Nga Rafael Floqi/

“Revolucion! Rama në burg! Berisha në burg!” Parrulla godet fort, por ngre edhe pyetjen që protesta nuk mund ta shtyjë pafund: mirë, ata ikën — po kush dhe çfarë vjen pas tyre? Sepse një protestë mund të rrëzojë autoritetin moral të një pushteti, por vetëm një alternativë politike mund të ndërtojë pushtetin që vjen më pas.

“Revolucion, Rama burg, Berisha burg.” Sipas reportazhit të gazetarit britanik Aris Roussinos, kjo është një nga parrullat më karakteristike të protestës që nisi në Zvërnec dhe më pas pushtoi bulevardin e Tiranës.

Parrulla ka forcë. Ka ritëm. Ka zemërim. Dhe, mbi të gjitha, ka një mesazh që shkon përtej ndarjes së vjetër PS-PD: mjaft me të njëjtët!

Por pikërisht këtu fillon edhe problemi.

Në bulevard dëgjon njëkohësisht: “Revolucion!”, “Rama në burg!”, “Berisha në burg!”, “Rama jep dorëheqjen!”. Ndërkohë kërkohet qeveri teknike dhe SPAK-ut i bëhet thirrje të arrestojë objektet e parrullave.

Mirëpo revolucioni, dorëheqja, drejtësia dhe qeveria teknike nuk janë e njëjta gjë.

Nëse kërkon revolucion, pretendon se sistemi duhet ndryshuar në themel. Nëse i drejtohesh SPAK-ut, kërkon që institucionet e këtij sistemi të funksionojnë. Nëse kërkon qeveri teknike, kërkon një zgjidhje politike brenda rendit kushtetues. Nëse kërkon dorëheqjen e Ramës, pret që vetë njeriu që zotëron pushtetin ta dorëzojë atë.

Dhe nëse i thua njëkohësisht “jep dorëheqjen” dhe “Rama në burg”, lind pyetja më elementare: përse duhet të japë dorëheqjen?

Jep dorëheqjen që të shkosh në burg?

Cili politikan racional do të dorëzonte vullnetarisht pushtetin nëse mesazhi që merr është: “Lëre karrigen dhe pastaj do të të fusim në burg”?

Kjo nuk vlen vetëm për Edi Ramën. Do të vlente për cilindo politikan që e percepton pushtetin si mbrojtjen e tij të fundit. Aq më tepër për Ramën, i cili gjatë 13 viteve ka dëshmuar se di të manovrojë, të presë, të absorbojë goditjet dhe t’i mbijetojë krizave. Dhe reportazhi e kap bukur kontrastin.

Jashtë Kryeministrisë thërritet “Revolucion!”. Brenda, Rama e lë gazetarin të presë ndërsa merret me celularin. Pastaj ulet i mbështetur në karrige dhe e paraqet protestën pothuajse si dëshmi se Shqipëria është bërë një vend normal evropian: njerëzit dalin, protestojnë dhe kthehen në shtëpi.

Kur pyetet nëse protestat kërcënojnë trashëgiminë e tij, përgjigjet: “Më pëlqen presioni.” Për Zvërnecin është edhe më i prerë: nuk do të tërhiqet nga projekti.

Pra, bulevardi sillet sikur Rama ikën nesër. Rama sillet sikur do të ikë kur t’i mbarojë kalendari.

Kjo qetësi mund të jetë teatër politik. Por mund të tregojë edhe se kryeministri sheh përballë shumë zemërim, por ende jo një forcë të organizuar që mund ta zëvendësojë.

Revolucionin do ta bëjë SPAK-u?

Pastaj vjen paradoksi tjetër. “Revolucion!”, por revolucionin pritet ta bëjë SPAK-u.

Nëse besohet se sistemi është i kapur, si mund t’i thuash një institucioni të sistemit: na shpëto nga sistemi?

Nëse SPAK-u besohet se mund të veprojë në mënyrë të pavarur, atëherë kërkesa duhet të jetë e qartë: heto çdo dyshim, ndiq provat, akuzo këdo ndaj të cilit ka prova dhe lëre gjykatën të vendosë.

Por “Rama në burg” apo “Berisha në burg” nuk janë vendime juridike. Janë parrulla politike. Në demokraci, burgun nuk e cakton bulevardi.

Protesta që kërkon shtetin ligjor nuk mund të kërkojë njëkohësisht që ligji të zëvendësohet nga verdikti i turmës. 

Kjo është diferenca midis drejtësisë dhe hakmarrjes.

PD-ja kërkon ta bëjë protestën aleate

Edhe Sali Berisha dhe Partia Demokratike përpiqen ta lexojnë protestën si aleate objektive në betejën kundër Ramës. Berisha ka deklaruar mbështetje për kauzën e saj, duke këmbëngulur se nuk kërkon t’i marrë drejtimin.

Por këtu PD-ja përplaset me një realitet të pakëndshëm: një pjesë e protestës është kundër vetë Berishës.

Berisha pranon se një pjesë e sloganeve kërkon edhe burgosjen e tij. Dhe parrulla “Rama në burg, Berisha në burg” nuk e vendos Berishën në anën e revolucionit. E vendos, në perceptimin e atyre protestuesve, në anën e sistemit që duan të kapërcejnë.

Prandaj PD-ja mund ta konsiderojë protestën aleate kundër Ramës, por protesta nuk është automatikisht aleate e PD-së. Madje përpjekja për ta përvetësuar mund t’i japë Ramës dhuratën që i duhet: mundësinë për ta reduktuar një revoltë qytetare në filmin e vjetër Rama kundër Berishës.

Dhe atë film shqiptarët e kanë parë mjaft.

Nga flamingot te pyetja e pushtetit

Protesta nisi nga diçka shumë konkrete: Zvërneci, prona, mjedisi, ullishtet, bregdeti dhe projekti turistik. Flamingoja u bë simboli i rezistencës. Por brenda javësh kërkesat kaluan nga mbrojtja e territorit te ndryshimi i gjithë sistemit politik.

