, i kanë masakruar; njërit prej tyre,i kanë torturuar mizorisht, i kanë nxjerrë sytë, dhe e kanë mbuluar me gurë….Plaga e fundit e Mrijes, që ende rrjedh dhimbje, është Nika, që tek i jepte që nga Amerika goditjen e fundit diktaturës shqiptare, që i kishte shkaktuar aq plagë, Kelmendit dhe familjes Mrnaçaj, humbi jetën në mënyrë misterioze, me një goditja nga pas prej një traku, tek kthehej nga demonstrata antikomuniste, ku kishte shkuar me 20 shokë nga Nju Jorku në Detroit….Mrija ende ruan imazhin e buzqeshjeve dhe puthjeve, që Nika i jepte në ballë, kur shkonte apo kthehej nga puna.Edhe atë ditë të fundit… Sa i ishin lutë që të mos shkonte në atë mot të ashpër dimëror në demonstratë në Detroit! Ah, pengu i nënës dhe i babës! Shpirti dhemb….

        …Marashi, sikur nuk do t’ia dijë për 90 vitet e jetës, qëndron si lis, pa u përkulur aspak nga pesha e viteve.Memorien e ka  të kthjellët. I ulur përballë Flamurit kombëtar, ai nis të më tregojë për jetën e tij 90 vjeçare. Në ballë të dhomës së pritjes, përbri Flamuri Kombëtar, është vendosë një polifoto me 5 portretet e familjarëve: Në qendër është baba i tij Nue, i rrethuar nga djemtë: Nikolla, që vdiq nga vuajtjet e diktaturës, 20 vjet burgim dhe po aq internim,vdiq pak ditë pasi doli nga burgimi i dytë, Rroku, që ka ndërruar jetë në SHBA dhe më tej, të gjallët: Marashi dhe Pjetri….

 Trokas në memorien e  këtij burri të moçëm, që vjen nga fisi i qëndresës antikomuniste kelmendase dhe kërkoj gjurmët e  jetës së tij…

    Nga fëmijëria e largët ai sjell ndërmend rrëfimet e të atit për qëndresën e Kelmendit ndaj sllavëve, që e kallën në flakë dhe e mbytën në gjak Kelmendin, por që kurrë nuk e pushtuan, po ashtu dhe turqit, nuk arritën ta bënin për vete Kelmendin, as italianët e gjermanët, ndërsa nga rinia e vet sjell imazhet e luftës dhe qëndresës kundër komunistëve, që deshën ta nënshtronin me dhunë Kelmendin. Në sytë e tij u zhvillua lufta vëllavrasëse e Kelmendit, Janar 1945. Ishte i ri 18 vjeçar atë kohë. Memoria e tij është e mbushur me pamje makabre: përgjime,kurthe,arrestime, vrasje, pushkatime, dëbime….

– “Lufta e Kelmendit” e ndau përgjithmonë Kelmendin nga komunistët, thotë Marashi…

     Historianët ende diskutojnë , debatojnë dhe kundërshtojnë njëri-tjetrin nëse ishte apo nuk ishte Kryengritje ajo përballje e përgjakshme e Kelmendasve me diktaturën që po instalohej dhunshëm. Ç’donin forcat e  ndjekjes në Kelmend? Nga kush do ta çlironin kurorën e trimërisë shqiptare? Gjermanët kishin ikur me kohë.Por ç’mund të ishte tjetër ajo luftë, ku pati 83 të vrarë (pushkatuar), 69 të plagosur, më shumë se 30 shtëpi të djegura, dhjetëra kelmendas të arrestuar, dhjetëra të burgosur,qindra të dëbuar në kampet e internimit(kampet e vdekjes)? Që nga paslufta e Kelmendit, Kelmendasit, nisën kalvarin e vuajtjeve nëpër burgjet e diktaturës dhe kampet e internimit. Komunizmi u përpoq t’ua mposhtëte krenarinë e maleve, por ata nuk u nënshtruan.Tipik është Nikolla, vëllai i Marashit…

    Pikërisht pas luftës së Kelmendit e morën ushtar Marash Mrnaçajn dhe vëllanë Rrokun. 200 djem të Kelemndit i ngritën ushtarë menjëherë pas asaj lufte. Gjatë kohës së shërbimit ushtarak, plot 3 vjet,(5 vjet e bëri ushtrinë vëllai i tij,Rroku), Marashi kujton përplasjet e  forcave të ndjekjes me forcat nacionaliste. Sjell ndërmend qëndresën e Muharrem Bajraktarit dhe ndjekësve të tij, rrëfen për vrasjen e Destan Rexhepit e trimave të tjerë nacionalistë.Ishte dhe ai ushtar në disa nga përndjekejt e Bajraktarit trim.

–   Ishte trim me eksperiencë dhe i zgjuar Muharrem Bajraktari. Dinte të ruhej, tregon Marashi dhe kujton një moment, kur  forcat e ndjekjes, kanë kapë të plagosur djalin e Bajraktarit,që e transportuan deri në Kukës të gjallë. Aty ka ndërruar jetë.

 Shkuan pas gjurmëve drejt e tek vendqëndrimi i Muharremit (duket se u dekonspirua nga një zjarr i ndezur ditën për të gatuar). Një spiun kishte raportuar. Komandanti partizan urdhëronte ushtarët: Nëse ndokush kthehet mbrapsht kur ta rrethojmë, kam për ta vrarë unë me këtë kobure, dhe kishte çuar dorën në brez. Po ç’ndodhi? Muharremi nuk qëndronte në një vend me luftëtarët e tij, por pak i larguar, përgjonte, madje edhe kur flinin luftëtarët e tij, ai qëndronte zgjuar për t’iu ruajtur ndjekjësve. Dhe përdorte mjeshtrisht bombat për të çarë rrethimet. Kështu ndodhi dhe atë ditë. Plumbat e Muharrem Bajraktarit palosën për tokë të parin komandantin partizan….Thoshin, se Muharrem Bajraktari vriste vetëm oficerë nga forcat e ndjekjes, jo ushtarë… Kur kisha kaluar në perëndim, tregon Marashi, shkova dhe e takova në Bruksel Muharremin dhe biseduam gjatë. Ia tregova se si e kisha përjetuar kohën kur ai përndiqej maleve të Shqipërisë.Gjatë bisedës sollëm hollësi nga ato ngjarje. Në fund, kujton Marashi, i thashë:- A je gati të kthehemi tash e të shkojmë e të luftojmë komunistat? Unë bëhem ushtar i juaj…Ai ma ktheu: -Nuk është nevoja, bir, se ata po vrasin njëri-tjetrin. Nuk e kanë të gjatë…. 

ARRESTIMI I VËLLAIT, NIKOLLËS

Tregon Marashi: Në vitin 1952 arrestuan vëllanë, Nikollën, babanë e Markut. Ngjarja ndodhi kështu:Ishte i sëmurë Nikolla, qëndronte i shtrirë në shtresa. Vjen komandanti i Postës së Tamarës me pesë ushtarë.E presim. Kishte ardhë dhe herë tjetër.I uruam mirëseardhjen si zotë shtëpie. Ngrihet dhe Nikolla nga që ishte shtrirë nga sëmundja dhe i jep dorën.Ai menjëherë ia kthen:

– Kam një fjalë me ty, Nikollë!

 Çohet Nikolla dhe pa u veshur, me këmishë, i shkon pas.Minutat mezi kalojnë. Ne po prisnim në ankth, pse u vonuan? Kur vjen motra e dytë nga që kishte shkuar për të mbushë ujë, dhe e zbehtë në fytyrë, duke iu marrë fryma, na pyet:- Çfarë ka bërë Nikolla, që e kanë lidhë?

– Ku?,- e pyesim ne të shqetësuar….

– E kanë lidhë tek shkambi…thotë ajo.

Marashi kujton detaje nga ngjarja: Ishte një strehëz shkëmbi, poshtë shtëpisë, atje e kishin lidhë. Pas pak vjen tek ne, në shtëpi, komandanti me dy ushtarë, dy të tjerët i kishte lënë për të ruajtë Nikollën. Na jep urdhër të gjithëve që të dilnim jashtë sepse kishte urdhër të kontrollonte shtëpinë. Mori veç nënën Mrikë dhe nisi kontrollin. Gjeti vetëm një armë gjahu,(që Marashi e kishte me leje).E morën armën. Gjetën 2-3 libra fetare në gjuhën italiane, që i mbante Nikolla dhe ato i morën, pa e ditur se ç’ishin. Shkuam atje ku ishte Nikolla, por çfarë të shihnim: Gati kishte ngrirë prej të ftohtit. Edhe teshat që i çuam nuk po i vishte dot vetë, e ndihmuam. U ndamë me lot ndër sy. E morën duarlidhur dhe shkuan…

        …Po vazhdonte reprezalja komuniste. Bashkë me Nikollën kishin arrestuar dhe 12 të tjerë atë natë. Kishin arrestuar edhe një grua me katër fëmijë. Të nesërmen i pamë kur po i largonin varg.Ajo grua me katër vocrrakë ta këpuste shpirtin. Ç’faj kishin ata fëmijë, po nëna e tyre? Kishin ardhë më shumë se 50 forca policore me kryetarin e Degës së Punëve të Brendshme të Shkodrës, sadistin Ilmi Seiti.

