Nga Fatjona R. Lubonja Ed.D./

Përse mësojmë dhe mbajmë mend disa gjëra dhe jo disa të tjera? Kujtesa për trurin është çelësi për të mësuar dhe kryer veprimet bazë për të jetuar. Të “harrosh” dhe të “kujtosh” është proces dhe, “ashtu si harresa, të mësuarit është një rrugëtim dinamik që kërkon një multiplikim të shkallës kohore” (Abbot, L. F., & Kandel E. R., 2012, p. 178). Nga momenti i lindjes së fëmijës përgjatë zhvillimit të trurit rrugëtimi i të mësuarit është fondamental për rritjen e shëndetshme si mendore. Zhvillimi i kujtesës është i komplikuar (Zhang, 2012) por elementë të rëndësishëm në strukturën e trurit për procesin e “kujtesës” janë plasticiteti i qelizave nervore dhe komunikimi synaptik (elektrik dhe kimik) midis këtyre qelizave (Kandel E. R., 2014).

Aftësia për ruajtjen e kujtesës varet nga arkitektura e rrjetit të qelizave nervore dhe nga aftësia e elasticitetit synaptik (aftësia për të ndryshuar strukturën qelizore), (Kandel E. R., 2014). Kujtesa afat-shkurtër varet nga zhvillimi synaptik që zgjat sekonda/minuta/orë ndërsa kujtesa afat-gjatë varet nga forcimin synaptik që zgjat prej disa ditë/javë/muaj (Castellucciet al, 1978; Carew et al, 1979).

Në mënyre më të thjeshtë mund të diskutohet se nëse nuk mbani mënd ku i keni vendosur çelsat e shtëpisë apo të makinës, mundësitë janë që qelizat nervore janë kufizuar në procesin e zhvillimit të tyre për atë veprim dhe mund të jenë eliminuar apo ndryshuar në një kohë të shkurtër. Në shpjegimin e mënyrës së sjelljes (behavior) është e rëndësishme të theksohet që këto veprime mund të ¨harrohen¨ apo ¨mësohen¨ duke u bazuar gjithashtu edhe në ambjentin/mjedisin ku zhvillohet aktiviteti (Maren, S. 2004).

Duke u bazuar në principin e ABA (Aplikmi i Sjelljes Analitike) ç´do veprim ka një fillim (antecedent), sjellje (behavior) dhe një konseguence që vepron si riforcim për tu “humbur” apo “mësuar”, (Greer, 2003; Rescorla, & Wagner, 1972). Si rrjedhojë, është thelbësore të kuptojmë që procesi i të mësuarit, varet nga elasticiteti i trurit, aftësia për të integruar informacione (Kandel E. R., 2014), mjedisi dhe vet-rregullimi i veprimtarisë së qelizave nervore në përputhje me rrethanat (Kandel E. R., 2014), ambjenti/mjedisi ku zhvilloni aktivitet, personat/individë që rrethoheni, kultura sociale, dhe sjellja (behavior), etj…(Greer, 2002). Gjithsesi, për të patur një process të shëndetshëm të zhillimit të processit të mesuarit duhet patur shumë kujdes që në ditët e para të lindjes së foshnjes. Përballimi me stresin e fillimit te jetës dhe mjedisi që e rrethon mund të influencoj në ndryshimet epigjenetike (ADN), (Kandel E. R., 2014).

*Fatjona Rama Lubonja mban titullin Dr. e Shkencave në Edukim, ka studiuar Neuro-Shkencë/Edukim dhe Behavior në Universiteti i Kolumbias (Columbia University) në New York dhe është specializuar në ABA (Applied Behavior Analysis). #fatjonalubonja