Kjo është njëkohësisht forca dhe rreziku i saj.

Sepse është shumë më e lehtë të thuash:

Rama ik!
Berisha ik!
SPAK vepro!
Qeveri teknike!
Revolucion!

sesa t’u përgjigjesh pyetjeve:

Kush vjen? Si vjen? Me çfarë programi? Me cilët njerëz? Me çfarë votash? Me çfarë institucionesh?

Këtu mbaron protesta.

Këtu duhet të fillojë politika.

Shqipërisë i duhet një lëvizje e re demokratike

Nëse gjithë kjo energji përfundon vetëm me largimin e një emri, Shqipëria mund të përfundojë me një emër tjetër dhe me të njëjtin sistem. Ky do të ishte dështimi më i madh.

Shqipërisë nuk i duhet një “Ramë tjetër” kundër Ramës. As rikthimi i së vjetrës si alternativë ndaj së sotmes. I duhet një lëvizje e re demokratike, që të lindë nga shoqëria dhe të mos bëhet pronë e një kryetari; që të bashkojë të rinjtë, profesionistët, diasporën, sipërmarrjen, universitetet dhe qytetarët që sot nuk e shohin veten as te PS-ja dhe as te PD-ja.

Një forcë që të mos premtojë “kur të vijmë ne, do t’i fusim ata në burg”, por diçka shumë më revolucionare: “Kur të vijmë ne, as ne nuk do të mund ta urdhërojmë prokurorin kë të hetojë dhe gjykatësin kë të dënojë.”

Ky është revolucioni demokratik që i duhet Shqipërisë. Jo një kryetar më i fortë. Institucione më të forta se kryetari. Jo një parti tjetër të ndërtuar rreth një njeriu. Një shtet ku askush nuk është i pazëvendësueshëm.

Jo vetëm rotacion njerëzish.

Rotacion idesh, elitash dhe mënyre qeverisjeje.

Nga Migjeni te “bijtë e shekullit të ri”

Dhe këtu protesta mund të gjejë edhe një jehonë shumë më shqiptare sesa sloganet e importuara të revolucionit. Migjeni u drejtohej “të birtë e shekullit të ri” — brezit që kërkonte të thyente botën e vjetër dhe të ndërtonte një tjetër.

Sot kjo thirrje mund të marrë një kuptim të ri. Bijtë e shekullit të ri nuk kanë pse të bëhen fli për një udhëheqës të ri. Nuk duhet të sakrifikohen që një kryetar të zëvendësojë një kryetar tjetër. Sakrifica e tyre duhet të jetë qytetare: të organizohen, të marrin përgjegjësi, të hyjnë në politikë, të konkurrojnë, të votojnë dhe të ndërtojnë institucione që nesër mund t’i kontrollojnë edhe ata vetë.

Sepse kundërshtari më i rrezikshëm për një pushtet 13-vjeçar nuk është turma që bërtet çdo natë se ai ka mbaruar.

Është qytetari që, pasi fiket megafoni, nuk shkon në shtëpi për të pritur protestën tjetër. Por Organizohet. Bashkohet. Krijon alternativën. Dhe hyn në zgjedhje për të fituar.

Atëherë edhe pyetja e parrullës ndryshon. 

“Na të birtë e shekullit të ri — jo për një lider të ri, por për një Shqipëri.!”

Një bisedë me Flora Nikollën për 4th International Cartoon Biennale “Niko Nikolla”.

Bisedoi: Sokol Paja

Në një kohë kur bota komunikon gjithnjë e më shumë përmes imazhit, karikatura mbetet një nga gjuhët më të fuqishme të komunikimit njerëzor. Ajo mund të bëjë të qeshësh, por edhe të mendosh; mund të satirizojë një realitet dhe, në të njëjtën kohë, të ngrejë një pyetje serioze. Në këtë filozofi është ndërtuar gjatë gjashtë viteve, Bienalja Ndërkombëtare e Karikaturës “Niko Nikolla”, një projekt që ka sjellë artistë nga dhjetëra vende të botës në Shqipëri dhe ka krijuar një hapësirë ndërkombëtare të dialogut përmes artit të karikaturës.

Në prag të edicionit të katërt, që do të zhvillohet në Korçë, më 30 tetor – 1 nëntor 2026, Flora Nikolla, ideatorja e Bienales dhe Drejtore Ekzekutive e Albanian Excellence, rrëfen për “Dielli” historinë e këtij projekti, rolin e Agim Sulajt, rrugëtimin nga Pogradeci në Tiranë e më pas në Korçë dhe ambicien për ta kthyer Shqipërinë në një pikë të rëndësishme të hartës ndërkombëtare të karikaturës.

Flora, si lindi ideja për krijimin e Bienales “Niko Nikolla”?

Ideja për krijimin e Bienales, lindi gjashtë vite më parë kur mendova se Shqipëria kishte nevojë për një ngjarje ndërkombëtare të karikaturës, një platformë që të sillte artistë nga vende të ndryshme të botës dhe njëkohësisht të vendoste Shqipërinë në hartën ndërkombëtare të këtij arti. Ishte një ide që lindi në një moment shumë të veçantë, kur në Pogradec, ne qytetin e lindjes së babait tim, Niko Nikolla. Në atë vit, bota hyri në periudhën e COVID-19. Kufijtë u mbyllën, njerëzit u izoluan dhe shumë aktivitete kulturore u ndërprenë. Por pikërisht kur bota po mbyllej, arti duhej të hapte një dritare. Dhe karikatura ishte gjuha që mund ta bënte këtë. Ajo nuk ka nevojë për përkthim. Një vizatim mund të udhëtojë nga Shqipëria në Japoni, nga Polonia në Spanjë, nga Amerika në Australi dhe të kuptohet pa pasur nevojë për një fjali.

Cili është roli dhe kontributi i artistit Agim Sulaj?