– Po përse e arrestuan Nikollë Mrnaçajn, çfarë kishte bërë?- e pyes Marashin.

– Kurrgja. U akuzua se kishte bashkëpunuar me fashizmin. Si shumë të tjerë ,në kohën e pushtimit Italian, Nikollën e kishin ngritë ushtar në vitin 1939(njësoj siç ngritën komunistët Marashin dhe Rrokun më 1945-46). Më pas, Nikollën, e kishin angazhuar me Gardën Italiane së bashku me shumë shqiptarë të tjerë. Më pas e kanë çuar në Torino. Pushtimi gjerman bllokoi rrugët e kthimit dhe ai mbeti rrugëve të Italisë. Kur u hapën rrugët, u kthye si shumë të tjerë në Selcën e tij, ku pat lindë, dhe kjo ishte e gjithë veprimtaria”fashiste” e Nikollës, që as vrau e as preu kënd, por regjimit komunist i duhej armiku për të terrorizuar Kelemendin. E dënuan 15 vjet Nikollën, bëri 10 vjet. E torturuan më shumë se 6 muaj në hetuesi.Hetuesia kishte qenë tepër e rëndë. I kërkonin të pranonte faje që nuk i kishte kryer. I kishin shkulur thonjët.Gishtërinjët i ishin shtremëbruar ,përthyer nga torturat, që prodhonin hetuesit sipas shkollës bolshevike. Burgimi ishte i rëndë, punonin si skllevër, e torturoheshin gjatë punës. I kaloi vitet e burgut në kampet-burgje të Vlashukut, Semanit, Rinasit, Lushnjës, Urës Vajgurore etj.

“KURTHI” I PUSHTETIT DHE ARRATISJA E MRNAÇAJVE

Ndërkohë që po afrohej lirimi i Nikollës,i kishte mbetë 1 muaj e gjysëm, që të plotësonte dënimin, familja merr sinjale nga miqtë e vet, që ishin afër pushtetit, se po përgatitej kurthi i arrestimeve të reja për burrat e asaj shtëpije. Sinjali u dha hapur kur në një mbledhje rinie në Tamarë,e nxjerrin jasht vëllanë e Marashit, Pjetrin. Në atë mbledhje merrte pjesë edhe Kryetari i degës së Brendshme të Shkodrës Ilmi Seiti. I thonë Pjetrit:- Dil jashtë,ti Pjetër, por mos shko në shtëpi para se të dalin shokët.

Një shok i Pjetrit, kur del nga mbledhja, i thotë:- kujdes, duhet të ikësh.

Kumti është marrë. Ata kanë diskutuar për Mrnaçajt gjatë mbledhjes.Furtuna po afronte.

Pas kësaj vjen një mik tjetër i familjes,që kishte marrë pjesë në mbledhje dhe i paralajmëron:Kujdes, jeni në shenjë!

      Kujton Marashi: Në prag të festës së 29 Nëntorit që bënin komunsitët, na thirrën ata të Këshillit dhe na kërkuan që t’u jepnim kontribute për festën e çlirimit. Baba më paralajmëroi që të mos kundërshtonim, por të jepnim gjithçka,që ata do të kërkonin. Kërkuan dy dhi me nga mbi 25 kg mish, 5 kg djathë, ushqime të tjera, raki etj.Ua dhamë të gjitha.

      Rrëfimi i Marashit është drithërues: Pas shumë sinjalesh që na erdhën, dhe vetë po e shihnim, se po na shtërngohej konopi. Çfarë të bënim? Problem ishin prindërit e moshuar, babai Nua ishte gati  90 vjeç, nëna pak më e re, por e plakur dhe ajo…. A do të mundnin ata ta përballonin rrugëtimin e vështirë nëpër male të thepisun në mot të ashpër dimëror? Pjetri më tha me vendosmëri: Gjallë a vdekë, unë do të iki! Ma mirë i vdekun se në burg!

 Bisedonim vëlla me vlla, kujton Marashi: Ç’vendim të merrim? Vëlla Rroku propozoi që të qëndronim, le të arrestoheshim ne, burgu për burra është, por shpëtonin pleqtë. Po kush na siguronte që dhe ata nuk do t’i syrgjynosnin në ndonjë kamp internimi në atë moshë? Aty nuk mund të qëndrohej sepse dera e burgut ishte hapë për të gjithë. Si t’ia thonim babës ikjen? -Unë e pata të vështirë, thotë Marashi.E mori përsipër Pjetri t’ia thoshte. E thirrëm babën dhe Pjetri ia tha copë: Babë, kemi dy rrugë; ose të presim të na çojnë tek Nikolla në burg, ose të ikim, të arratisemi. 

Baba u mendua dhe na tha: Ikim, në mundshim me kalue ,mirë. Edhe nëse më gjenë gjë,mua plakun, më shtini rrëzë ndonjë gardhi matanë kufinit, dhe e keni kryer detyrën…Këtu nuk rrihet ma…

    E poqëm mendimin dhe ndërtuam planin e arratisjes. E shoqja e Nikollës, Dranja me të bijën, Diellën, nuk u ndodhën në Selcë, kishin shkuar në Vermosh, tek familja e vëllait të saj. Në ato kushte nuk kishte kohë për ti marrë me vete, nga që vendimi u mor aty për aty.Pasatj, duhej folë dhe me Nikollën.Në mëngjes baba dhe vëllau nxorën bagëtitë në kullotë dhe i afruan sa më pranë pikave të lejushme të kufirit. Ushtarët ruanin dhe vështronin me dylbi gjatë të gjithë kohës duke kontrolluar lëvizjet e njerëzve dhe të bagëtive. Në mbrëmje, kur ra errësina, vëllau la babën afër kufirit me gjysmat e bagëtive dhe gjysmat i ktheu në shtëpi. Ishte alibia për ikje.E kishim menduar mire lojën: Ne dinim me saktësi kohën dhe vendin ku ndërroheshin rojet. Ndërrimi i shërbimit bëhej pranë burimit, ku mbushnim ujë. Pikërisht në këtë moment bëhemi gati me gra e fëmijë dhe marrim rrugën nëpër natë. Kishim të fshehura dhe dy pushkë. Një i ishte lënë babës tek kullota me delet, tjetrën, e mora unë, tregon Marashi. Ishte 21 Dhjetor 1959….

Po si mundët të largoheshit?, e nxis rrëfimin e bashkëbiseduesit.

-Zoti e di se si shpëtuam…dhe Marashi e sjell në kujtesë atë udhëtim që normalisht, po ta bëje ditën, nuk ishte më shumë se 1 orë larg, por atyre u kushtoi jo pak, por 22 orë…

Marashi tregon: Dolëm nëpër natë dhe me kujdes, pa u ndjerë, u kaluam pas shpine rojeve, që po ndërroheshin tek burimi. Pasi u bashkuam me babën e morëm bagëtinë përpara, ecnim ngadalë. Ishte frikë e madhe sepse kishim edhe dy fëmijë të vegjël, njërin 3 vjeç dhe tjetrin 9 muajësh. Po sikur ata të qanin? Gjithçka përfundonte aty…Ishte terr i thellë. Ecja nëpër pyll u vështirësua shumë. U hymë në hak edhe mushkave të ngarkuara, ato pengoheshin nga degët e pemëve. Asgjë nuk shihej para këmbëve. Hapat hidheshin kuturu. Vdekja përgjonte në çdo hap. Rrëzoheshim, ngriheshim me mundim dhe vazhdonim.  Qëndruam pak se menduam, ndoshta do të na ndihmonte hëna që duhej të lindëte në ato çaste, por për fatin tonë të keq, terri u shtua, ia nisi shiu. Ecja u vështirësua shumë.

    Marashi, kujton se kishte një elektrik të vogël, me të cilin ndriçonte para këmbëve që të vazhdonin mundimshëm ecjen. Pas shiut nisi bora.Keq e më keq. Dukej se po përjetonim një tmerr ferri. Fëmijët kishin ngrirë, duart u ishin ënjtur. Nisën të qanin. Diku, gjatë ditës së nesërme, rrëzë një shkëmbi,u përpoqëm të ndezim zjarrin, nga që fëmijët nuk pushonin së qari, por ishte e vështirë, lagështia, bora pengonin. Na ka parë në ato momente një treshian dhe na është ofruar. Duke zbërthyer fishekët, u morëm barutin dhe e ndezëm zjarrmin. Treshiani, që u përvëlua nga baruti, na tha se duhej të lëviznim sepse ushtarët shqiptar vinin deri aty për kontroll. Në ato çaste na doli dhe një problem me bagëtinë, që na u kthyen mbrapa, hynë në pjesën shqiptare. Shkoi treshiani dhe i ktheu mbrapsht. Pastaj erdhi dhe na mori e na çoi në shtëpinë e vet në Bekaj të Trieshit. Morëm frymë të lehtësuar. Ishim të lagur deri në kockë. Na veshën me rrobat e tyre, edhe pse na rrinin të mëdhaja, nga që ata ishin trupmëdhenj.Na ushqyen. Pasi e kishim marrë disi veten, mikpritësi njoftoi policinë malazeze. Na shoqëruan gati 20 trieshianë për në zyrat e policisë. Fëmijët vazhdonin e qanin nga që trupi u ishte ënjtur e fytyrat u ishin bërë plagë. Bagëtinë, s’mund ta merrnim me vete, ia lamë atij që na kishte ndihmuar. Na çuan në Titograd, ku na mori në pyetje UDB-ja. Çdo i rritur i qëndronte më vete në një dhomë, ku ballafaqoheshin përgjigjet e intervistave që na bënin. Pyetjet vazhduan për dy javë.