Armend Mehaj*/

Serbia edhe me qëndrimin e fundit pas agresionit ushtarak të Rusisë mbi Ukrainën tregoi përcaktimin e qartë pro-rus.Qëndrimi zyrtar i Serbisë nuk ishte befasi për askënd nga Bota demokratike perëndimore duke pasur parasysh, se Serbia ka qenë dhe është aleatë i denjë i Rusisë dhe Presidentit Putin.Një keqardhje hipokrite dhe qëndrim kontradiktor për agresionin rus në Ukrainë është një demonstrim i qartë se pse tani është koha që Kosova të bëhet anëtare e plotë e NATO-s dhe BE-së.Republika e Kosovës, institucionet dhe populli i saj kërkojnë nga SHBA, BE, Mbretëria e Bashkuar, Kanadaja dhe gjitha vendet e rreshtuara kundër agresionit rus ndaj Ukrainës që të dënojnë qëndrimin mashtrues dhe kontradiktor të Serbisë.Rusia përmes Serbisë, sikur në vazhdimësi edhe në të ardhmen do të vazhdoj, aktivitetet destruktive për cenimin e paqes, sigurisë dhe stabilitetit të vendeve të rajonit dhe më gjerë.Pasojat e përpjekjeve për ta joshur Serbinë drejt Perëndimit me lëshime në dëm të konstruktivitetit maksimal politik të Republikës së Kosovës, mund të jenë të rrezikshme,duke i mundësuar Serbisë që të vazhdoj aleancën e ngushtë me Rusinë edhe në të ardhmen.Përsërisim se është koha që nuk pret, që edhe Spanja, Greqia, Rumania, Sllovakia, si shtete anëtare të NATO-s dhe BE-së si dhe Qipro si anëtare e BE-së, të njohin shtetin tonë.Republika e Kosovës në secilin dimension të saj për 14 vjet të pavarësisë ka dëshmuar dhe konfirmon fuqishëm se është shtet evropian i ndërtuar dhe funksional mbi parimet dhe vlerat më të larta euroatlantike.Agresioni i Rusisë mbi Ukrainën, rrahu kambanën për të gjithë, se kjo është koha që të dihet se kush është në anën e duhur e kush në atë të gabuar të historisë.Kosova, krahas vendeve tjera demokratike doli fuqishëm në mbrojtje të vlerave të Lirisë, Paqes e Demokracisë dhe solidaritetin e plotë me Ukrainën dhe popullin e saj liridashës dhe paqedashës.Kosova ishte dhe është e vendosur fuqishëm në anën e duhur, për dallim nga Serbia që vazhdon në anën e gabuar të historisë.Prandaj, mos hezitoni!Është koha sot, që nuk pret nesër, për vendimin tuaj të duhur!Kosova në NATO!Kosova në BE!*Minister i Mbrojtjes se Republikes se Kosoves.

Nga BEPPE SEVERGNINI

Anne Applebaum përgjigjet në agim nga shtëpia e re në Washington DC, qyteti ku ka lindur. Ka jetuar gjatë në Londër e në Poloni, ku ka njohur bashkëshortin Radek Sikorski, ish ministër i Mbrojtjes e i Punëve të jashtëme, tani europarlamentar. Anne është një nga komentueset më të dëgjuara mbi çështjet ruse e sovjetike, njeh me themel Evropën lindore, në veçanti Ukrainën. Sot është staff writer në The Atlantic, felow i Agora Institute në John Hopkins University dhe autore e “Perëndimi I demokracisë. Dështimi I politikës dhe joshja e autoritarizmit”. Në vitin 2004 ka fituar çmimin Pulitzer me “Gulag. Histori e kampeve të internimeve sovjetike”. Jemi njohur në Varshavë më 1989. Që atëherë jemi takuar në shumë pjesë të botës : në Londër, në Moskë, në Poloni, në SHBA, n’Itali. “Takimet e mija fillojnë mbas dy orësh” thotë në telefon. “Pra jam në dispozicion të Corrieres”.

Kishe arsye mbi Vladimir Putinin. Shumë prej nesh duke të lexuar e duke të dëgjuar, kanë menduar se je tepër johenike.

“Sepse e keni gjykuar Vladimir Putinin duke përdorur kriteret tona. Gabim. Ai nuk funksionon si neve”.

Ukraina është gati sa dy herë Italia dhe ka pothuaj popullsinë e Spanjës. Edhe nëse do t’a pushtonte ushtarakisht, si do të mund t’a nënështronte e t’a kontrollonte?

“Me një përkim të dhunës skajore e të llogarisë. Është shumë shpejt të kuptohet skenari. Është gjithshka e mudëshme, edhe që Putini të rrethojë Kievin e të thotë: nëse nuk më lini gjysmën e Ukrainës shkatërroj qytetin. Por edhe gjysma e Ukrainës do t’ishte e vështirë të kontrollohej, sigurisht. Mos të harrojmë se po flasim per nje njeri që mund të ketë vrarë një milion njerëz në Çeçeni dhe dhjetra mijra në Siri, ku forcat ruse bombardonin edhe spitalet. Frika është se Putini mund të përdorë kaq shumë mizori sa të fshijë çfarëdo qëndrese, siç ka bërë Stalini në vitet 30. Por ai pothuajse nuk e njeh Ukrainën, nuk i frekuenton ukrainasit, ndoshta mendon se nuk do të luftojnë. Mund të zbulojë se e ka gabim”.

Përse Ukraina është bërë ankthi i Putinit?

Ukraina është një demokraci, e kjo është për të një rrezik. Putini është i tmerruar nga ideja se në Moskë mund të përsëritet ajo që ka ndodhur në Kiev më 2004. E quan një kërcënim vetiak.