Po. Dhe kjo është një pjesë shumë e rëndësishme e historisë së Bienales. Një ide mund të lindë nga një person, por për t’u kthyer në një projekt të qëndrueshëm ka nevojë për njerëzit e duhur.

Agim Sulaj ishte një nga njerëzit kyç në këtë rrugëtim. Ai u bë bashkëthemelues i Bienales dhe Drejtor i saj Artistik, duke sjellë përvojën, autoritetin dhe vizionin e tij si një artist i njohur i karikaturës. U bashkua e u ngjiz mirë, ideja dhe vizioni për krijimin e Bienales me në ndërtimin e identitetit të saj artistik e ndërkombëtar të sjellë nga Agim Sulaj. Mendoj se pikërisht ky kombinim e bëri të mundur që një ide e lindur në Shqipëri të mos mbetej një aktivitet i zakonshëm, por të merrte karakterin e një Bienaleje të vërtetë ndërkombëtare.

Çfarë e bëri kaq të veçantë fillimin e një Bienaleje të vërtetë ndërkombëtare?

Fakti që nisëm në një periudhë pandemie. Në atë kohë mund të ishte shumë e lehtë të thoshim: “Le ta shtyjmë.” Por vendosëm të mos e shtynim. Përkundrazi, besuam se artistët kishin nevojë të komunikonin dhe publiku kishte nevojë për një buzëqeshje. Kjo është edhe arsyeja pse karikatura është kaq e fuqishme. Ajo mund të flasë për një krizë, për politikën, për teknologjinë, për luftën, për marrëdhëniet njerëzore apo për jetën e përditshme dhe ta bëjë këtë në vetëm një imazh.

Si ka qenë rrugëtimi i Bienales gjatë këtyre gjashtë viteve?

Ka qenë një rrugëtim shumë i bukur dhe aspak i zakonshëm.Bienalja nisi në Pogradec. Më pas u zhvendos në Tiranë, ku u zhvilluan dy edicione.

Dhe tani, për edicionin e katërt, vjen në Korçë, një qytet me një traditë të jashtëzakonshme kulturore dhe artistike. Pra, Bienalja ka lëvizur brenda Shqipërisë, por në të njëjtën kohë ka zgjeruar gjithnjë e më shumë hartën e saj ndërkombëtare. Për mua është shumë domethënëse që një projekt i tillë të mos mbetet vetëm në Tiranë. Ne duam që qytete të ndryshme shqiptare të bëhen pjesë e këtij komunikimi ndërkombëtar.

Cilat kanë qenë temat e edicioneve të mëparshme artistike?

Temat kanë qenë gjithmonë të lidhura me realitetin në të cilin jetojmë. Kemi pasur “Buzëqeshje Ballkanike”, një temë që preku humorin, identitetin dhe realitetin ballkanik. Më pas, Ku shkon botë ? “Të jetosh në një botë dixhitale”, një temë që lidhej me ndryshimin e madh që teknologjia ka sjellë në jetën tonë.

Kemi pasur edhe temën e portretit, “Portret – Dritan Abazoviç”, duke e përdorur portretin si një formë artistike dhe satirike. Çdo edicion ka pasur karakterin e vet, por gjithmonë kemi dashur që tema t’u japë artistëve liri për interpretim.

Çfarë risie sjell edicioni i katërt?

Edicioni i katërt është shumë i rëndësishëm për ne. Këtë vit kemi dy tema: “Angel or Devil?” – “Engjëll apo Djall?” dhe “Portrait – Bujar Kapexhiu”.

“Engjëll apo Djall?” është një temë që mund të interpretohet në mënyra të pafundme. Mund të jetë një reflektim mbi njeriun, politikën, shoqërinë, pushtetin, teknologjinë apo kontradiktat e jetës moderne.

Ndërsa “Portrait – Bujar Kapexhiu” është një nderim për një figurë të rëndësishme të karikaturës shqiptare. Kemi dashur që tradita shqiptare e karikaturës të jetë pjesë e një Bienaleje që tashmë ka një dimension ndërkombëtar.

Sa i përket pjesëmarrjes së artistëve, sa ndërkombëtare është sot Bienalja “Niko Nikolla”?

Mjafton të shohësh listën e vendeve dhe flamujt e artistëve pjesëmarrës për ta kuptuar. Mesatarisht kemi pasur rreth 60 vende pjesëmarrëse për edicion.

Nëse e shohim në katër edicione, kemi një shtrirje të konsiderueshme ndërkombëtare dhe qindra pjesëmarrje nga vende të ndryshme të botës. Por për mua, rëndësi nuk ka vetëm numri. Pas çdo vendi është një artist. Dhe pas çdo artisti është një kulturë.

Kjo do të thotë se nëpërmjet Bienales, Shqipëria ka komunikuar me një pjesë shumë të madhe të komunitetit ndërkombëtar të karikaturës.

Kjo është ajo që dua të them kur them se Bienalja ka ndihmuar në vendosjen e Shqipërisë në hartën botërore të karikaturës.

Çfarë ndikimi ka pasur Agim Sulaj në këtë shtrirje ndërkombëtare?

Një rol shumë të rëndësishëm. Si bashkëthemelues dhe Drejtor Artistik, Agim Sulaj ka qenë një nga shtyllat e identitetit artistik të Bienales. Përvoja e tij ndërkombëtare, marrëdhëniet me komunitetin e karikaturës dhe njohja e këtij arti kanë ndihmuar shumë që Bienalja të krijojë një profil serioz.

Mendoj se një nga bukuritë e këtij projekti është pikërisht bashkëpunimi. Njëra anë është ideja dhe vizioni për ta krijuar një platformë të tillë në Shqipëri.

Ana tjetër është përvoja artistike dhe profesionale që e ndihmon atë platformë të fitojë autoritet. Dhe këto dy dimensione janë bërë bashkë.

A është kjo edhe një formë diplomacie kulturore shqiptare?