UDB-a dinte gjithçka për ne, tregon Marashi, dhe shton; madje më provokuan edhe për një ngjarje që kishte ndodhë 6 muaj para arratisjes.

– Çfarë mbanë mend se të ka ndodhë 6 muaj më parë?… Kishin ndodhë shumë ngjarje, ç’tu thosha më parë? Ata më orientuan. U kujtova. Ja ç ‘kishte ngjarë: Marashi me vëllanë kanë zbritë në tregun e Shkodrës me shitë disa dele,që të blenin grurë për bukë. Dikur kanë ardhë inspektorët e shtetit dhe ua kanë marrë me forcë bagëtinë,siç kanë sekuestrua dhe mallra të tjerë, edhe pse i kishin shlyer detyrimet e shtetit. Pas ankesës ua kishin kthyer sërish, por pazari nuk shkoi mirë atë ditë. Vetëm dikush iu dha një mundësi këmbimi të deleve me grurë, por pazari iu duk shumë i ulët. Më kot pritën deri në darkë. Kur po errej, menduan që të gjenin personin që u kishte dhënë pazarin e vetëm.Nuk mund të ktheheshin pa grurë. Me të pyetur e gjetën shtëpinë e personit, ishte vrakaçor. Shkuan në Vrakë, por kur e panë grurin që nga lagështia kishte marrë ngjyrën e gjelbërt, i thonë të zotit se ai grurë nuk mund të hahej, ishte i mykur. Unë këtë  grurë përdor, u tha ai, lajeni dhe thajeni. S’kishin rrugë tjetër, pranuan. Atë natë bujtën tek vrakaçori. Pikërisht aty u zhvillua  biseda për të cilën po pyeste intervistusi i UDB-së. E ka pyetë Marashin i zoti i shtëpisë:- Nga je, or mik?

-Nga Selca,- është përgjigjë Marashi.

-Sa larg e ke kufirin?

– Një orë,- i është përgjigj Marashi.

– Dhe ti vazhdon të rrish aty? Të isha si ti, do të ikja sa më parë, qoftë duke falë dhe dy fëmijët e mi…

– Ka hyrë dhe një tjetër në bisedë, unë do t’i falja të katër fëmijët e mi, vetëm të ikja….

Pikërisht këtë ngjarje e kishin verifikuar zyrtarët e UDB-së dhe e pyetën, e ripyetën Marashin, fill e për pe’ se si u zhvillua biseda…Pastaj kanë qeshë me të madhe, si si? Të katër fëmijët do t’i jepnin për të ikë nga ai ferr?…

      Pas formaliteteve Mrnaçajt i lanë të qetë. I vendosën në Titogard. Marashi dhe vëllezërit ishin të zotë të punës. Punonin fort dhe fitonin. Digjnin gëlqere edhe pse ishte me rrezik për shëndetin, veçanërisht për mushkëritë, por s’kishte rrugë tjetër. U jepnin të zotërve të fshatit, ku merrnin lëndën, 1/3 e fitimit, por mbetej edhe për ta.Shtatë vjet qëndroi Marashi aty.Ndërtoi dhe shtëpi, sa ia patën zili vendasit, që i thoshin njëri-tjetrit: Si more, ky shqiptari i Kelmendit, tash erdhi dhe tash e ndërtoi shtëpinë?! Dhe shih sa të mirë!…

 Në vitin 1966 u largua vëllau,Pjetri për në Itali.Pas një viti shkoi edhe Marashi me familjen. Në shtëpinë në Titograd la vëllanë Rrokun me dy pleqtë. Më pas baba Nue ndërroi jetë në Titograd dhe u varros në varrezat e Tuzit. Më 1967 Marashi me familjen mbërritën në Nju Njork. Deri në vitin 1978 jetuan në Bronx, më pas blenë shtëpinë në Yonkers, shtëpi që e kanë ende. Punoi në një fabrikë që prodhonte rezistenca dhe mjete ngrohëse. Më pas ka hyrë si sikjuriti në një Bankë, ku punoi 20 vjet. Sot, kanë ndërtesa, që i japin me qera dhe ndjehet i kënaqur me jetën në 90 vjetorin e lindjes, teksa shtëpinë e ka plot me 14 nipër e mbesa, vetëm nga fëmijët e tij.

HISTORIA E NËNË MRIKËS DHE BURGOSJA E DYTË E NIKOLLËS

Marashi vijon rrëfimin: Pasi baba vdiq dhe u varros në Tuz, erdhi në Amerikë dhe vëllau Rrok me nënën Mrikë. Nëna kërkoi strehim politik. Shkoi djali tek avokati dhe u këshillua. Kur avokati pa datën dhe vitin e lindjes, tha se ky ishte rast i veçantë në të gjithë Amerikën, një 111 vjeçare kërkonte shtetësinë amerikane! Lajmi u përhap shpejt, gruaja më e moshuar, që kishte zbritë në Nju Jork, kërkonte të bëhej shtetase amerikane! Ishte viti 1974 kur ajo mbërriti në Nju Jork. Lajmi mori dhenë nëpër gazeta e Televizione, kur ajo brenda një kohe të shkurtër mori shtetësinë amerikane. Deklarta e nënës Mrikë: “dua të jetoj dhe të vdes e lirë në tokën e lirë amerikane”, kishte bërë xhiron e lajmeve. Shtetësia e saj u firmos nga Presidenti i Shteteve të Bashkuara të Amerikës Gerald Ford brenda në një kohe fare të shkurtër, duke e trajtuar si rast të veçantë. Ndërkohë që lajmi i 111 vjeçares bëri xhiron në mediat amerikane, Misioni Shqiptar në Nju Jork, raportonte në Tiranë: Mrika Mrnaçaj ka lënë shtetësinë shqiptare në moshën 111 vjeçare dhe është bërë shtetase e imperializmit amerikan….Makineria e diktaturës jep alarmin:Kujdes se do të ketë efekt lajmi tek të internuarit dhe të burgosurit!Merrni masa…Operativët lëvizën. Hetuesit bënë gati akuzat dhe hapën Dosjet. Përgatitet burgimi i dytë i Nikollës, djalit të Mrikës, që kishte mbetë peng i shtetit komunist, ku pas 10 viteve burg  prej 20 vitesh vuante internimin në Savër të Lushnjës me gjithë familjen.Përgatisin dëshmitarët e rremë dhe procesi montohet. Nikolla dënohet me 10 vjet burg. Nis sërish kalvari i ferrit.Kur i kishte mbetur dhe një vit e nxjerrin se ishte i sëmurë rëndë. Vdes sapo del nga burgu me 20 Janar 1989. I biri, Marku,arrin përmes një aventure plot vuajtje ta dërgojë arkivolin me trupin e babës për varrim në Shkodër, por u detyrua që ta varroste natën, nga që nuk ia dhanë lejën e varrimit.

Edhe të vdekur, ia kishin frikën, pat shkruar gazetari i ndjerë Bujar Muharremi, pas përmbysjes së diktaturës.

DËSHMORI I DEMOKRACISË NIK MRNAÇAJ

Kalvari i familjes Mrnaçaj, përgjakja e saj nga diktatura,burgosja dhe riburgosja e axhës së tij Nikolla, dhe së fundmi vdekja e tij me 20 Janar 1989, pas vuajtjeve nëpër burgje e kampe internimi, e kishin mbushur shpirtin e djalit të Marashit dhe të Mrijës, Nikës plot mllef kundër komunizmit. Veçanërisht pas vdekjes së Nikollës ai u bë më aktiv kundër shtetit komunist dhe dhe merrte pjesë në tubimet antikomuniste si në Nju Jork, Uashington, Michigan dhe kudo ku tuboheshin shqiptarët. Viti 1990 ishte plot shpresa për nacionalistët shqiptarë të Amerikës. Ata iu kundërvunë me të gjitha forcat shtetit komunist, që po përpiqej të kamuflohej. Pas tubimeve të fuqishme në Nju Jork(kur erdhi Ramiz Alia), një grup shkoi edhe në Michigan ku kryediplomati i shtetit komunist shqiptar në OKB, po organizonte një manifestim në mbrojtje të qeverisë komuniste që ishte në grahmat e fundit. Nika ishte në krye, por në kthim mdodhi tragjedia.Ishte 22 Janar 1990… Po sjell në këtë shkrim dëshminë që i pata marrë në maj 2015, kur po organizohej Dita e Lirsë shqiptare, për të 25-tin vit radhazi në White Plains, NY, bashkudhëtarit të Nikës, Mark Tinaj, që e pa vdekjen me sy.