Pastaj është leximi i tij historik: alarmues.

“Ideja që Ukraina nuk është një komb i vërtetë, që është shpikur nga Lenini, është vërtetë e çuditëshme. Nuk kam dëgjuar kurrë një gjë të tillë.

Putini sot a është një njeri i qëndrueshëm mendërisht?

“Kam menduar gjithmonë se Putini do t’ishte i arsyeshëm në mënyrën e vet. Nuk ka patur rreziqe të mëdha, në fund të fundit. Ishte brutal por nuk është hedhur kurrë në sfida që nuk mund t’i fitonte Sot është ndryshe. Mësymja duket një kumar. Tre daljet e fundit në këtë javë ishin vërtetë një çmenduri.

Çfarë i ka ndodhur?

“Nuk e di. Duket i ankthshëm e plot urrejtje. Duket se ka hyrë në një fazë të re. Nuk e di nga se ka frikë, nga vdekja apo nga humbja e pushtetit. Sigurisht ka jetuar i vetmuar për dy vite, për shkak të pandemisë. Kush do t’a takonte duhej të qëndronte në karantinë për dy javë. Pyes veten se çfarë ka bërë, çfarë ka lexuar e ka parë në gjithë atë kohë i vetëm. Sot duket një njeri i sëmurë, i trazuar”.

Po njerëzit që, në sajë të tij, kanë grumbulluar pasuri e privilegje? Jetojnë në panik këto ditë.

“Mund të mendojnë se do t’ia hedhin edhe këtë herë. Kur u kemi vënë sanksione kanë arritur t’u bëjnë bisht. Kanë shpërngulur para e pasuri grave dhe personave të shtënë, kanë marrë pashaporta të Vëndeve të tjerë. Por ke të drejtë, ky është një tjetër mister: elita ruse, 500 vetët që kontrollojnë pothuajse gjithshka, e miratojnë këtë luftë? E vështirë të besohet. Por për oligarkët koha e megajahteve, e hoteleve të mëdhenj e të vilave në Cap Ferrat mund të ketë mbaruar.

A mendon se putinianët – atje n’Amerikë dhe këtu n’Evropë – do të vazhdojnë t’a mbështesin Putinin?

Disa grupe kanë lidhje financiare me Rusinë, ose miq që bëjnë allishverishe atje. Por ka edhe njerëz – në politikë, në media – që e adhurojnë pa të keq Putinin. Admirojnë faktin që i thyen rregullat. Që nuk respekton demokracinë, gjykatat, mjetet e informimit. Që është një autokrat. A do të vazhdojnë t’a adhurojnë? Varet nga kundërveprimi i opinionit publik.

Cili ka qënë gabimi m’i madh i Perëndimit demokratik?

“ Të mos kuptuarit se çfarë njeriu ishte Putini. Kemi besuar se kemi lënë mbas krahëve shekullin e njëzetë. Kemi menduar se nuk do të kishte më, së paku n’Evropë drejtues t’aftë të kryejnë mizori masash për t’arritur qëllimet e tyre. Kemi menduar se bota e jonë e bazuar mbi rregulla ishte e vërtetë, e respektuar, e kuptuar prej të gjithëve. Jemi gënjyer se Putini mendonte si neve. Por ai nuk mendon si neve, ai nuk është si neve. Drejtues të ndryshëm politikë në mirëbesim – të pakorruptuar prej tij, them – kanë menduar se Putini hynte në kompasin tonë moral. Nuk është kështu. Nuk ka qënë kurrë kështu.

Çfarë duhet të bëjë, simbas teje Perëndimi?

“Duhet të rishikojë strategjinë kundret Rusisë. Tërësisht. Nuk mund të kufizohemi në kundërveprimin e asaj që bën Putini, si në dhjetë vitet e fundit. Të gjindet mënyra për t’u folur rusëve. Të punojmë në mediat ruse. Të mbështesim opozitën në Rusi. Duhet të kuptojmë se cili nga oligarkët  e nga ata që janë në rrethin përqark Putinit është i pakënaqur apo i trëmbur”.

Nga pikpamja ushtarake?  

“NATO-ja duhet t’a rimendojë gjithshka: bazat, pozitat, ushtrimet. Sepse mund t’i takojë Polonisë dhe Gjermanisë”.

A nuk po e tepron?

“Nuk po i them këto gjëra qetësisht dhe as me qejf. Kujtoj një fjali të ministrit të jashtëm rus Lavrov në konferencën e Mynihut të Bavarisë mbi sigurinë, shtatë a tetë vite më parë: “Ju e dini, apo jo, që ribashkimi i Gjermanisë është i kundraligjshëm?” Gjermanët pranë shpërthyen në të qeshura të mëdha. Por Putini ka jetuar gjatë në Berlin. Rusët atë qytet e kanë pasur njëherë, përse mos të dëshironin t’a kishin përsëri? Sigurisht ushtria e Ukrainës mund t’a ndalojë mësymjen e kështu gjithshka mund të ndryshojë. Por aspiratat e Putinit janë të pafund. Mos t’a harrojmë kurrë.” 