Pa dyshim. Unë e shoh Bienalen edhe si një formë të diplomacisë kulturore shqiptare. Kur një artist nga një vend tjetër vjen në Shqipëri, ekspozon këtu, njeh artistët shqiptarë dhe krijon marrëdhënie të reja, kemi krijuar një urë. Kur një artist shqiptar hyn në një rrjet ndërkombëtar, kemi krijuar një tjetër urë. Në fund, kultura bën atë që politika shpesh e ka të vështirë ta bëjë: i afron njerëzit.

Çfarë lidhjeje ka kjo Bienale me Albanian Excellence?

Bienalja është pjesë e vizionit të Albanian Excellence për ta promovuar Shqipërinë përmes njerëzve, artit, kulturës dhe vlerave të saj. Ne besojmë se “Excellence” nuk është vetëm një çmim apo një titull. Është një mënyrë për të ndërtuar ura. Dhe një Bienale ndërkombëtare është pikërisht një urë.

Ne duam që Shqipëria të mos shihet vetëm si një vend që pret turistë, por edhe si një vend që krijon, organizon dhe pret ngjarje me standard ndërkombëtar.

Pse emri “Niko Nikolla”?

Sepse emri i Niko Nikollës përfaqëson një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë sonë kulturore dhe të botës së humorit, publicistikës dhe krijimtarisë, si kryeredaktor i Revistës të vetme opozitare “Hosteni “ për 25 vite, atëhere kur u krijua edhe shkolla e karikaturës shqiptare. Kështu si një praktikë kjo e njohur edhe në notë, emri i tij i jep Bienales një lidhje me kujtesën dhe traditën, ndërsa vetë Bienalja është një mënyrë për ta çuar këtë trashëgimi drejt së ardhmes. Ne besojmë se emrat e njerëzve që kanë kontribuar në kulturën shqiptare duhet të vazhdojnë të jetojnë përmes projekteve të reja.

Çfarë prisni nga Korça?

Shumë. Korça ka një shpirt të veçantë. Është një qytet ku arti, kultura, tradita dhe historia janë pjesë e identitetit të përditshëm. Prandaj mendoj se është një vend shumë i bukur për ta çuar Bienalen në një fazë të re. Nga Pogradeci, në Tiranë, dhe tani në Korçë, Bienalja ka krijuar një itinerar të vetin. Por udhëtimi i vërtetë ka qenë ai nga Shqipëria drejt botës.

Cili është mesazhi juaj për artistët që marrin pjesë?

T’u themi faleminderit. Sepse pa artistët nuk do të kishte Bienale. Çdo artist që dërgon një vepër në Shqipëri bëhet pjesë e kësaj historie. Edhe nëse nuk vjen fizikisht në Korçë, vepra e tij udhëton. Dhe kjo është fuqia e artit.

Po mesazhi për publikun shqiptar?

Të mos e shohë karikaturën vetëm si diçka që na bën të qeshim. Ta shohë si një art që na bën të mendojmë. Pas një vizatimi të bukur mund të fshihet një pyetje shumë serioze. Pas një buzëqeshjeje mund të jetë një kritikë ndaj shoqërisë. Dhe pas një batute mund të fshihet një e vërtetë.

Ku e shihni Bienalen pas disa vitesh?

E shoh gjithnjë e më ndërkombëtare.Dua që “Niko Nikolla” të bëhet një emër i njohur në kalendarin botëror të karikaturës. Dua më shumë vende, më shumë artistë, më shumë bashkëpunime dhe më shumë të rinj që të afrohen me këtë art.

Por mbi të gjitha dua që të ruajmë atë që ishte në fillim: guximin për të besuar te një ide.

Sepse gjashtë vite më parë, kur bota ishte në mes të COVID-it, askush nuk mund ta dinte se ku do të arrinte kjo ide. Sot mund të themi se ajo ka bërë një rrugë të gjatë. Nga Pogradeci në Tiranë.Nga Tirana në Korçë. Nga Shqipëria drejt dhjetëra vendeve të botës. Dhe nëse ka një gjë që kjo Bienale ka dëshmuar, është kjo:

Nuk duhet të jesh një vend i madh për të pasur një ide të madhe. Mjafton të kesh guximin ta nisësh.

NJË IDE, DY FORCA KRIJUESE

Historia e Bienales “Niko Nikolla” është edhe historia e një bashkëpunimi.

Flora Nikolla – Ideatore dhe Drejtore Ekzekutive

Ideja për krijimin e Bienales dhe vizioni për ta kthyer Shqipërinë në një pikë takimi ndërkombëtar të karikaturës.

Agim Sulaj – Bashkëthemelues dhe Drejtor Artistik

Kontributi artistik, eksperienca ndërkombëtare dhe ndërtimi i identitetit artistik të Bienales.

Dy role të ndryshme, por një qëllim i përbashkët:

TË SJELLIN BOTËN E KARIKATURËS NË SHQIPËRI DHE SHQIPËRINË NË BOTË.

4th International Cartoon Biennale “Niko Nikolla”

Korçë, Albania | 30 October – 1 November 2026

Themes: “Angel or Devil?” & “Portrait – Bujar Kapexhiu”

Organized by: Albanian Excellence.

Lutfi Dervishi/

1. Pershtajta me natyrën

Kur romakët ndërtuan rrugën Egnatia, aty ku ishte e mundur, ndoqën rrjedhën e lumit dhe nuk tentuan ta përshtatnin Shkumbinin me projektin e tyre. Sot po bëjmë të kundërtën.

2. Porti historik i vendit

Grekët dhe romakët nuk e zgjodhën rastësisht Durrësin. Epidamni-Dyrrahu ishte port i rëndësishëm që nga shekulli VII p.e.s. dhe më vonë u bë pikënisja e rrugës Egnatia. Durrësi lindi e u rrit si qytet prá prej portit. Sot, ne po e çmontojmë atë.

3. Të moçmit ndërtonin në kodra.

Mjafton të shohësh shpërndarjen historike të vendbanimeve: kodra, shpate, tarraca natyrore e vende të mbrojtura. Poshtë liheshin tokat pjellore dhe zonat që përmbyteshin. Në kodër ishe i mbrojtur, me ajrim të mirë e kullim natyror. Sot ku gjejmë shesh, bëjmë përshesh.