    Rrefimi i Markut: “Në Detroit kishte shkuar ambasadori i atëhershëm shqiptar, Bashkim Pitarka.Nika e mësoi lajmin dhe na ftoi që t’i bashkoheshim dhe të shkonim atje për të protestuar në mënyrë paqësore. Kemi shkuar në Detroit dhe konstatuam se situata ishte shumë e acaruar. Ne të Nju Jork-ut nuk morëm armë me vete se menduam të shmangnim ndonjë tragjedi,por kur shkuam atje pati provokime dhe shkrepje armësh në ajër. Kishte nga ata që na qëlluan me gurë të mbështjellë me borë. Gjithësesi ne ruajtëm gjakftohtësinë. Shmangëm sa mundëm përplasjen vëlla me vlla.Ambasadori Pitarka dështoi në misionin e tij falë qëndrimit burrëror të Nikës dhe të tjerëve. Kthimi ynë për në Nju Jork ishte tejet i vështirë.Bënte mot i keq. Rrugët ishin vështirësuar nga bora dhe ngrica. Aksidenti ndodhi diku në Pensilvani. Mbaj mend një shpërthim të fuqishëm,një goditje e rëndë që erdhi nga pas prej një traku të rëndë, ishte një zhurmë e frikshme, që ngjasoi me një shpërthim të fuqishëm ekspolozivi.Traku nuk qëndroi, iku. Erdhi policia dhe më nxori nga makina.Unë po thërrisja për Nikën. Policia kërkoi gjatë. Trupi i Nikës nuk po gjendej. Nga forca e shpërthimit ai kishte dalë jashtë makinës dhe kishte hyrë mes gomave të mëdha të trakut. E kishte tërheqë zvarrë…Ishte e tmerrshme….”.

Tregimi i Markut është tronditës, ende dridhej nga përjetimi i atij aksidenti që i mori shokun e tij. Ai përmend detaje që ta bëjnë shpirtin copë.Tregon se si e shpërndau lajmin përmes telefonit dhe si e përjetoi ngjarjen tragjike…

Nika u përcoll si hero. Ishte vetëm 31 vjeç. Ceremonia qe madhështore, e përvajshme, solemne. Në respekt të Nikës-hero, në maj të vitit 1990,u ngrit Flamuri kuq e zi, para zyrave të Bashkisë në White Plains të Nju Jork-ut. Ceremonia organizohet çdo vit në Parkun“Kensico Dam Plaza”, në Valhalla, Westchester, Nju Jork, duke ngritë Flamurin shqiptar përbri atij amerikan dhe familjes Mrnaçaj i dorëzohet proklamata e bashkisë.

    Emrin e dëshmorit të lirisë e mbanë edhe Shkolla e Mesme ne Tamarë, Kelmend, nga ku Nika qe larguar foshnjë 9 muajësh.

Pas rënies së diktaturës, presidenti i Qeverisë Demokratike shqiptare, dr.Sali Berisha  i akordoi më 1993, medaljen “Martiri i Demokracise” me motivacionin. :” Luftoi gjithë jetën në mërgim kundër ideologjisë komuniste me flamurin e luftës për liri e demokraci”….

HIGHLIGHTS FROM CELEBRATING THE 110th ANNIVERSARY OF DIELLI

by

VECOJME NGA VEPRIMTARITE E VATRES TE VITIT 2019, PASQYRUAR NE GAZETEN”DIELLI”/

HIGHLIGHTS FROM CELEBRATING THE 110th ANNIVERSARY OF DIELLI/

BY RAFAELA PRIFTI/

The main events for marking the 110th anniversary of Dielli unfolded on April 6, 2019 in a midtown hall in New York City. Any production of this size includes several parts that require long-term planning, coordination and team work. Dielli’s editors wish to acknowledge the members of the Vatra Board and the Executive Council who did their part guided by the vision of Chairman Dritan Mishto. Further, we extend our thanks and appreciation to each of the contestants who participated with their essays, compositions, monographs, research papers and more. Lastly, we express gratitude to each of our dinner guests who joined the fundraising efforts to support Dielli. Seeing your commitment brings more pride to the name of the paper and made the celebration unforgettable. Kudos to the spirit and passion of our community! It was a vast undertaking to organize Dielli’s competition, the conference with three panels and the formal dinner, and also be able to present all of it in the same day. I will attempt to summarize the celebratory events starting with the conference, a list of the contest entries and a brief review of the evening. The readers’ indulgence is appreciated since there might be fragments, names, and details that are unintentionally disregarded or not mentioned.

The International conference was scheduled from 11:30am to 4:00pm, with three panels and twelve speakers. The Second Floor Room of at 3 West 51 Street was set up and furnished with accessories such as the customized vinyl banner and posters propped up across the room depicting several front page editorials from the issues of Dielli throughout the decades. As the participants were settled in and the panelists took their places at the podium, the moderators Frank Shkreli and I Rafaela Prifti welcomed all in attendance. In his opening, former director of VOA’s Eurasia Division and a career journalist, Frank Shkreli emphasized the importance of the conference beyond the scope of The Pan Albanian Federation Vatra and the Albanian American community, its contribution to the history of the Albanian press and the freedom of expression as it enriches the narrative of the country and the nation. The conference is an acknowledgement of the vision of the predecessors like Fan Noli and Faik Konica and an excellent lineup of editors and volunteers who rallied around VATRA and Dielli to defend the interest of the country, the rights of a nation and its people. In the broader sense, the conference should serve as a point of reflection for the leadership of both states, Albania and Kosova, and their media outlets, said Mr. Shkreli. Speaking as a moderator, I said that we all have a reason to be proud with such an achievement. Dielli has reached a respectable age of 110 years and an honorable place in our history which it has helped to write and record in its pages. In the span of one century and a decade, there have been glorious episodes and historical achievements, there have been frictions and divisions at the top, there have been periods of controversial decisions and righteous determination, and through it all Dielli has been and continues to be a reflection of us, a fair representation of the views and the positions within our community. My closing point was that if we truly appreciate Dielli’s journey of 110 years, then the right path of fulfillment is ahead of us. Next, Mr. Frank Shkrelil said that VATRA and Dielli are regarded as Albanian icons thanks to their leading role in key moments of our history. He invited Chairman Dritan Mishto to deliver his greeting remarks and officially open the conference. After the performance of the American and Albanian national anthems, the first panelist to take the floor was Nicholas Pano. Professor Emeritus of History at Western Illinois University also Associate Dean of the College of Arts and Sciences from 1980 to 1999, Nick Pano is the author of the book, The People’s Republic of Albania and of numerous book chapters, articles, reviews, along with presentations at national and international conferences, pertaining to various aspects of Albanian history, politics, and international relations. His presentation provided an excellent analysis of the role of Dielli in the Albanian national movement, mainly between the years 1912-1924 and the impact in the lives of the Albanian people. “The newspaper Dielli, the organ of VATRA, enjoys an honored place in the history of Albania, the Albanian National Revival, the Albanian-American Community and Albanian journalism. Dielli which began publication in February 1909, along with the Albanian Orthodox Church in America (today the Albanian Archdiocese of the Orthodox Church of America) which was founded in March 1908, and VATRA which was organized in April 1912 comprise the three major institutions that transformed the Albanian colony in the United States into the most important external center of the Albanian national movement during the first two decades of the 20th century. These institutions have made significant contributions to the preservation of Albania’s independence –especially between 1912-24– and over a longer period to the political, cultural, and spiritual lives of both the homeland and the Albanian-American Community.” Professor Nick Pano outlined the program for Albania that DIELLI proclaimed in the front page editorial in its inaugural issue, which he said “in essence served as the platform first for Besa-Besen and then VATRA until the achievement of Albania’s independence in November 1912.” He stated that the successes of the period 1912-1924, “which can be termed the Golden Age of both institutions, owed much to the quality of leadership within both the organization and newspaper” with such prominent and talented personalities as Fan Noli, Faik Konica, Kristo Dako, Kol Tromara, Bahri Omari, Kostaq Kota, Koste Chekrezi, and Andon Frasheri, among others. A matter of great importance was the drawing of support from the American players and the financial backing of well to do compatriots along with the willingness to help by the community members. “Additionally, there were sufficient numbers of patriotic Albanians in the United States with either adequate incomes or the will to sacrifice financially to underwrite the range of activities in which VATRA and Dielli engaged in behalf of Albania.” In the next part of the presentation, the panelist gave examples of materials from American literature and original works published in Dielli, during the illustrious years. “From its earliest days Dielli not only printed news, editorials, and what would be termed op-ed pieces today that mainly focused on political issues, but it also published original Albanian as well as translations from other languages of poetry, essays, folk tales, along with literary fragments of various types.” Such content were intended to cultivate the language and educate the readers and above all inspire patriotic ideals. “In respect to its literary and journalistic quality, Dielli had few, if any peers during its Golden Years. Thus, in addition to its significant contributions in raising the national consciousness of the Albanian-American Community, mobilizing it in a variety of efforts to protect the independence and territorial integrity of Albania, Dielli also played a major role in enriching and elevating the intellectual and cultural lives and aspirations of numerous Community members.” In the end, Professor Nick Pano said “I am encouraged by the qualitative improvements in Dielli over the past decade or so and hope this progress will continue.”