  “Corriere della Sera”, 25 shkurt 2022   Përktheu Eugjen Merlika

Nga XHAVIT ÇITAKU

Në vargun e librave që pasqyfrojnë figurën e ndritshme të heroit, luftëtarit të paepur kundër mbretërisë serbe, Azem Bejtë Galicës, erdhi edhe vepra e Prof. Rexhep R. Jasharit e titulluar “ Azem e Shotë Galica  në këngët popullore dhe në letërsinë e shkruar”. Që në fillim do theksuar se ky libër dallohet nga të tjerët, ngaqë ai ngërthen në vete detaje të shumta që nuk do të mund t’i hasësh  në libra të tjerë, sidomos me përmbajtjen e të gjitha këngëve popullore që janë kënduar deri me tash, dhe kësisoj pasuron në mënyrë përmbajtësore sfondin e veprave që i kushtohen këtij trimi e trimëreshe të Drenicës. Ky libër është i ndarë në pesë pjesë në të cilat autori në mënyrë profesionale shtjellon elemente të veçanta dhe të përgjithshme, për të cilën gjë shton interesimin e lexuesve për të marrë informacione nga një varg burimesh të bazuata në fakte e argumente të pamohueshme historike, kulturore, por edhe shkencore. Rexhep R.Jashari është një rapsod i njohur, profesor i gjuës dhe letërsisë shqipe dhe njohës i mirë i historisë së Drenicës, ndaj ai me kompetencë të plotë i ka hyrë botimit të këtij libri me detaje të reja dhe të tjera të dëgjuara nga goja e popullit dhe studiues të ndryshëm që u morën me figurën e Azem Galicës. Si rapsod ai këndoi në qindra oda të Drenicës e më gjerë dhe në këto gazmende merrnin pjesë edhe shumë dijetar të kohës, por edhe bashkëluftetar të këtij trimi të paepur, që tregonin për të bëmat patriotike kundër pushtuesve të tokave shqiptare. Këto ishin raste të mira për të mbledh material të bollshëm për të plasuar më pastaj në një vepër të rëndësishme për këtë patriot të madh shqiptar. Ndërkaq, si profesor i gjihës dhe letësisë shqipe, autori pa u lodhur dhe me dëshirë të madhe mbodhi të gjitha këngët popullore, në të cilat madhërohet figura e Kryekaqakut të Drenicës, Azem Galica. 

Drenica njihet si krahina më kryengritëse gjatë shekujve të kaluar

Në pjesën e parë Prof. Rexhep R. Jashari ofron disa të dhëna për Drenicën dhe fshatin Galicë, vendlindje e Azemit si dhe të Radishevës, vendlindje e Shotës. Sipas të dhënave që ka arritur t’i mbledh autori i këtij libri, Drenica në historinë tonë kombëtare njihet si territor i qendresës sonë mbarëkombëtare dhe si Krahinë më kryengritëse gjatë shekujve të kaluar, që kurrë nuk iu nënshtrua asnjë sundimtari dh se secilit pushtues gjithënjë i rezistoi me armë në dorë. Kjo qendresë u dëshmua shumë herë gjatë historisë, ndërsa kulmin e arriti me pesë, gjashtë e shtat mars të vitit 1998, në Prekaz të Poshtëm kur ndodhi epopeja e UÇK-së në krye me Komandantin Legjendar, Adem Jashari. Pra, Drenica njihet si rajon që historikisht i ka dhënë Kosovës shumë trima e heronjë të luftës, por kjo pjesë e Kosovës njihet edhe si mjedisi më i pasur me krijimtari folklorike, prozë popullore, përralla, anekdota, mesele, fjalë të urta etj. Me një fjalë, Drenica është djep i mençurisë gojore  dhe i një filozofie popullore, sidomos, dallohet me muzikën e saj folklorike, me këngë epike legjendare e historike për shumë trima e luftëtarë të saj.