4. Lumit nuk i merrej prona.

Fushat aluvionale janë krijuar pikërisht sepse lumenjtë kanë dalë nga shtrati dhe kanë depozituar sedimente gjatë shekujve. Kur i grabit pronën lumit, një ditë ai do ta marrë, pa të njoftuar dhe pa të paraqitur certifikatën e pronësisë.

5. Urat shekullore

Ura e Mesit mbi lumin Kir është shembull i shkëlqyer: 108 metra e gjatë, me 13 harqe. Harqet nuk ishin dekor; ato lejonin kalimin e lirë të ujit kur rriteshin prurjet. (Urat u ndërtuan pa tender!)

6. Qytetet e dinin çfarë ishte hija. Orientimi i ndërtesave, oborret, pemët, muret e trasha dhe materialet natyrore ishin përgjigja ndaj klimës përpara se të shpikeshin kondicionerët. Edhe kur planifikohej kryeqyteti në shekullin e kaluar, arkitektët kishin parasysh korridoret e ajrit dhe lëvizjen e Diellit. Sot kemi lagje që nuk shohin kurrë dritë, ku betoni po i merr frymën qytetit.

7. Toka si pasuri

Nga veriu në jug, toka bujqësore trajtohej si pasuri e rrallë, jo si territor ndërtimi. Pa ekskavatorë e pa betonarme, njerëzit vëzhgonin me kujdes ku kalonte lumi, ku rrëshqiste mali, nga frynte era dhe ku ishte toka më pjellore.

Sot kemi teknologji shumë më të zhvilluar se romakët, bizantinët e osmanët, por po shkatërrojmë të vetmen vatër që kemi për të jetuar.

“Ose ndryshe, ku ta gjejmë një vrakaçor…”

Fejton nga Rafael Floqi

Duke marrë Bunën përpjetë

O në mendime tue mendue….

Shkodra ka parë shumë pushtues. Ka parë venedikas, osmanë, malazezë, serbë, austro-hungarezë, italianë, gjermanë, komunistë e demokratë. Ka parë topa, mortaja, tanke, konferenca ndërkombëtare, memorandume dhe harta të vizatuara në tavolina ku shqiptarët nuk ftoheshin kurrë. Por një gjë nuk e kishte parë kurrë. Një konsullatë që kërkon qytetarët pasi është vendosur ta hapë derën.

Po të besosh thashethemet e kafenesë, romanca politike Rama–Vuçiç nuk përfundoi me funeralin e “Ballkanit të Hapur”. Vetëm ndryshoi emër dhe adresë. Kur “Open Balkan” u varros mes duartrokitjeve të atyre që dikur e bekonin, dikush duhej të shpikte një produkt të ri politik.

Kështu, sipas humorit shkodran, lindi konsullata. Të tilla Shkodra i ka pasur që herët. Në vend të kamionëve pa barriera, tani udhëtojnë dosjet me stema. Në vend të tregtisë së lirë, qarkullojnë vulat. Në vend të samiteve me përqafime, organizohen prerje shiritash.

Një analist tha me seriozitetin që vetëm satira mund ta përballojë: “- Nëse Ballkani i Hapur nuk shtoi tregtinë, Ballkani i Konsullatave do të shtojë protestuesit.”

Nga fundi i kafenesë një plak ia ktheu: – Gabohesh. Në Shkodër protestat nuk organizohen nga konsullatat. Organizohen nga kujtesa.”

Dikush propozoi edhe emrin në serbisht: Konzulat Ničega. Në shqip tingëllonte edhe më bukur:

Konsullata e Hiçit, apo turçe: “Bosh konsullat”

Sepse, aty për herë të parë, hapej një konsullatë që dukej se kishte më shumë diplomatë sesa qytetarë për t’u shërbyer. Në hyrje, sipas shakave që qarkullonin, do të vendosej tabela:

“Mirë se vini! Numri i aplikantëve për shërbime konsullore: në proces kërkimi.”

Thonë se disa konsullata shpërndajnë viza. Por kjo po shpërndan më shumë pikëpyetje.

***

Në Shkodër lajmet ndahen gjithmonë në dy kategori.

Ato që jepen në televizor. Dhe ato që mësohen në kafene. Problemi është se zakonisht dalin të sakta këto të dytat. Atë mëngjes, Kafja e Madhe ishte plot. Jo se kishte ardhur ndonjë ministër. As ndonjë këngëtar. As ndonjë futbollist. Jo. Kishte ardhur një lajm. “Hapet Konsullata e Serbisë në Shkodër. Filxhanët mbetën pezull. Kamerieri harroi porosinë. Një plak uli gazetën. — Po mirë… kush po kërkon vizë?

Një tjetër ia ktheu: – Vizë? Jo mor burrë. Kjo është gozhda e sllave Nastradinit. Po kërkojnë shkas, medemek me histori.

I treti, që kishte ndërruar pesë regjime pa ndërruar tavolinë, piu një gllënjkë kafe dhe tha: “ Historia është si rakia. Sa më e vjetër, aq më shumë e hollojnë.”

Në atë çast dera u hap. Një zonjë nga Biblioteka hyri me një dosje të trashë. Mbi kapak lexohej: “Çështja e Shkodrës “. Plaku e pa gjatë. Pastaj tha qetësisht: -“Qenka kthye fantazma.”

Në vende të tjera konsullatat hapen aty ku ka qytetarë. Në Shkodër, sipas humorit të rrugës, po hapej aty ku kishte kujtime. Sepse ky qytet ka një ves të keq. Nuk harron. Harresa është luks. Shkodra nuk e ka pasur kurrë atë luks. Ajo mban mend rrethimin. Mban mend Konferencën e Londrës. Mban mend Parisin. Mban mend Fishtën, që Evropën e quajti “Kurva e Motit”.

