NGA ROZI THEOHARI/ BOSTON/

Dardharët dhe Amerika. Babai “amerikan”, që aq shumë problem biografie hapi nën diktaturë, i dhuroi shtetësinë familjes së autores, që në fillim në viteve 90-të. “Vala e dytë” e emigracionit, këtë herë me avion, përzihet me një jetë kujtimesh të pashlyeshme Rozi Theohari, BostonEthet e nisjes për në Amerikë… Udhëtimi për herë të parë me aeroplan… Përgatitje valixhesh…acarim nervash… Mërzitje… rendje poshtë e përpjetë nëpër zyra e noterë…Isha kaq e dhënë pas gjithë këtyre, sa nuk e kuptova si erdhi nata e parafundit në apartamentin tonë të vogël, në Tiranë. Hyrje-dalje miqsh, kushërinjsh, krushqish, komshinjsh. Kulmi arriti në aeroport kur erdhi një tabor njerëzish për të na përcjellë. Një mikeshë plakë e familjes sonë më pyeti, e fundit: “E di amerikançen?”, pyetje që më solli një buzagaz të vogël tek hipja shkallët e aeroplanit në Rinas. Por zbrita buzëplasur në aeroportin e Zyrihut, kur, veç çantave të mia të rënda, u detyrova të ngarkohesha edhe me një çantë të një bashkudhëtareje nga Tirana, e cila udhëtonte vetëm. Gruaja tiranase, e mbingarkuar me çanta, e pa pisk punën e filloi të bërtiste mes grumbullit të njerëzve që prisnin të posaardhurit, përtej parmakëve. “Po si s’u duk ndonjë shqiptar, që të na ndihmojë?! Ja, ti je shqiptar, -i tha ajo njërit prej tyre, – eja na ndihmo.” “Nga e di që jam shqiptar?”- pyeti ai i habitur. “Nga fytyra,- foli ajo me zor,- jemi një racë!” “E po, unë kam tridhjetë vjet në Zyrih e po mundohem të mos dukem si shqiptar, ju, për një sekondë e zbuluat të fshehtën time,” – tha ai. Dhe na ndihmoi mjaft. Quhej Qemal. Udhëtimin e dytë të gjatë me aeroplan, me linjën Swissair, e bëra natën nga aeroporti i Zvicrës, në aeroportin Logan të Bostonit. Ulur pranë dritares së avionit shihja përjashta si në boshllëk errësirën ngjethëse dhe nuk mund ta imagjinoja se sa shpejt kalonim mbi kufij shtetesh përsëri e përsëri, ose mbi dete dritash të qyteteve të mëdha evropiane ku mund të dalloje paralelet e rrugëve dhe vertikalet e kolonadave të ndërtesave shumëkatëshe. Dhe një zë i brendshëm, përkëdhelës e nanuritës, s’pushonte së mërmërituri se aty poshtë ekzistonte çdo gjë që kishte kuptim e lidhje me jetën tënde. Aty zhvillohej historia e njerëzimit, aty dëgjohej muzika e poezia, aty bëhej dashuri e lindej fëmija, rridhnin lot gëzimi e trishtimi, luhej me fatin…Atje poshtë ëndërrohej. Ndërsa lart, tek ndodhesha unë, ndoshta ëndërrohej më shumë por edhe kujtohej, reflektohej, imagjinohej… Tok me familjen tonë udhëtonin edhe një çift pleqsh me djalin e tyre i cili, pasi kishte punuar disa vjet në Kuins, Mass, kishte blerë një shtëpi e tani po kryente atë që në gjuhën e dokumenteve quhet “bashkim familjar”. Plaku, nga që s’dëgjonte mirë, fliste me zë të lartë e dukej sheshit se çdo fjalë e tij shkaktonte plagë në zemrën e të birit. “Baba, të shikosh sa shumë do të të pëlqejë shtëpia dhe bahçja me pemë…” “Eh, mor bir,- rënkonte i ati,- s’më hyn në sy asgjë…unë jam një rrënjëdalë…ja ç’jam unë tani…!” E shpërqëndruar dhe e ngurosur siç isha, truri im ngjante me një kamera fotografike të parregullt, që i nxjerr figurat kokëposhtë, të dubluara e fluide. Përfytyroja dhe e krahasoja