Kështu i këndonte populli trimave, trimereshave dhe luftëtarëve të Drenicës:

Ka pasë trima n’Drenicë përherë,

Për vaan luftuen me nerë,

Saherë që i sulmoi anmiku,

Këtu gjet trima si çeliku

Azem Galica zë vend nderi në vargun e figurave më të shquara kombëtare

Azem Bejtë Galica ishte në moshë të re kur me gjithë qenien e tij ishte përcaktuar për të luftuar kundër pushtuesve barbar serb, ndaj kontributi i tij i dhënë për çlirimin dhe bashkimin kombëtar zë vend nderi si një ndër figurat më të shquara të kombit hqiptar. Ai i shte prijes popullor i Levizjes Kaqake, organizator i Levizjes së Armatosur në Kosovë kundër pushtuesve të ndryshëm gjatë viteve 1912- 1924. Pa dyshim, shkruan në këtë libër autori, Azem Galica është personaliteti dhe simboli numër një i luftës dhe qendresës së shqiptarëve të Kosovës kundër Serbisë pushtuese gjatë shekullit XX, deri n ë Epopën e e UÇK-së 1997- 1999. Ai është luftëtar i shquar popullor për çlirim e bashkim kombëtar, për një regjim shtetor demokratk në Shqipëri, ndaj trimëria guximi, vendoshmëria dhe viktimizimi i pashembulltë në aksionet e punumërta luftarake gjatë dy dhjetëvjetshave të shekullit XX, para luftërave ballkanike dhe pas luftës së parë botërore bënë që ai të rreshtohet ndër personalitetet e shquara të historisë kombëtare shqiptare. Ky patriot i madh kishte deklaruar: “ Do të luftojë për vendin ku kanë lindur e jetuar të parët tanë, ku kam lindur unë e bashkëkohësit e mi. Do të luftoj për bashkimin e trojeve të copëtuara shqiptae dhe për bashkimin e poppullit tim, deri ku i thonë bukës bukë e ujit ujë”. 

Çfarë i tha Isa Boletini këtij trimi të rrallë?

Babai i Ayzemit, Bejta, kishte edhe tre djem të tjerë Seferin, Zenelin dhe Ademin, mirëpo Azemi ishte më i dalluari, më i zgjuar, besnik dhe shumë i shkathët. Ende nuk i kishte mbushur njëmbëdhjetë vjet, por me pushkën e dajes së tij, Kurt Selaci, nga fshati Selac, vret kriminelin serb, Stojanin, i cili bënte zullum në atë anë dhe shkaktonte frikë tek familjet shqiptare. I rritur në një familje me tradita luftarake e atdhetare, që në fëmjëri u përcaktua në rrugën e lavdisë. I ati, Bejtë Galica, ishte ndër luftëtarët më të njohur të Drenicës, i cili ra heroikisht në betejën e njohur kundër satrapit Shemsi Pasha, më 1907, në mes Rezallës dhe Deviqit. Kjo ngjarje dhe ndejat e shumta në oda e burrëruan Azemin para kohe.

Gjatë viteve 1910- 1912 shpërthyen kryengritjet e përgjithshme për pavarësinë e tokave shqiptare. Më pesë maj 1912, Hasan Prishtina kishte ardhur në kullën e Ahmet Delisë në Prekaz të Drenicës dhe dha kushtrimin për një luftë mbarkombëtare kunër Perandorisë Osmane dhe i shpalli luftë asaj Perandorie. Edhe Azem Galica, 20 vjeçar, u radhitë në çetat kryengritëse të udhëhequra nga Ahmet Delia i Prekazit. Kur Drenicakëtdhe shaljanët ishin nisur për në luftë, përbri tyre marshonte Isa Boletini, hipur mbi kalë e i shoqëruar nga shumë trima. Në mesin e tyre i ra në sy një djalosh sypatrembur e i etshëm për luftë çlirimtare. Kishte pyetur se i kujt ishte ai djalë. I kishin thënë se është i Bejtë Galicës. Iu kishte afruarr dhe pasi ia kishte vu dorën në krah e përgëzoi dhe i kishte thënë: “ Të lumtë ore djalosh trim! Ti e pase vendosur ta dërgosh në vend amanetin e babait tënd, të vazhdosh rrugën e tij luftarake…” 

Duke u bazuar edhe në të dhënat e autorëve tjerë, në këtë libër mësohet se Azem Galica ka marrë pjesë edhe në luftën e Merdarit, në të cilën kishte lënë përshtypje të jashtëzakonshme, ndërkaq pjesëmarrësi i asaj beteje togeri vullnetar shqiptar, Hamëz Shtubullova, kishte deklaruar se “ Trimi më i madh në luftë të Merdarit ishte djaloshi 21 vjeçar, i biri i Bejtë Galicës, Azemi. Për shkak të veprimtarisë së tij patriotike e luftarake, Azemi se bashku me dy vëllezëritë e tij ishte arrestuar nga xhandarmëria serbe dhe për disa muaj kishte vuajtur në Kampin Famkeq në Baltën e Runikut. Këtë vuajtje të këtyre të burgusurëve nuk e duruan trimat e kësaj ane dhe një ditë e sulmuan me pushkë në dorë dhe i liruan të gjithë. Mirëpo, Azemi ishte i përndjekur këmba- këmbës nga xhandarët serb dhe sërish u arrestua dhe u dërgua në thellësi të Serbisë në Zajeçar, përkatësisht në Pozharevc. Pas kthimit nga burgu në pranverën e hershme të vitit 1915 ai pa humbur kohë formoi Çetçn e tij luftarake, e cila më vonë do të bëhet nëna e çetave të Kosovës. Në çetën e tij kreshnike kishte edhe shoqen e tij të jetës e të pushkës, nusen e maleve- Shotë Galicën, me të cilën vazhdoi betejat e shumta kundër armiqëve të ndryshëm deri në plagosjen e tij për vdekje në Galicë, më 1924.