The second speaker to be introduced was Mr. Grant Harris, Chief of the European Division at the Library of Congress, and curator the Library’s Albanian collections. His presentation was Dielli and its compeers: ethnic newspapers in the early 20th century Mr. Harris stated that his purpose was to discuss some of the early ethnic Albanian newspapers published outside Albania, also the very first Albanian-language newspaper published in Albania.  In the first part of the presentation, titled Four Native Sons from the Korça Region, Mr. Harris laid out some biographical data and background information on Christo Dako, who came to the United States in 1907, and in 1913 he became editor of Dielli and president of VATRA. Krsito Luarasi who moved to Sofia, Bulgaria to set up a printing press, and began publishing in 1897 an almanac entitled Kalendari Kombiar, which played an important role in advancing the cause of Albanianism, Shahin Kolonja, who was forced to escape to Sofia where he met with Luarasi, “Kolonja as editor and Luarasi as printer published what was probably the most influential Albanian-language newspaper for the Albanian diaspora during the 8 years from 1901 to 1908.  It was titled Drita” Drita in Sofia and Faik Konica’s Albania may habe been competing newspapers yet they were published for a number of years thanks to the financial support of Vienna, said Mr Harris citing as his source a French-language treatise by Nathalie Clayer titled Aux origines du nationalisme albanais: la naissance d’une nation majoritairement musulmane en Europe (Paris, 2007).  The next part of the presentation focused on Taraboshi, the first newspaper to be printed in Albania in the Albanian language, beginning on September 26, 1913, in Shkodër. There are some fascinated facts about the paper that will be of interest to journalism studies. In the segment on the Ethnic American newspapers,the presenter spoke about “the last of my four natives of the Korça region, Kost Çekrezi,”… who emigrated to the United States at the beginning of the first World War and became chief editor of Dielli from 1915 to 1919. In the part, he brought into focus the connection between different phases of immigration into America and the development of ethnic presses. Another interesting data revealed the five major divisions of the ethnic newspapers respectively, news about America, news of the particular ethnic group in America, country of origin news, international news, and editorials.  “As the immigrant population settled, the functions of the ethnic press changed to maintain and yet attract new markets and audiences.” Out of over 1,000 ethnic presses in America around 100 years ago, nearly all have perished. Therefore, “it is remarkable that Dielli is still here, still relevant.” The broader perspective as outlined by Mr. Harris’ helped to place Dielli into the landscape of early Albanian newspapers in America.

***

The next panelist was Dr. Elez Biberaj, Director of VOA’s Eurasia Division since 2005, responsible for VOA’s multimedia programming targeting Russia, Ukraine, Armenia, Georgia, and the Balkans. He has authored books and numerous chapters and articles on Albanian affairs. The theme of Dr. Biberaj’s presentation was Dielli and the Challenges of Albanian Democratic Consolidation. In accordance with the agency requirements, it was stated that his views do not represent the position of the Voice of American. He began by highlighting the critical role of the newspaper in chronicling the history of the nation, supporting the Albanian cause, reporting the events in our community while facing its ups and downs over its long history. Dr. Biberaj said that “Dielli and VOA, of course, have different missions.  But they share common objectives of providing coverage of the Albanian-American community, its many contributions to the American society, the strengthening of bonds between American and Albanian peoples, and promoting democratic values in the Albanian lands.” Drawing from his personal beginnings, he said that he is very proud that his first writings were published in Dielli. Dr. Biberaj’s presentation was a tribute to Xhevat Kallajxhi, who had an expressed interest in bridging the gap between the older and younger generations of Albanian-Americans and provided young journalists and scholars with an outlet for their articles and informed comments. “Mr. Kallajxhi became editor of Dielli after his distinguished, three-decade carrier with the Voice of America and served in that position from 1976 to 1986.  He revived Dielli, raised its journalistic standards, broadened its scope of coverage, and focused prominently on the challenges facing the diaspora, Albania, Kosova, and Çamëria.”  Dr. Biberaj added that he is particularly proud of two pieces published during Mr. Kallajxhi’s tenure with Dielli. Owing to his integrity and great appreciation for the importance of objectivity and fairness, Mr. Kallajxhi was widely respected. His legacy of professionalism continues to be the highest standard of journalism in the media. At this point, the focus of presentation turned towards the current challenges facing the community. He noted that “the Albanian-American community has played a remarkable role in efforts to influence U.S. foreign policy on Albanian issues.” Yet in the years following Kosova’s independence, the community’s activism, has declined significantly. In his view, the newspapers like Dielli and Illyria are well equipped to keep the community engaged. Whereas “the potential role of diaspora newspapers on developments in Kosova and Albania is likely to be limited for many, and objective reasons”, they “can contribute by pursuing a fact-based approach to news and information, offering a wide range of spectrum of opinion on top issues, and providing a forum for public debate.” The presenter then gave an objective and well founded account of “the negative political, social and economic trends, which are corrosive for the establishment of a prosperous and truly democratic society” in Kosova and Albania. Albanians today lack a clear vision for the future as well as trust and confidence in their leaders and in themselves. As far as the status and role of the media in Albania, Dr. Biberaj said that “the environment has become less free and independent. The Prime Minister has steadily challenged the very notion of an independent media, launching his own, online outlet, ERTV. He has steadily undermined the media, using an increasingly aggressive and threatening rhetoric, and characterizing them as “trashcan media.”  His recent attacks on the VOA, for airing a report on collusion between Socialist Party officials and organized crime groups during the 2017 elections, were breathtaking in their audacity. Many journalists, vulnerable to political and economic pressure, practice self-censorship and avoid reporting about taboo topics.” He added that it is worrisome that in the year 2019, the Albanians must rely on the international media, including the VOA, for reporting on sensitive issues. In the end, Dr. Biberaj stated the urgency that is looming on the horizon: “The next phase could determine if Albania will evolve into a consolidated democracy or take a pro-authoritarian, one-party direction.”

The fourth presenter of the panel, Ilir Ikonomi is a career journalist at VOA since 1992. He has interviewed several International and Albanian personalities and high ranking representatives. Ilir is a researcher and a published author. His monograph Faik Konica –Jeta ne Uashington was published on Tirana in 2011 and a second book titled Esat Pahe Toptani Njeriu Lufta Pushteti was released in 2016. Ilir Iknomi was not able to attend the conference. He had made available for the event and donated to Vatra, the NBC Radio Broadcast Interview with Faik Konica on April 8 1939. The interview was conducted by Hilmar Baukhage, a veteran State Department reporter and NBC’s Washington commentator. This is believed to be the only known recording in existence of Konica’s voice. We hear the questions of the reporter and Konice’s answers in English. Reporter Baukhage talks about Italy’s seizure of Albania and introduces Faik Konica as the Minister of Albania in Washington. Konica condemns the Italian aggression and states that there is no reason why Italy attacked Albania after 20 years of friendly relations. Mr. Baukhage asks more questions about Albania’s previous relations with Italy, and the fact that a portion of funds was misdirected by the Italians to build roads. Listening to the interview and Faik Konica’s voice was a rare treat for everyone present.

Following a short break, the second panel was convened. The next presenter was introduced. Dalip Greca, a graduate from the Pedagogic Institute of Shkodra in 1971, completed his Literature Degree at Tirana University in 1976. He has a long career as a journalist with several newspapers in Albania. For a ten year period. Mr. Greca was the editor of the Albanian Language section at Illyria newspaper, New York From September 2009 up to date is Chief Editor of Dielli, a publication of Vatra. His book Albanian History in America is ready to be published and is completing the work on his second book DIELLI -the Last Newspaper of the National Revival – 110 Years, The Voice of Albanians of America.

The Chief Editor of Dielli placed the emphasis of the historic conference in terms of awareness for the newspaper’s history as well as the challenges for its future. “Dielli dates back from the National Renaissance. It started its path just over a month after its predecessor Kombi closed its doors on 10 January 1909.