Mban mend edhe memorandumin e vitit 1919 që mundohej ta bindte botën se Shkodra ishte “dalja natyrore” e Malit të Zi drejt Adriatikut. Plaku qeshi.: – Portë natyrore? Po mirë… kush e ka çelësin? Kafeneja shpërtheu në të qeshura.

Ndërkohë, sipas burimeve tepër sekrete, me ndihmën e bashkisë dhe policisë ishte ngritur një komision i posaçëm. Misioni? Të gjejë serbo-malazezët e Shkodrës.

Operacioni filloi në Parrucë.

Pastaj në Gjuhadol.

Në Rus.

Në Dudas.

Në Zdrale.

Në Velipojë.

Rezultati?

U gjetën më shumë turistë gjermanë, motoçiklistë çekë dhe italianë me sandale sesa qytetarë që kishin nevojë për një konsullatë serbe. Një zyrtar anonim deklaroi: -Nëse vazhdon kështu, konsullata do t’i lëshojë vizë vetes. Për të justifikuar investimin, tani kërkohet urgjentisht një vrakaçor. U gjend dikush që po këndonte.

“Buna rrjedh e Drini flet,

Vraka ruan lundrën e vet.”…

E ndalën dhe e thirrën. Aty ju duhej njё nga banorët e pesë familjeve sllave të Vrakës, jo për të lundruar në Bunë. Por për të nxjerrë nga fundi i liqenit ndonjë dokument që provon se Shkodra paskësh qenë dalja natyrore e dikujt tjetër e “Karadakut” drejt Adriatikut.

Nëse nuk gjendet dokumenti sot ? Nuk ka problem. Ribotohet memorandumi i vitit 1919. Pasi në Ballkan edhe dokumentet kanë jetë të përjetshme.

Por Vrakës i pat ndodhur ajo që u ndodhi qindra fshatrave shqiptare.

“Kush ma din fatin që kam se u dogja pёr së gjallë …

Njerëzit ikën. Dikur numëroheshin me mijëra. Sot kanë mbetur pak familje. Por kjo nuk e pengon fantazinë burokratike. Megjithëse askush si çregjistroi si në Preshevë. Përkundrazi po i kërkojnë ku të jenë edhe ndonjërin që mban mend njё varg kënge nga ‘Pozdravi”.

Aty ku zbrazet demografia, mbin administrata.

Edi Rama duket se ka zbuluar një ligj të ri të fizikës politike: Sa më e vogël pakica e popullsisë, aq më e madhe konsullata. Po vazhdoi kështu, një ditë do të kemi më shumë diplomatë sesa banorë.

Atëherë protesta nuk do të jetë më kundër konsullatës. Do të jetë për t’i gjetur konsullatës dikë për t’i shërbyer.

Por siç thuhet historia nuk është menu restoranti. Nuk porositet sipas oreksit politik. Një shekull më parë Memorandumi “The Question of Scutari” përpiqej të bindte diplomatët se Shkodra nuk ishte aty ku kishte qenë gjithmonë.

Po të ndiqnim atë logjikë, Italia do të kërkonte Britaninë në emër të Perandorisë Romake. Turqia gjysmën e Ballkanit në emër të Perandorisë Osmane. Dhe ndoshta grekët do të hapnin konsullatë në Trojë dhe s’kishte ç’u duhej kali dhe as filmi mbi Odisenë. Por sidoqoftë historia nuk është certifikatë pronësie. Është kujtesë. Por kur politikës i mbarojnë argumentet, fillon të kërkojë dëshmitarë në Mesjetë. Dhe pavarësisht se sllavët ishin “ortodoksë” në mesjetë, çuditërisht, dilnin katolikë, dhe mjaftonte njё viç pёr ta bërë Gjergj Balshën – Balshiq,

***

Dhe kur diplomati Ditmir Bushati si shkodran me taban pyeti:

– Po pse pikërisht Shkodra?

Shumë vetë u bezdisën. Pse po pyet ai. E ka me Skënderbeun, sepse pyetjet nga ish-socialistët janë të rrezikshme. Sidomos ato që nuk kanë nevojë për përgjigje. Sidomos kur dikush flet për spastrim etnik, diplomacia nuk matet me decibel, por me sekondat e heshtjes. Dhe në Ballkan, ndonjëherë, heshtja bën më shumë zhurmë se vetë deklarata. Madje, dhe kur ministrja serbe flet për spastrime etnike, në Tiranë bie një heshtje aq e thellë, sa duket sikur diplomacia është futur në ‘mute’. Ndaj flet me urtësi, Moisiu vetë Rama “ne nuk këndojmë në kor.

Po ja që edhe Pandeli Majkos ju ndez nervi patriotik, i Luftës së Kosovës dhe kujtoi se pajtimi nuk ndërtohet mbi harresë. As mbi memorandume të pluhurosura. As mbi nostalgji gjeopolitike. Por mbi respektin reciprok, dhe pёr banorët e Luginës. Dhe pyetja u ngrit sërish, “Mirë Lugina po pse Shkodra”. Përgjigja qe po “Mute” …

Në fund, mbi kalldrëmin e lagur të Shkodrës diku nga Rozafa, historia dukej sikur po buzëqeshte me historinë e lashtë të qumështit dhe gurit. Jo me zë të lartë. Me atë nënqeshjen e hollë shkodrane që ther më shumë se britma. Tre vëllezërit dikur mundoheshin të mbanin kalanë në këmbë. Dhe sot dy si-vëllezër mundohen të mbajnë në këmbë memorandume që historia i ka rrëzuar prej kohësh. Në kafene një plak u ngrit, pagoi kafen dhe, para se të largohej, tha:

– Shkodrën s’e morën kur erdhën me topa, mos kujtoni se e marrin me vula e copa.”.

Pastaj shtoi, duke parë drejt bashkisë e qesëndisi: “ Siç po tregon vapa, na doli dhe konsullata non grata … “ ende

Kafeneja shpërtheu në të qeshurat.

Vetëm historia nuk qeshi.