Rrethimin e xhandarmerisë serbe e priste i qetë dhe e shpërthente pa pasoja

Azem Bejtë Galica ishte i pakapshëm nga xhandarmeria serbe. Në shumë raste ishte i rrethuar nga shumë kriminel serb, bile, edhe shumë më mirë të armatosur, por ai ishte shumë i qetë në këto raste. Nuk i frikësohej askujt dhe çfarëdo situate dramatike të jetë ajo. Gjithnjë përeriste refrenin: “ Të gjithë pas meje”. Më pas me zërin e tij të fuqishëm bërtiste: Urra, urra…” Kjo klithmë e tij si e zanave të malit, shkatonte frikë tek xhandarët dhe ata mbetëshin me “ gisht në gojë” pa pasur shansin më të vogël për ta për ta vrarë e aq më pak për ta kapur. Ishte vpërhapur informacioni, sigurisht nga frika e atyre që e rrethonin, se Azemi me kalin e tij po “ fluturonte”. Autori i këtij libri permend shumë raste të shpërthimit të rrethimit nga çeta e Azemi dhe rrëfimet e pjesëmarrësve për guximin e trimërinë që tregonte udhëheqësi i tyre. Ndërkaq rasti i Çikatës ishte goxha specifik sepse atje ishte ngritur një postbllok i xhandarmerisë serbe, në të cilin bënin zullum ndaj popllatës së asaj ane. Në të vërtetë, në ato familje ku Azemi me bashkëluftëtar hante bukë, të nesërmen ata i merrnin në pyetje burrat dhe i mundonin shumë. Ky lajm e kishte prekur thellë Azemin. Menjëherë e kishte dërguar një neri për t’i thënë naçallnikut se të nesërmen dëshiron ta takoj. Në atë takim me 40 luftëtar, në postbllok. Ishte dërguar Lutë Gllanasella dhe pas një debat të zhvilluar me naçallnikun ky postbllok ishte larguar dhe me xhandarët nuk ishin parë aty. Betejat e zhvilluara dhe pritat e shumta që Azemi me çetën e tij ua bënte xhanarëve serb janë pjesë e madhe e shtjellimit dhe e dokumentimit në këtë libër.

Heroina e popullit- Shotë Galica

Një ndër  luftëtaret dhe trimereshat më të njohura të Drenicës, por edhe në gjithë shqiptarinë, padyshim se është Heroina e Popullit- Shotë Galica. Pra,“ Në mesin e gjithë atyre grave e vajzave shqiptare, që bënë emër në histori, qendron si një kurorë lavdie Nusja e maleve, Heroina e Popullit, amazona shqiptare, Qerime Radisheva e skalitur në faqet e historisë me emrin Shotë Galica, thuhet më tej në këtë libër kushtuar kësaj bije të madhe shqiptare. Pa përfillur terrorin e armikut, por edhe ligjet e ashpra të fesë dhe kanunit, e veshur në rroba meshkujsh, luftoi heroikisht për 12 vjet me radhë kundër pushtuesve serb, austro-hungarez dhe bullgar. Nuk ishte pritur mirë dalja e Shotës në ale dhe hasi në reagime të shumta. Por, ajo kishte përkrahjen e burrit të saj, edhe pse kishte të tillë që ishin larguar nga çeta shkaku i saj. Megjithatë, dalja në male e Shotës, e veshur si burrë, kishte rëndësi të dyfishtë: e luftonte armikun, që u kishte marrë lirinë dhe, në anën tjetër i lutonte zakonet prapanike, të cilat femrën shqiptare e kishin robëruar dyfish. Krahas burrit të saj edhe emri i saj u bë tmerr për armiqtë.Heroizmi i saj u pa, posaçërisht, në vitin 1921, kur pa e treguar Azemit, e veshur si grua i kishte hyrë brnda në shtëpi naçallnikut të Mitrovicës dhe e nxjerr jashtë qytetit dhe në Shipol e vret duke i thënë:

Naçallnik, he faqezi,

Boll ke dalë shpi për shpi!