Dielli was the organ of Besa-Besën Society (Shoqata Kombëtare Besa-Besën) that was founded on January 6, 1907 with Fan S. Noli as its chair. The program proclaimed in the first issue of the newspaper outlined the national agenda. The historians are in agreement about the significance and the strength of the program that is regarded as an historic document that sparked the National Movement.” Revealing some curious facts about the first issues of Dielli, Mr. Greca stated that despite the intentions of printing the newspaper using the letters of the alphabet adopted by the Congress of Manastir, the content was legible and comprehensible. “In the third issue of March 12 1909, the staff apologized to the readers who were promised that the newspaper would be printed with the new ABC. The newspaper had been unable to secure the umlaut –e- (ë) from the company where the order was placed. Starting with the fourth issue, the newspaper will be printed in accordance with the alphabet approved by the Congress.”

The presenter described the format and the graphic design of the front page of the first issue of the paper, where the left side was in Albanian and the right side in English. At the top, it said First Year, Published Weekly, and in capital letters: DIELLI – organ of National Albanians who seek self-government for Albania.

In his presentation, Dalip Greca elaborated on one particular point, the vision of Dielli as it was commented on the Golden Anniversary issue of the newspaper. On the festive occasion, the editor Qerim Panariti who held the title for more than two decades, wrote this commentary: “Dielli’s program is an historic document; a bugle call inviting the illiterate Albanian immigrants to rise up and save the country from the foreign invasion…According to Panariti, the author of the program was Fan S. Noli, born outside of Albania, but with the courage to seek an Albania for Albanians.” In his speech at the celebration of the 50th anniversary, Bishop Fan Noli credits Dielli’s program for securing the independence of Albania albeit the four regions named in it were divided among the neighboring countries. More historical facts were revisited in the context of the divide between Konica and the leadership of Besa-Besen which prompted his resignation from the paper. In the next part, the presentation touched upon Dielli’s survival over the years despite numerous obstacles. Mr. Greca provided a detailed list of the editors for their work. He also credited the managers who have not received much recognition. In the last part of the presentation, Dielli’s Chief Editor said that moving forward presents a few challenges for the paper.

The next panelist, Neka Doko, is the Archivist of Fan Noli Library and Cultural Center in Boston. She has made an invaluable donation of a rare collection of Dielli’s issues. Ms. Doko’s presentation: Dielli, Noli and Konica was read by the moderator at the conference. Drawing from Noli’s writings and her research work, the Albanian Chancery presented in a diary form the meeting between Noli and Konica and a poem accompanied with an original water-color painting.

The next panelist Mal Berisha, former Ambassador of Albania in United Kingdom (2012-2015) and Consul General in Instabul (1993-1997), has joined Vatra since 1998. Mal Berisha is a published author, translator, analyst and researcher of history and culture of Albania. His focus at the conference was to provide the media context for Vatra and Dielli struggle for independence via the articles and references of the time. The first book, Edwin E. Jacques’ book The Albanians: An Ethnic History from Prehistoric Times to the Present which “details the struggles of Albanians to maintain their cultural and linguistic integrity, the impact of the foreign influence on the country etc. The second book, Harris Silajxhiç Albania and Albanians in the Washington Archives grants a comprehensive view of the commitment of the Albanian intellectuals and the lobbying campaign led by Vatra in the United States to secure the independence of Albania and the territorial integrity of the country. Mr. Mal Berisha stated that the author of the study has captured the pro-Western views of the Albanians more specifically their pro-American attitude. Secondly, Silajxhic underlines the networking abilities of the Vatra members to place Albania in the winners’ camp and to make friends who care for Albania. The analyst said that the study references Dielli’s articles more particularly the impact of Vatra’s representative at the Peace Conference. This last point is revisited in the third book that the analyst cited, Southern Albania or Northern Epirus in European International Affairs, 1912-1923. The author, Edith Pierpont Stickney examines the facts with a cool-headed approach, said Mr. Berisha. Yet, the critical role of Vatra’s delegation at the Paris Conference comes again into focus. Along with effective lobbying, the publications and communications had a positive impact in thwarting the mounting Greek propaganda at the Peace Conference. For its commitment for the national cause, Vatra is deserving of its status as ‘government in exile’, said Mr. Mal Berisha.

TO BE CONTINUED IN THE NEXT ISSUE

VIT ZIE PER MEDIAN SHQIPTARE

by

PO MBYLLET NJË VIT I ZI PËR LIRINË E SHPREHJES NË TROJET SHQIPTARE – HIPOKRIZIA E DIASPORËS? /

                                                 Nga Frank Shkreli/

Viti 2019 po përfundon si është më zi për lirinë e fjalës, për lirinë e të shprehurit dhe për lirinë e medies në përgjithësi, anë e mbanë trojeve shqiptare.

Janë tri ngjarje, vetëm të javëve të fundit të këtij viti, që e bëjnë 2019-tën, një vit që nuk u jep nder pushtetarëve shqiptarë në Tiranë as atyre në Prishtinë, për mënyrën se si ata merren me gazetarët dhe me lirinë për të kryer detyrën e tyre në një vend demokratik.  Po ndalem tek këto tri raste të javëve të fundit, pasi janë ende të freskëta në mendjen e njerëzve dhe në media.  Jo se nuk ka pasur shkelje të tjera serioze të fjalës së lirë, me vepra dhe me fjalë – nga pushtetarët më të lartë shqiptarë  gjatë vitit të kaluar dhe gjatë tre dekadave të fundit post-komunizëm, si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë.

Më 18 Dhjetor, 2019, shumica socialiste në parlamentin e Shqipërisë miratoi me 82 vota pro “paketën antishpifje”, por që do të ishte më korrekt të quhej paketa anti-shprehje, pasi e tillë është.  Kjo paketë kundër lirisë së fjalës në Shqipëri e propozuar nga Kryeministri Rama dhe e miratuar nga shumica e tij socialiste në Kuvend, me të drejtë është kundërshtuar dhe po kundërshtohet nga një mori organizatash kombëtare dhe ndërkombëtare, si një ligj që (nëqoftse dekretohet nga Presidenti Meta ) është në kundërshtim të hapur me Komisionin Europian dhe Zyrën e Komisioneres së Lartë për të Drejtat e Njeriut të Këshillit të Europës dhe të konventave dhe marrëveshjeve të tjera ndërkombëtare mbi lirinë e medias dhe mbi të drejtat bazë të njeriut.  Fatbardhësisht, ky akt antilgjot dhe antidemokratik kundër lirisë së fjalës dhe medias në Shqipëri, po kundërshtohet nga organizata mediatike mbrenda dhe jashtë vendit, ndërkohë që premtojnë se do të vazhdojnë një fushatë të gjërë dhe të gjatë, për përmbysjen e të ashtuquajturës, “paketë anti-shpifje”.  Shumë prej tyre i kanë bërë thirrje Presidentit Ilir Meta që të mos dekrektojë këtë projektligj, ndërsa disa organizata ndërkombëtare, mbështetëse të lirisë në botë, kanë premtuar se do të informojnë qeveritë dhe institucionet përkatëse ndërkombëtare, sidomos ato evropiane, për efektet negative të këtij ligji shqiptar ndaj lirisë së medias, jo vetëm në trojet shqiptare, por edhe për influencat negative që mund të ketë ky ligj në vendet e Ballkanit Perëndimor dhe më gjërë.

Rasti i dytë që goditi rëndë lirinë e fjalës në Shqipëri kohët e fundit, ishte largimi nga Shqipëria, për të kërkuar strehim politik në një vend të Evropës, shkrimtari, poeti dhe publicisti, Z. Agron Tufa, ish-Drejtor i Institutit për Studimin e Krimeve dhe të Pasojave të Komunizmit.  Siç dihet, Z. Tufa u detyrua të arratisej nga Shqipëria për të kërkuar azik politik në një vend të Evropës, si pasojë e kërcënimeve serioze ndaj tij dhe familjes, madje edhe nga figura të njohura të politikës shqiptare dhe të jetës publike.  Kërcënime, pra me jetë, për t’i mbyllur një shkrimtari e akademiku – jo nga nodnjë rrugaç, por nga pushtetarë, përfaqësues të institucioneve politike aktuale shqitare!  Unë nuk besoj të ketë shkelje më serioze të lirisë së të shprehurit se kërcënimi me jetë si ai ndaj Z. Tufa për arsye të natyrës së punës akademike ose publicistike të tij.  Mbrojtja e jetës dhe e të drejtave të qytetarëve duhet të jetë obligimi dhe përgjegjësia e parë e qeverisë, përfshir mbrojtjen nga kërcënimet me jetë ndaj shtetasve të vet e sidomos ndaj zyrtarëve të shtetit, siç ishte Z. Tufa.  Por, kur qeveria nuk e bën këtë, si në rastin Tufa, atëherë dikush tjetër duhet të ngrejë zërin.  Fatkeqsisht, ndryshe nga protestat kundër ligjit “anti-shpifës” ose anti-shprehje, që siguruan mbështetje të fortë, mbrenda dhe jashtë vendit, rasti i Z. Agron Tufa nuk tërhoqi vëmendjen që meritonte, madje as nga media shqiptare, as nga ndërkombëtarët dhe as nga diaspora.