Ajo kishte dëgjuar të njëjtin skenar edhe një shekull më parë. Ende pa u ndërtuar “Kafja e Madhe”.

Nga Rafael Floqi/

Besa dhe pabesia, nga kanunet shqiptare te propaganda politike

Në të drejtën zakonore shqiptare, besa nuk ishte një fjalë zbukuruese, një metaforë elektorale apo një slogan për t’u nxjerrë nga sirtari sa herë në shesh paralajmërohej një protestë. Ajo ishte një institut juridik që krijonte detyrime konkrete, përcaktonte sjelljen e palëve dhe sillte pasoja shoqërore e juridike kur shkelej. Në mungesë të shtetit të centralizuar, gjykatave të përhershme dhe kontratave të shkruara, fuqia detyruese e normës mbështetej te fjala e dhënë, nderi, dorëzania dhe përgjegjësia përpara bashkësisë. Fjala nuk kishte zyrë shtypi që ta riformulonte, këshilltar komunikimi që ta zbuste dhe as analistë që të shpjegonin se premtimi nuk duhej kuptuar ashtu siç ishte shqiptuar.

Kanuni i Lekë Dukagjinit, Kanuni i Skënderbeut dhe Kanuni i Labërisë ndryshojnë sipas trevave ku kanë vepruar, por bashkohen në një parim: fjala publike, pasi jepet, nuk është më pronë private e folësit. Ajo shndërrohet në detyrim ndaj tjetrit dhe ndaj bashkësisë. Prandaj, pabesia nuk konsiderohej thjesht dobësi karakteri. Ajo cenonte rendin juridik, sepse shkatërronte besimin mbi të cilin funksiononte shoqëria. Sot, përkundrazi, fjala politike duket sikur lind me një datë të fshehtë skadence: zakonisht mbaron sapo numërohet vota e fundit.

Besa në Kanunin e Lekë Dukagjinit

Formulimin më të qartë juridik të besës e gjejmë në Kanunin e Lekë Dukagjinit, të mbledhur nga Shtjefën Gjeçovi. Në §854 thuhet: “Besa âsht nji vade lirije e sigurimi, qi shpija e të vramit i ep dorërasit e shpijarvet të tij, tuj mos i ndjekë për gjak përkohësisht e mjé në vade të caktueme.” Besa, pra, ishte një afat juridik sigurie. Ajo pezullonte përkohësisht ushtrimin e gjakmarrjes dhe i garantonte dorërasit ose familjarëve të tij lirinë e lëvizjes. Në terminologjinë moderne mund të krahasohej me një moratorium: e drejta e palës së dëmtuar nuk shuhej, por ushtrimi i saj pezullohej për një kohë të përcaktuar.

Kanuni dallonte besën personale, të shtëpisë dhe të katundit. Sipas §859, “besa e katundit” zgjaste tridhjetë ditë. Ndërmjetësimi bëhej nga pleqtë, dorëzanët dhe përfaqësuesit e bashkësisë. Në §855 thuhet se të kërkosh besë është kanun, ndërsa ta japësh atë është “detyrë e burrni”. Këtu shfaqet ndërthurja e normës juridike me atë morale. Dhënia e besës ishte detyrim, por edhe provë karakteri. Marrësi fitonte siguri; dhënësi merrte përsipër përgjegjësi. Afati dhe kushtet ishin të njohura për të gjithë. Nuk ekzistonte besë pa objekt, pa palë dhe pa kufij.

Shkelja e saj nuk trajtohej gjithmonë si një vepër e veçantë me një dënim unik. Pasoja varej nga dëmi i shkaktuar: vrasje, plagosje, cenim i mikut, mashtrim ose prishje e marrëveshjes. Megjithatë, pabesia e rëndonte pozitën e autorit, sepse ai nuk kishte shkelur vetëm një normë të veçantë, por garancinë mbi të cilën pala tjetër kishte mbështetur sjelljen e saj.

Veçanërisht i rëndë ishte sulmi ndaj një personi gjatë afatit të besës. Viktima kishte hequr dorë nga vetëmbrojtja duke besuar te fjala e dhënë. Pabesia, për këtë arsye, mund të krahasohet me shkeljen e mirëbesimit në të drejtën moderne, por me pasoja shumë më të rënda për nderin dhe pozitën shoqërore të fajtorit. Kanuni nuk parashikonte konferencë shtypi për të shpjeguar se besa ishte keqkuptuar. Afati ishte afat, fjala ishte fjalë dhe shkelja ishte shkelje.

Kanuni i Skënderbeut: fjala si kontratë

Kanuni i Skënderbeut, i mbledhur dhe i kodifikuar nga Dom Frano Illia, përfaqëson traditën zakonore të Shqipërisë së Mesme, veçanërisht të Kurbinit, Krujës, Matit dhe trevave përreth. Vepra, e botuar më 1993, përmban norma mbi familjen, pronën, detyrimet, qeverisjen, fajet, dëmet dhe ndëshkimet. Edhe në këtë kanun, besa shërben si garanci e marrëveshjes. Kontrata zakonore mund të mos kishte dokument, noter, vulë dhe tri kopje të njëjta, por kishte dëshmitarë, dorëzanë dhe nderin e palëve. Fjala e dhënë përpara kuvendit fitonte karakter publik dhe detyrues.

Në Kanunin e Skënderbeut del më qartë roli i dialogut pleqërues dhe i ndërmjetësimit. Qëllimi nuk ishte vetëm ndëshkimi, por rivendosja e ekuilibrit të cenuar. Dorëzania shërbente si mekanizëm sigurimi: një person ose një grup garantonte për përmbushjen e detyrimit të marrë përsipër nga pala tjetër.

Nëse zotimi shkelej, përgjegjësia nuk mbetej vetëm morale. Aktivizohej autoriteti i kuvendit dhe cenohej statusi juridik e shoqëror i shkelësit. Pabesia ishte mohim i aftësisë së personit për të marrë pjesë në marrëdhënie të besueshme. Njeriu që nuk mbante fjalën humbiste “kredinë” e tij zakonore. Mund të kishte pasuri, njerëz dhe pushtet, por nuk zotëronte më kapitalin themelor juridik: besueshmërinë.