Boll me gra ke ba mahi,

Ke vra fëmijë tue pi n’gji,

Tash po sheh grue me sy,

E djeg veten të vret ty!

Rreptë po qet Shota allti, 

Dekun n’tokë e ka shtri!

Shotë Galica mori pjesë në më shumë se 40 aksione të rëndësishme kundër armikut. Po ashtu, më 1919  mori pjesë në Kryengritjen e Rrafshit të Dukagjinit, ndërsa më 1922- 1923 luftoi për mbrojtjen e Zonës neutrale të Junikut, e cila shërbente si bazë  për kryengritjen e Kosovës dhe të Malësisë. Në korrik të vitit 1924 mori pjesë në mbrojtjen e Zonës së lirë të Drenicës, Arbanisë së vogël, Në korrik të po atij viti, pas vdekjes së të shoqit, Azem Galicës, vazhdoi luftimet në krye të çetës së tij. Humbi në luftime nga masakrat e shovenistëve serb 22 anëtarë të familjes. Pas varrosjes së Azemit Çetën do ta kryesojë Shota, e cila zhvilloi edhe disa beteja fitimtare. Pas betejës së fundit në Llaushë të Skenderajt, në vjeshtën e vitit 1926, ku edhe plagoset rëndë, ajo me disa fëmijë të shokëve të vrarë, shkoi në Shqipëri. Në fillim u vendos në Shullaz e më vonë në Derven të Fushë- Krujës. Plaga e rëndë, mërzia për Kosovën e robëruar e të lënë në mjerim, dhembja për jetimët kosovarë, që po hiqnin të zitë e ullirit e dobësuan shumë. Gishtat e dorës së djathtë ia prenë mjekët se iu kishin ngrirë në male duke e mbajtur pushkën. Mezi e siguronte bukën për vete dhe jetimët që i rriste. Nga skamja u detyrua që ta shes edhe pasurinë e fundit, e shumë të shtrenjtë për të, kalin e Azemit, Allçin. Vdiq me 10 korrik 1927, në moshën 32 vjeçare, në gjendje të mjerueshme. Përkundër dëshirës së regjimit zogist që varrosja e kësaj herione të bëhej në heshtje, kjo nuk ndodhi, përkundrazi në përcjelljen e saj të fundit morën pjesë shumë njerëz që kishin ardhur nga rrethe të ndryshme.

Frymëzimi i letërsisë, folkloristikës, publicistikës dhe i historiografisë për këto dy figura emblematike

Të bëmat patriotike, lufta heroike për liri e bashkim kombëtar e Azem e Shotë Galicës, u bënë frymëzim letrërsie, folklori, publicistike e fistoriografike. Për ta u shkruan monografi, romane, tregime, poezi, drama, artikuj publicistikë e shkencor, vepra të tëra, si dhe u thurën legjenda, anekdota, tregime e këngë popullore. Po i veçojmë disa vargje të poetit Nuhi Potoku, i cili shkruan:

Gjëmë kanë malet nuk hesht Drenica,

I ka bashkuar çetat Azem Galica,

Herë bëhet Kosovë, herë bëhet Arbëri, 

Nuse bëhet Shota në secilën shëpi,

-Ç’të mori shpella Nuse Shotë Galica

Gjithë nusërinë ta përtëriu Drenica.

Po ajo plagë pa bukë pa ujë,

Gjëmë e madhe e jotja doli në Fushë- Krujë.

Në pjesën e katërt ky libër përfshinë një analizë ë gjerë të këngëve popullore që iu kushtohen këtyre dy figurave të shquara të historisë sonë kombëtare, ndërkaq në pjesën e pestë përfshihen pothuajse të gjitha këngët popullore që janë krijuar e kënduar për Azem e Shotë Galicën.

Nga DANILO TAINO

Ukraina nuk mund të quhet një ushtar në fushën e shahut t’Evropës, e gatëshme të flijohet për një interes të hamendësuar sipëror. Së paku për dy arsye. I pari, të gjithë Kombet kanë të drejtën e patjetërsueshme të mos shohin heqjen me forcë të pjesëve të territoreve të tyre dhe kanë të drejtën të kenë një politikë të jashtëme që vendosin, jo të diktuar prej kërcënimeve t’armatosura të fuqive të tjera. E dyta, të flijohet qoftë edhe një pjesë e sovranitetit të Kievit përballë kërkesave të Putinit, do të ishte një fitore që do të trimëronte udhëheqësin rus në strategjinë e tij të ndarjes s’Evropës e të “rishikimit” të barazpeshave e modeleve të paqes që pasuan shëmbjen e Bashkimit Sovjetik tridhjetë vite më parë. 