Dhe rasti i tretë i sulmeve ndaj lirisë së fjalës dhe lirisë së gazetarëve në kryerjen e detyrës së tyre, na vjen nga Kosova këto ditë të fundit të vitit 2019. Një rast ky sikur Kosova nuk dëshironte të mbetej mbrapa Shqipërisë dhe ta mbyllte këtë vit pa një sulm fatzi kundër lirisë së fjalës edhe atje, pikërisht nga një përfaqsues i politikës aktuale, bile, bile, nga një ministër, i cili sulmoi fjalën e lirë duke ngritur dorën kundër lirisë së fjalës me një sulm fizik ndaj një gazetari.Asocacioni i Gazetarëve të Kosovës (AGK), me anë të deklarate për publikun tha se, “Dënon ashpër sulmin që i është bërë gazetarit të IndeksOnline, Ensar Ramadanit nga ministri në detyrë i Tregtisë dhe Industrisë, Endrit Shala”.  Sipas Indeksonline, thuhet në deklaratën e gazetarëve të Kosovës, “Ministri Shala e ka goditur në fytyrë gazetarin Ramadani, përderisa ky i fundit ishte në kryerje të detyrës”.  Në deklaratë thuhet gjithashtu se Policia e Kosovës po bën hetime rreth këtij rasti dhe shton se AGK, “Dënon këtë sulm dhe çdo sulm tjetër fizik e verbal që bëhet nga politikanët dhe bartësit e institucioneve dhe fton policinë, prokurorinë dhe të gjithë sistemin e drejtësisë, të trajtojnë me prioritet rastet e gazetarëve”.

Megjithëse këto tre raste kanë ndodhur kohët e fundit, ato nuk janë të lidhura me njëra tjetrën, por ama të trija paraqesin një përfytyrim tronditës të mungesës së lirisë së fjalës në Shqipëri dhe në Kosovë ndërsa pasqyrojnë prirjet anti-demokratike të kësaj klase politike shqiptare, e cila po tregon për dekada tani se nuk është mike e lirisë së fjalës as edhe e gazetarisë së pavarur dhe as e demokracisë së vërtetë.  Fatkeqësisht, pushtetarët shqiptarë, të periudhës post komuniste, deri më sot, na kanë mësuar që prej tyre të presim vetëm zhgënjime përsa u përket zhvillimeve demokratike, lirisë së fjalës dhe të gazetarisë në përgjithësi – anë e mbanë trojeve shqiptare.  Natyrisht, se këto mangësi në zhvillimet demokratike kanë rezultuar në ngërçin e antarësimit të Shqipërisë në Bashkimin Evropian.

Kjo situatë nuk më habit aspak, por ajo që më habit dhe më shqetëson është reagimi ose mos reagimi i diasporës shqiptare, sidomos asaj në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ndaj këtyre dukurive dhe prirjeve anti-demokratike të kësaj klase politike shqiptare 30-vjeçare.  Unë ju garantoj se cilido qoftë prej këtyre tre rasteve të sulmeve dhe shkeljes së lirisë së fjalës të shqiptarëve në trojet tona, po të ishte bërë kundër tyre një gjë e tillë nga Serbia ose ndonjë vend tjetër, diaspora shqiptare në Amerikë, ashtu siç e ka pasë zakon e traditë gjatë 50-viteve të fundit, do të protestonte fuqishëm para Kongresit Amerikan në Washington dhe para Kombeve të Bashkuara në Nju Jork, ose me mënyra të tjera –me letra e memorandume — do të protestonte keqtrajtimin dhe shkeljen e të drejtave dhe lirive të shqiptarëve nga armiqtë e tyre.  Në të vërtetë, kohët e fundit kishim një rast, për të cilin unë vet jam në dijeni, ku një numër organizatash të komunitetit shqiptaro-amerikan protestuan arrestimin dhe largimin nga Mali i Zi i një shqiptari, vetëm e vetëm sepse valviti flamurin shqiptar në një takim folkorik në Krajë, duke dërguar letër protestë Presidentit të Malit të Zi dhe zyrtarëve të lartë në Shtetete Bashkuara.  Si është e mundur atëherë që komuniteti shqiptaro-amerikan, por edhe ai në Evropë, bie në gjumë kur autoritetet shqiptare abuzojnë me të drejtat dhe shkelin liritë themelore të shqiptarëve, siç është liria e shtypit.  Si, dhe pse, keqtrajtimi i shqiptarëve nga pushtetarët shqiptarë nuk na qenka aq i keq sa keqtrajtimi i shqiptarëve, le të themi nga serbët, për të merituar protetsën tonë.  Për cilindo rast që përmenda më lartë, po të ishin ndërmarrë këto masa shtypëse nga autoritetet serbe kundër shqiptarëve, komuniteti shqiptaro-amerikan do të kishte dalë nepër rrugë të Amerikës për të protestuar shkeljen e të drejtave dhe lirive të shqiptarëve nga qeveria serbe.

Fatkeqësisht, për rastet e lartëpërmendura të shkeljes flagrante të të drejtave të shqiptarëve nga autoritetet shqiptare në Tiranë dhe në Prishtinë — nga komuniteti shqiptaro-amerikan nuk pati pothuaj asnjë reagim, as nga orgnaizata as edhe nga perosnalitete të shquara të komunitetit, lëre më që të presim ndonjë protestë të organizuar prej komunitetit, në mbështetje të lirisë së fjalës dhe të gazetarëve shqiptarë në Atdhe.Tirana dhe Prishtina zyrtare, për fat të keq, e kanë përçarë dhe neutralizuar, politikisht, komunitetin shqiptaro-amerikan, sa që sot komuniteti këtu mund të jetë më i shkatërruar se kurrë. Autoritetet shqiptare janë të interesuara në dollarët dhe eurotë e diasporës shqiptare dhe jo në idetë, liritë dhe vlerat demokratike të perëndimit ku ata jetojnë.

Në fillim të Vitit të Ri, diaspora shqiptare në perëndim, në përgjithësi, dhe komuniteti shqiptaro-amerikan në veçanti, duhet të jenë të vetëdijshëm se, “paketa antishpifje” e anti-shprehjes të qeverisë Rama, e miratuar këto ditë në parlamentin shqiptar, largimi i shkrimtarit dhe publicistit Agron Tufa nga Atdheu nën kërcënim për jetën e tij dhe të familjes nga përfaqsues të politikës aktuale shqiptare, i detyruar të kërkojë azil politik në Evropë, si dhe sulmi fizik I ditëve të fundit kundër gazetarit Ensar Ramadanit nga një ministër në Kosovë –tregojnë se politikanët shqiptarë sot, me mendimet, pikëpamjet dhe prirjet e tyre politike, janë shumë më afër politikave autoritare putiniste dhe erdoganiste se sa vlerave dhe lirive të demokracive perëndimore, ku të gjithë ne kemi gjetur mikpritje dhe strehim.  Si të tillë, nuk na falet që të mbetemi me gojë, me sy dhe me veshë mbyllur ndaj këtyre shkeljeve flagrante të të drejtave dhe lirive të shqiptarëve në përgjithësi dhe lirisë së fjalës dhe të gazetarëve në veçanti, nga vet autoritetet qeveritare në Tiranë dhe në Prishtinë.

Mohimi i lirive themelore të shqiptarëve nga vet pushtetarët shqiptarë, nuk është më pak i rëndësishëm se kur këto liri u mohohen shqiptarëve nga të huajt. Mohuesit e lirive bazë, cilët do qofshin ata, duhet të luftohen kudo dhe kurdoherë.  Nuk duhet të kënaqemi as nuk duhet të pranojmë një demokraci të pjesëshme në trojet tona.  Për ne që jetojmë në liri, demokracia e pjesëshme dhe liritë e kufizuara përfshirë lirinë e fjalës për vëllëzërit dhe motrat tona në Atdhe, duhet të jenë të paranueshme, ashtu siç ishte i papranueshëm komunizmi në Shqipëri dhe pushtimi i Kosovës nga Serbia.  Prandaj, ashtu siç ishte dikurë i angazhuar komuniteti shqiptaro-amerikan për çlirimin e Kosovës nga Serbia dhe për shembjen e komunizmit në Shqipëri, ashtu duhet të jemi edhe sot të angazhuar dhe jo më pak të organizuar për të kundërshtuar shkeljen e lirive të shqiptarëve nga autoritetet që e kanë obligim dhe përgjegjësi t’i mbrojnë ato të drejta dhe liri universale për të gjithë shqiptarët, pa dallim.