plakun me një pemë me rrënjë të shkulura dhe shkoja më tej me fantazinë, duke e mbjellë drurin me degët thellë në tokë, kurse trungu i cungët e rrënjët e përhapura lart në ajër dridheshin frikshëm nga era ulëritëse e shkurtit dhe dukeshin si duar që i jepnin munxet superqiellit. Se ishte natë shkurti ajo e udhëtimit tonë, që dukej se s’do të mbaronte kurrë dhe unë, më tepër se për veten time, mendoja për plakun ulur para meje, i cili nuk do të kthehej më kurrë në qytetin e vogël të lindjes. Ashtu siç nuk ishin kthyer baballarët e gjyshërit tanë. Dhe tani po shkonim ne, brezi i dytë dhe i tretë t’i zëvendësonim, t’i kërkonim e t’i vizitonim nëpër varret, kushedi se ku e nga I kishin…Si gjysmagjeli i përrallës, po vinim të gjenim gjysmën tjetër të babait e të gjyshit. Ik…ik…e s’ka! Një ikje nga gjithçka e përtej gjithçkaje. Kujtimet. Ato të lënë pa gjumë, qofsh edhe lart në aeroplan… Ding-danget e këmbanës së kishës së fshatit çdo të shtunë pasdite lajmëronin ardhjen e postës nga qyteti. Ne fëmijët, tufa-tufa e veç e veç, ngjitnim me një frymë të përpjetën e lodhshme të rrugicave me kalldrëm, deri sa mbërrinim në sheshin e shkollës ku ndaheshin zarfet e mezipritura. Me imagjinatën time prej fëmije ushqeja ëndrrën e më pëlqente të besoja se Zoti ndodhej në Amerikë që të mbronte babanë dhe gjyshin. Kështu, sa herë që binte të shtunave këmbana e kishës, më dukej se dëgjoja zërin e babait që kumbonte me tinguj të vazhdueshëm, metalikë e pulsues: “Të dashurit e mi, jam mirë, jam mirë…”. Ne shtyheshim përpara shkallares së gurtë dhe prisnim me padurim, duke parë zemërdridhur postierin që i nxirrte zarfat nga çanta një nga një. “Plikot” nga Amerika dalloheshin menjëherë nga vijëzat dekorative kuq e blu rreshtuar paralelisht në buzë të zarfit bojë qielli. Frymëmarrja jonë mbetej pezull deri sa dëgjonim emrin e nënës apo të gjyshes. Pastaj, me letrën kuq e blu që e valavitnim në erë si flamur, zbrisnim të tatëpjetën po me shpejtësinë e ngjitjes, hapnim portën, turreshim gjithë gëzim tek ndenjësja e drunjtë në oborr, ku ishin ulur në pritje gratë e mëhallës, nëna e gjyshja fytyrëvrerosura. Sepse rëndom, zarfi sillte lajme të këqia për të gjallët e për ata që s’ishin më…Iku filani…Iku dhe i ati i filanit…Zoti i ndjeftë…!” Gjyshja psherëtinte gjithnjë kur thoshte: “Na ikën burrat me këmbët e tyre e do të na kthehen brenda në zarf!” (Zarfi që lajmëronte vdekjen ishte i bardhë me kornizë të zezë.) Pikëllimi. Jehona e largët dhe e afërt e lotëve të dhembjes së shpirtit me tërhiqnin me forcën e rëndesës e më zbrisnin poshtë në tokë. Disa ditë para se të merrnim udhëtimin e gjatë, shkuam për vizitë në shtëpinë e një familjeje devollite, miq të njohur prej vitesh, të ngushëllonim për vdekjen e papritur të djalit të tyre në Kaliforni…Hodha sytë edhe një herë përtej dritares së aeroplanit, në sfondin e errët ku zbardhonte fytyra ime e pasqyruar në qelq. Ndërkohë stuardesa po shpërndante pije freskuese. Plaku kërkoi raki. Poshtë ndenjëses sime mbaja një çantë me shishet e rakisë, xhezven dhe filxhanët e kafesë, sende të lidhura pazgjidhshmërisht me vatrën e zjarrit të shtëpisë. Aty, në hirin e oxhakut ku ka rënë loti i parë i nënave tona, ku