Ajo në të cilën synon njeriu i fuqishëm i Kremlinit nuk është aq një llokmë e Ukrainës: është të shpallë në të vërtetë kthimin në sferat e ndikimit që ngrinë Evropën gjatë Luftës së Ftohtë të shekullit të shkuar. Është kthimi në një botë, në të cilën janë disa fuqi, Kombe të mëdha, që mund të detyrojnë me forcë vullnetet e tyre dhe interesat e tyre Vëndeve më të vogla. Nëse ky synim i Moskës do të kishte sukses, e gjithë siguria evropiane, duke filluar nga Lindja e kontinentit por jo vetëm që aty, do të vihej në diskutim. Është diçka të cilën e sheh me interes edhe Kina e Xi Jinping-ut, e cila nuk fsheh synimin për të sjellë nën kontrollin e Pekinit në kohë jo të gjata ishullin e Taivanit dhe studjon si Perëndimi do t’a bllokojë Putinin apo se si do të lëshojë pe për të planifikuar pushtimin e asaj që e quan “provinca kryengritëse”.

Këtu hapet për Evropën një çështje qenësore. Tridhjetë vite pushimesh të historisë, pra që nga luftërat mes fuqive, të filluara me rënien e Murit të Berlinit, janë sot në fundin e tyre. Kjo do të ketë me gjasë pasoja të pallogaritëshme në vitet e ardhme, por sot detyron një vetëdijesim: kriza e Ukrainës tregon në mënyrë të padyshimtë se NATO ka më shumë arsye se kurrë të jetë, që kontinenti ka nevojë për më shumë nivele frikësimi kundrejt dëshirave të Putinit e që e para është solidariteti atllantik: ushtarak por edhe politik, diplomatik e mbi sanksione të rastit. 

Për faktin se NATO kish humbur kuptimin e të qënit mbas mbarimit të Luftës së Ftohtë, flitet prej vitesh, veçanërisht n’Evropë. Donald Trump-i ngurues ndaj aleancave, e përçmonte. Por presidenti francez Emmanuel Macron shkoi edhe më tej dhe më 2019 foli për “vdekje trunore” të Organizatës. Trysnia e Putinit mbi Ukrainën, në të vërtetë ka ngritur plotësisht rolin e NATO-s, si nga nevoja e solidartitetit ndërmjet demokracive si nga pikpamja e frikësimit ushtarak. Jo më pak për të shtyrë Vëndet e lëkundura evropiane për të patur një politikë sigurie. Me ndryshimin që NATO ka një strukturë të gatëshme të mobilizohet në çdo çast: është vija e parë e trysnisë për të kërkuar të ndalojë që sulmi i Kremlinit të ketë sukses e të verë në shahmat sigurinë e Evropës. Dhe është froni i bashkimit të Perëndimit.

Në këto orë diplomacia ka një rol të rëndësishëm. Makroni në tavolinën e Putinit ka kërkuar ndonjë fije shprese, në dukje pa atë sukses që ndoshta as presidenti francez nuk e priste. Ministreja e Jashtëme britanike Liz truss mbajti në Moskë një qëndrim më t’ahpër. Shtetet e Bashkuarajanë vazhdimisht në fushë me nisma diplomatike e kërcënime sanksionesh të fuqishme. Ka mjaft rreziqe në këtë kalim. Njëri është të kërkojë zgjidhje me Kremlinin pa patur një frikësim bindës që t’a mbështesë: n’atë rast Putini me vështirësi do t’a merrte në konsideratë, nuk do të ndalej. Një tjetër është t’i jepej Moskës, në shkëmbim të mos mësymjes s’Ukrainës, atë që presidenti rus dëshiron, për shembull vënien e Kievit nën mbrojtjen e Moskës, të jetë e ndaluar të zgjedhë në mënyrë të pavarur aleancat dhe politikën ndërkombëtare; siç ishte Finlanda gjatë Luftës së Ftohtë. 

Një Ukrainë ushtare me kokë të prerë ose e finlandizuar nuk do t’i jepte fund synimeve të Putinit, perkundrazi; do të krijonte paqëndrueshmëri në Bashkimin Evropian, duke filluar nga Lindja; do t’i jepte energji aleancës edhe se taktike e jo strukturore, ndërmjet regjimeve autoritare të Moskës e Pekinit; do të vinte në krizë besueshmërinë e Perëndimit demokratik. Pa një mbështetje të plotë të evropianëve dhe amerikanëve NATO-s – që është e gjallë, para së gjithash trurësisht – skenari mund të kthehet lehtësisht në realitet.

“Corriere della Sera” 11 shkurt 2022   Përktheu Eugjen Merlika