Për fat të keq, standardet e plota demokratike, zbatimi i të drejtave universale dhe lirive bazë të njeriut – përfshir edhe lirinë e medias — mbeten ende objektiva të parealizuara në trojet tona.  Për realizimin e vërtetë të këtyre të drejtave, puna jonë si diasporë dhe si komunitet shqiptaro-amerikan, duhet të vazhdojë si kauzë e gjallë dhe e shenjtë, si një ëndërr që nuk shuhet kurrë deri në realizimin e të drejtave të plota për të gjithë shqiptarët!  Kjo nuk është një ëndërr e pa realizueshme.  Përvoja ndërkombëtare tregon se gjatë historisë, armiqtë e demokracisë dhe sulmuesit e fjalës së lirë, mund të shënojnë ndonjë fitore të përkohëshëme, aty këtu por më në fund ata përfundojnë me faqe të zezë.  Heret ose vonë, në luftën e tyre kundër medias dhe fjalës së lirë, ata do të pësojnë disfatë politike.  Ndërkohë që, përpjekjet e tyre kundër të drejtave themelore të njeriut dhe lirisë së fjalës – përfshir lirinë e medies dhe të gazetarëve do të mbeten një pikë e zezë në historinë e tyre të dështuar, si shqiptarë dhe si politikanë!

ALBANIAN-AMERICAN STUDENT RECOGNIZED FOR PROPOSING THE KOFI ANNAN AWARD AT SCHOOL

by

The December Issue of the United Nations International School Newsletter recognized its student for suggesting that the school establish an award to honor the UN legacy and UNIS connection of the late Secretary General Kofi Annan. Here is the acknowledgment from the High School Principal.

[This year] as noted in my last newsletter, we are pleased to have the Kofi Annan Alumni Award being offered for the first time and we are currently receiving nominations.[…] our own Rea Kondi (T4) had raised the idea of granting an award in Mr. Annan’s name last year, when she was in T3. We are always proud of students, such as Rea, who show initiative in thinking of ways to embrace UNIS and the UN mission.

Nominations have been rolling in for UNIS alumni who you think deserve the Kofi Annan Award for Global Impact. How will we decide?  We have put together an esteemed Selection Committee, consisting of successful alumni and former faculty who are committed to the betterment of our world. The selection committee will meet two to three times — in person and video-conferenced in, with consideration of global time zones — for 1-2 hour meetings to discuss and select awardee(s).Deadlines for nominations is January 17, 2020.
Last fall shortly after the passing of former Secretary General Kofi Annan, Rea suggested to the school’s administration and the student council to grant an award in his name. She was invited to give her remarks on UN day 2018:

TRIBUTE TO KOFI ANNAN ON UN DAY 2018

I am standing here today to present a tribute to the late UN Secretary General, Kofi Annan who passed away this summer. I would like to thank the student council, the T3 representatives, Ms. Neda and Ms. Bertrand for bringing this tribute to life. While the world community misses Kofi Annan’s wisdom and remembers his leadership, UNIS is the place where his ideals come together every day. The current Secretary General, Antonio Guterres conveyed the qualities of Annan as “an extraordinary leader” and “also a man that everyone in the world, even those living in extreme poverty, conflict and despondency, could see as an ally. Indeed he was relatable and was able to draw connections in order to focus the global conversation on larger issues. Just as an example, Mr. Annan compared the World Cup with the United Nations in terms of country members and working towards… a goal, pun intended! Also, when he received the Nobel Peace Prize jointly with the UN, he courageously reflected on the criticism of his past mistakes and argued for changes to the International Law with regards to preventing future wars. One of his initiatives as the 7th Secretary General from 1997 to 2006 were the Millennium Development Goals, which were eight objectives advocating for the improvement of the lives of people living in developing countries. These were the predecessors of Sustainable Development Goals which we continue to follow today. Mr. Annan has an established connection with UNIS since he served as the Chair of the UNIS Board of Trustees from 1987 to 1995 and made an indelible mark on our school, firmly embedding its mission with the UN ideals. Speaking at the graduation ceremony to the class of 2006, Mr. Annan’s message was. “You must have the courage to believe that what you do really does make a difference. You are not in a “waiting period” — waiting to be leaders, waiting to make a difference. You matter now. You can make a difference now”.
Our message to you, Mr. Annan, is that we are prepared to fulfill your vision!

U MBLODH KOMISIONI I PËRGATITJES SË KUVENDIT TË VATRËS

by

Listat e anëtarësisë dhe pagesat duhet të mbyllen me datë 31 Dhjetor 2019.

– Raporti i përfaqësimit në Kuvend: 1 delegat për 10 anëtarë.

– Kandidatët për Kryetar të Vatrës duhet të paraqesin me shkrim kandidaturën deri me 10 Janar 2020, shoqëruar me deklaratën se nuk kanë qenë anëtarë të Partisë Komuniste dhe as pjesë e shërbimeve sekrete.

– Kuvendi fillon me 19 Janar 2020, në orën 9.00 A.M. në Sallën e aktiviteteve të Teqesë Bektashiane”Baba Rexhepi” në Tayleor, Michigan, ku do të jenë të pranishëm klerikë nga të gjitha besimet fetare.

Të Mërkurën me 18 dhjetor 2019, në orën 6 të mbrëmjes u mblodh në selinë e Vatrës Komisioni i përgatitjes së Kuvendit nën drejtimin e kryetarit të këtij Komisioni, nënkryetar i Vatrës , Agim Rexhaj. Përveç kryetarit Rexhaj, ishin të pranishëm edhe: Sekretarja Nazo Veliu, Pashko Camaj, Besim Malota, Ervin Dine, Marjana Bulku, Kujtim Porja, Mehmet Kadrija, Zef Balaj dhe Dr. Skender Murtezani. Për shkak të angazhimeve anëtarët e komisionit, që nuk mundën të ishin të pranishëm e deleguan votën e tyre në këtë mënyrë: Marjan Cubi, ia delegoi Agim Rexhaj, Bashkim Musabelliu ia delegoi Kujtim Porja, Mark Mrnaçaj ia kishet deleguar Ervin Dine.

 Komisioni diskutoi dhe mori vendime për masat përgatitore të Kuvendit, i cili siç është njoftuar, sipas vendimit të datës 11 dhjetor 2019, do të mbahet në Michigan me 19 janar 2020.

 Fillimisht kryetari i komisionit u lidh me kryetarin e degës së Vatrës në Michigan Mondi Rakaj, njëkohësisht anëtar i Komisionit përgatitor të kuvendit, i cili raportoi se: Kuvendi do të organizohet në sallën e aktiviteteve të Teqesë Bektashiane”Baba Rexhepi” në Taylor, Michigan, dhe Këshilli i Teqesë e ka mirëpritur Kuvendin, ku do të jenë të ftuar edhe klerikët e dy kishave Katolike shqiptare si dhe Imami.

Po ashtu ai raportoi se z. Mynyr Nazifi, pjesë e kryesisë së degës së Vatrës në Michigan, ka vënë në dispozicion hotelin e tij për delegattë e Vatrës.

Më pas janë diskutuar në frymën e Kushtetutës së Vatrës masat përgatitore.  Edhe një herë u ra dakord që degët duhet të dërgojnë listat e plota dhe pagesate  anëtarësisë deri me 31 Dhjetor 2019. Editori raportoi se deri tani dega e Michiganit ka kryer pagesat e plota për 88 anëtarët e saj dhe ka dërguar listat e plota, dega e Hudson Vally ka kryer pagesat për 16 anëtarë dhe dega e Hartfordit ka kryer pagesat për 21 anëtarë. Degët e tjera janë në proces.

Gjatë mbledhjes debatuan: Agim Rexhaj, Nazo Veliu, Pashko Camaj, Kujtim Porja, Besim Malota, Skender Murtezani, Zef Balaj, Ervin Dine, Mehmet Kadrija.

VENDIMET E MBLEDHJES

1- Dërgimi i Listave dhe pagesave të anëtrësive mbyllet me 31 Dhjetor 2019.

2- Raporti i përfaqësimit për degët në Kuvend do të jetë 1 delegat për 10 anëtarë të rregullt .

3- Pas mbylljes së listave të anëtarësisë dhe të pagesave, degët në mbledhje të rregullta të përcaktojnë emrat e delegatëve dhe t’i dërgojnë në Qendër. Brenda datës 10 Janar 2020, Komisioni u dërgon degëve mandatet e delegatëve, të vlefshëm për përfaqësim në Kuvend.

4-Kandidatët që dëshirojnë të kandidojnë për postin e Kryetarit kanë kohë deri me 10 Janar 2020. Në këtë datë mbyllet depozitimi i kandidaturave. Kandidatët duhet të jenë vatrënë të rregullt dhe të devotshëm, të mos kenë qenë anëtarë të Partisë Komuniste dhe të mos kenë qenë pjesë e shërbimve sekrete komuniste. Për të dyja këto kërkesa ata duhet të lëshojnë deklarata me shkrim.

5- Kandidati fitues në Kuvend duhet që të ketë gati bordin me të cilin ai do të punojë si dhe Platformën e tij gjatë mandatit të drejtimit të Vatrës.

6-Kuvendi do t’i zhvillojë punimet në Taylor, Michigan. Punimet fillojnë ditën e Shtunë, 19 Janar, ora 9.00 A.M, ku do të jenë të pranishëm edhe të ftuarit. Në seancën e dytë do të jenë vetëm delegatët e Vatrës.