është pjekur kulaçi i bardhë e ku është ngrohur e tharë qengji i porsalindur…Shishet me rakinë e kumbullës na i kishin dhuruar dardharët. Pikën e kazanit. Plaku këmbëngulte për rakinë. Kërkova me duar nëpër çantë dhe nxora një shishe. Ia hoqa tapën dhe aroma e njohur prej vitesh e atij lëngu të bekuar më ringjalli. Ia zgjata shishen të birit, ndërsa vazhdoja të mbaja tapën në dorë, që s’ishte tjetër veçse një koçan misri. Për të mbyllur shishet me raki ne dardharët përdornim koçankat e thara të misrit, të cilat i prisnim në copa të vogla. Vjeshtës, kur shkoqnim misrin, vendosnim përtokë një tepsi të madhe me kallëpe misri dhe mblidheshim të gjithë rreth e rrotull, të mëdhenj e të vegjël, fërkonim së bashku dy kallëpe, nga të cilët njëri shkoqej. Bënim shakara, hidhnim romuze e shkoqeshim në muhabet. Ndërsa përjashta, prapa derës së madhe prej druri në oborr, qëndronte e varur një torbë leshi e mbushur me kripë—në roje e gatishmëri. Në rast rreziku e largimi të shpejtë nga fshati, banorët rrëmbenin vetëm torbën me kripë e vraponin të fshiheshin në pyll. Aty zienin barishte me kripë për të mbajtur shpirtin gjallë. Migracion ose migrim. Një term (një fjalë e ngarkuar emocionalisht) që përdoret për të emërtuar lëvizjen e njerëzve në botë. Migrim i pavullnetshëm – skllevërit. Migrim i vullnetshëm – ne, emigrantët. Ne, unë motra e dy vëllezërit po i afroheshim ngadalë hotel “Dajtit” në Tiranë, në një ditë maji të vitit 1991. Ambasada amerikane në ditët e saj të fillimit, ende pa ndërtesë, përdorte hotel “Dajtin” për banim e zyra. Ambasadori amerikan në Shqipëri, zoti Ryerson, i sjellshëm e i buzëqeshur, jo vetëm që na priti ngrohtë, por u interesua e na pyeti gjatë për familjen tonë, mbasi ishim ndër të parët shqiptarë që paraqiteshim në zyrën e tij për t’u bërë qytetarë amerikanë e për t’u pajisur me pasaporta amerikane. Vëllai i madh nxori nga xhepi numrin e social security (soushell sikjuriti) të babait tonë, i cili kishte vdekur para dy vjetësh në Detroit, USA. Ai baba, të cilin e kishim sharë nën buzë gjatë jetës sa e sa herë që nevojitej të plotësonim dokumentet e biografisë sonë për në shkollë, për zyrat e kuadrit etj. Dhe, po nën buzë, tani po e falenderonim. Zoti Ryerson, që nuk kishte sekretar, i plotësoi vetë formularët për ne të katër dhe së fundi, pasi i firmosëm, na kërkoi të ngrinim lart dorën e djathtë e të bënim betimin. Betimin për t’u bërë nënshtetas amerikanë, në një nga sallonet luksoze të Dajtit! Aty ku, pak kohë më parë, të zinin ethet vetëm po të përmendje emrin “Amerikë”, qoftë edhe duke ecur në trotuarin përballë. Ironi e fatit! Dolëm të katërt nga hoteli, më tepër të hutuar sesa të gëzuar. U ulëm në një kafene për të mbledhur veten…mendimet tona të çakërdisura. Ishim rreth një moshe mesatare. Motra nxori nga çanta e na tregoi syzet “plus 1” që kishte blerë atë ditë. Pastaj e gjithë biseda u përqëndrua te babai, i cili nuk ishte më, por ne dëshironim me gjithë shpirt që ai të rronte akoma. Si me një palimpsest ai kishte shtrirë duart që nga toka e largët tej Atlantikut për të na marrë në gjirin e vet. Filluam të tregonim kujtime nga jeta e tij, aq sa dinim nga letërkëmbimet apo sa kishim dëgjuar nga të tjerët. Ëndrra të varura në direkët e vaporit. Babai erdhi në Amerikë qysh kur ishte 12 vjeç, me 1916, bashkë me xhaxhanë. I kishin qepur një pallto prej batanije të leshtë, blu me vija gri. Kur lundrimi po merrte fund dhe vapori po i afrohej Nju-Jorkut, ai zuri të vraponte e të bërtiste nga gëzimi mbi kuvertë, me sytë e mbërthyer drejt horizontit. Emigrantët u ngritën në këmbë, veshën palltot e rënda dhe nxituan te parmakët të vështronin tokën e re: “Ja ku është, ja, Amerika!” Kur dalloi Statujën e Lirisë, në kulmin e entuziazmit, djaloshi e zhveshi pallton dhe, me tërë forcën e krahut, e vërviti në oqean. “Ç’bëre ashtu, more bir?- e qortoi xhaxhai.- Në xhepin e palltos kishe dokumentet!” Por palltoja, për fat, ishte penguar në një nga direkët e vaporit. Ajo mbeti aty e varur per disa çaste, e lëkundur nga era, duke tundur mëngët, sikur donte të përshëndeste token e kërkuar. Aty ishin varur shpresat e babait, që rrojti e punoi gjatë, rëndë e me mundim në atdheun e tij të dytë. Ato mëngë të vogla palltoje ishin një mesazh përcjellës e mikpritës. Si njw rreth vicioz – shkuarje e kthim në të dy anët e Atlantikut…Efti duhej të kishte qenë vajzë e zgjuar kur, pasi u martua, nga fillimi i shekullit të kaluar, iu ngjit të shoqit nga prapa, kapërceu oqeanin dhe erdhi edhe ajo në USA. Nga një vajzë fshatare, bijë kasapi, që shkonte derë më derë e pyeste, “Doni mish?”, Eftikija në Amerikë u bë zonjë e madhe, ashtu siç e kishte ëndërruar. Dhe ajo e tregoi këtë kur erdhi disa here në atdhe, aty nga vitet’ 50. Ajo e zgjidhte muajin e vizitës në qershor, kur korija e fshatit të saj të lindjes uturinte nga kënga e bilbilave dhe kur qengjat e pjekur në hell kishin mishin më të shijshëm. Ajo u “takste” bashkëfshatarëve 200 dollarë peshqesh për piknikun e përbashkët në pyllin e ahut gjethenjomë. Ta pret mendja, fshati boshatisej nga frymorët, aty dhe të sëmurët e pleqtë e moçëm i transportonin me batanije që i mbanin katër veta për cepash. Pylli oshëtinte nga kënga e djelmoshave të rinj që u binin kitarave e mandolinave. Qengji e kukureci vërtiteshin në hell ashtu siç vërtitej vallja dardhare e ndarë në tri rrathë bashkëqendrorë: rrethi i plakave, i nuseve dhe i vajzave të reja. Ftohej edhe Efti në valle, në rrethin e nuseve, sigurisht, sepse në rrethin e plakave, ku ndodheshin moshataret e saj, ajo stononte me fytyrën e freskët si lule top dëbore. Dy veta dalloheshin më shumë në këtë festë mbarëfshatare: prifti, që vishte rrobat më të shkëlqyera të kishës, dhe zonja Efti me një kapele të kuqe mëndafshi sa një tepsi në kokë dhe fustanin po të kuq, zbukuruar e mbërthyer me kordele, perla e karfica të ndritshme. Efti tundte e lëvizte byzylykët e artë në duart tërë unaza e manikyr, ndërsa dardharet e lodhura nga punët e bujqësisë, të vetmin byzylyk kishin nyjen e tërkuzës, me të cilën ngarkoheshin disa herë në ditë. Prandaj Efti binte në sy mahnitshëm mes tyre. Me Eftin, ashtu si dhe me soap opera-t, Amerika e kishte kryer shumë mirë punën e vet për të reklamuar mënyrën amerikane të jetesës dhe për të ushqyer ëndrrat e fantazitë e të rinjve që e kanë lakmuar gjithmonë tokën e premtuar. Vite më vonë, një shoqja ime amerikane me origjinë nga Suedia, më tregonte se stërgjyshërit e saj, kur emigruan me 1840, ishin të bindur se në Amerikë bari jeshilonte në të katër stinët, ndërsa nëpër rrugët e qyteteve të Amerikës do të gjenin plot florinj. Një karem i mirë për të ndjellë…njerëz. Ja cila ka qenë pasuria më e madhe e Amerikës në të gjitha kohërat – njerëzit, emigrantët, të cilët kanë bërë e vazhdojnë të bëjnë mrekullira me fuqitë e tyre fizike e mendore, kur u hapet rruga e suksesit. Stuardesa ndali hapat pranë nesh dhe pyeti: “Doni peshk apo mish?” Prapa saj qëndronte një karrocë e ngarkuar me pjata me gjellë që avullonin shijshëm. Ngrita kokën, vështrova sytë e saj të lyer me rimel e m’u duk se pashë Eftin. Litari, sinonim i femrës fshatare. Zgjatimi i trupit, gjymtyra e pestë e gjyshes, vajzës, mbesës. Burrat mbetën kurbetit, gratë në ditë të sikletit! Ja si këndohej nëpër dasma: Këto nuset e Dardhës veshur me xibuna, Ç’e shuan të ritë e jetën pa burra! Ameriqi, e shkretë Ameriqi, Na i veshe nënat me fustan të zi, Na i le nuset me duar në gji! Teto Viqja e porositi burrin në letër t’i dërgonte nga Amerika një litar të mirë për t’u ngarkuar me dru. I shoqi s’e kurseu, por i dërgoi dhjetë pashë litar të bardhë, të dredhur bukur e të fortë. Por tetos i vinte keq ta përdorte dhe vazhdonte të ngarkohej me litarët e vjetër copa-copa e gunga-gunga. Kur vdiq, teto Viqes i gjetën në sëndykun bosh vetëm litarin e ri amerikan, të cilin e përdorën për ta lëshuar qivurin në gropë. Aty mbeti dhe litari… Po i afroheshim kontinentit amerikan milje pas miljeje. Në ekranin e madh të televizorit diktuam imazhin e aeroplanit tonë i cili me lëvizjet e ngadalta të amebës, la pas oqeanin e tani po fluturonte mbi brigjet shkëmbore të shtetit Mein. Tej dritares, në vijën e hollë rozë të horizontit, që ndante qiellin gri nga oqeani shkumëbardhë, na përshëndetën rrezet e para të agimit. Mirëmëngjes, Amerikë! Toka e indianëve, e pelegrinëve, e amerikanëve dhe e ëndrrave! Të shoh për herë të parë e të përshëndes nga qielli! Mbas një udhëtimi të rehatshëm, ndërsa stuardesa na zbraz në filxhanë kafe të ngrohtë, të fortë e aromatike, unë imagjinoj udhëtimin e parë të evropianëve më 1620, me vaporin e vogël “Mayflower” aty poshtë, mes valëve të tërbuara të oqeanit që e vërvitin e luajnë me të si me një lodër. Më ngjethet mishtë e mbushem me mornica kur më dalin para sysh figurat e pelegrinëve mbi kuvertën e anijes, me ato pelerinat e tyre të fryra e të gufuara nga era e ftohtë e Atlantikut. Më vijnë ndër mend disa vargje që kam përkthyer nga poezia “Imigrantët”, të cilën poeti i madh amerikan Robert Frost e ka shkruar nergut për udhëtimin e parë të “Mayflowerit”. Tjetër vapor nuk gjen apo avullore Të ketë mbledhur kaq shumë njerëz-mizëri, Me ëndrrat e tyre pelegrinët drejtonin “Mayflowerin”, Eh, anijëza nuk iu nda ankthit njerëzor Deri sa i nxori të gjithë në breg…me zor…! “Mirëmëngjes!”- na përshëndeti ekuipazhi i aeroplanit dhe na uroi mirëseardhjen në kontinentin e ri. Plaku gjatë natës, e kishte përgjysmuar shishen e rakisë. Ia dhashë ta merrte me vete. Po të vijmë zemërvrarë për tokën tonë, e për jetën tonë që lamë pas…Por po vijmë edhe plot ide, energji e shpresa… Mirëmëngjes, Amerikë! –