Kjo është arsyeja pse fjala e prijësit peshonte më shumë se ajo e një personi privat. Sa më i lartë autoriteti, aq më e madhe përgjegjësia. Prijësi që kërkonte besën e të tjerëve, ndërsa të vetën e përdorte vetëm deri në përfundimin e votimit të kuvendit, do ta kishte të vështirë të shpëtonte përmes interpretimit krijues të premtimit.

Kanuni njihte fjalën e mbajtur, jo mjeshtërinë për të shpjeguar pse ajo duhej harruar.

Kanuni i Labërisë: besa përpara kuvendit

Kanuni i Labërisë, i lidhur historikisht me Kanunin e Papa Zhulit dhe të Idriz Sulit dhe i kodifikuar në kohët moderne nga Ismet Elezi, pasqyron traditën juridike të Vlorës, Himarës, Kurveleshit, Tepelenës, Gjirokastrës dhe trevave përreth.

Në këtë traditë spikat roli i kuvendit, fshatit dhe përgjegjësisë kolektive. Besa lidhej ngushtë me nderin, burrërinë, mikpritjen dhe mbrojtjen e personit që ndodhej nën garancinë e shtëpisë ose të bashkësisë. Ajo mund të shërbente për pushimin e armiqësisë, pajtimin, sigurimin e udhëtimit, mbrojtjen e mikut dhe zbatimin e vendimeve të kuvendit. Në Labëri, ku kuvendi kishte autoritet të veçantë, pabesia nuk krijonte vetëm konflikt ndërmjet dy individëve. Ajo vendoste autorin përballë opinionit juridik të gjithë bashkësisë. Turpërimi publik, humbja e nderit, përjashtimi, detyrimi për shpërblim dhe përgjegjësia për dëmin përbënin mekanizma ndëshkues.

Ndryshe nga paraqitja romantike, besa nuk ishte formulë magjike shqiptare. Ajo funksiononte sepse mbështetej nga sanksioni. Pa përgjegjësi, besa do të mbetej retorikë.

Kuvendi lab nuk do ta quante mbajtje bese ndryshimin e zotimit sa herë ndryshonin interesat e folësit. As nuk do të mjaftohej me sqarimin se premtimi kishte qenë “programor”, “elektoral” apo “vizionar”, nëse këto kufizime nuk ishin shpallur kur fjala u dha.

Kanuni “i Ramës” -Anakronizmi i besës në politikën moderne

Përdorimi i nocionit të besës në politikën dhe qeverisjen bashkëkohore përbën një anakronizëm juridik. Besa i përket një rendi zakonor ku mungonin institucionet shtetërore, administrata profesionale, kontrata e shkruar dhe gjykata me juridiksion të përcaktuar. Në atë realitet, fjala plotësonte boshllëkun institucional.

Në shtetin modern, detyrimet e qeverisë burojnë nga Kushtetuta, ligji, aktet administrative, programi qeverisës, kontrolli parlamentar dhe përgjegjësia gjyqësore. Kryeministri nuk qeveris me besë personale, por me mandat kushtetues. Republika nuk është fis dhe Këshilli i Ministrave nuk është kuvend burrash rreth një lisi.

Kur një drejtues politik kërkon “besën” e qytetarëve, ai përpiqet ta zhvendosë marrëdhënien nga fusha juridike në atë emocionale. Në vend që të japë llogari për fondet, koncesionet, investimet, ligjet dhe premtimet, ai kërkon besnikëri ndaj personit. Qytetari nuk trajtohet më si mbajtës i sovranitetit, por si anëtar i një bashkësie që duhet t’i qëndrojë besnik prijësit.

Ky është regres nga shteti i së drejtës drejt personalizimit të pushtetit. Qeverisja zëvendësohet nga marrëdhënia personale: më beso mua, edhe kur dokumentet thonë diçka tjetër.

Në të drejtën zakonore, besa kishte objekt, afat dhe palë të përcaktuara. Dihej kush e jepte, kujt ia jepte, për çfarë qëllimi dhe deri kur zgjaste. Ndërsa besa politike kërkohet pa afat, pa kushte dhe pa mekanizëm përgjegjësie. Qeveritari kërkon besim të pakufizuar, por ruan për vete të drejtën ta ndryshojë premtimin sipas rrethanave.

Kjo nuk është besë sipas kanunit. Është një çek politik i bardhë.

Besa si propagandë përpara protestave

Keqpërdorimi bëhet më i dukshëm kur nocioni i besës rikthehet në prag protestash ose përplasjesh politike. Fjala nxirret nga muzeu etnografik, pastrohet nga pluhuri dhe vendoset në podium si armë propagandistike.

Në këto raste, “besa” mund të përdoret për të krijuar një ndarje morale. Në njërën anë vendoset udhëheqësi, partia ose qeveria; në anën tjetër protestuesit dhe kritikët, të paraqitur si njerëz që prishin unitetin, tradhtojnë bashkësinë ose dëmtojnë interesin kombëtar.

Kjo teknikë e largon debatin nga çështjet konkrete. Nuk diskutohet më nëse protestuesit kanë të drejtë, nëse një ligj është i drejtë, nëse fondet publike janë administruar siç duhet apo nëse qeveria i ka respektuar zotimet. Publikut i kërkohet të zgjedhë ndërmjet “besnikërisë” dhe “tradhtisë”.

Kritika ndaj pushtetit shndërrohet artificialisht në pabesi ndaj vendit. Një nocion tradicional, që dikur kufizonte arbitraritetin, përdoret tani për të mbrojtur arbitraritetin nga kritika.

Por në demokraci, protesta nuk është thyerje bese. Ajo është formë e kontrollit publik dhe shprehje e lirisë së tubimit dhe të fjalës. Qytetari nuk i ka dhënë qeverisë besë të pakthyeshme. Vota është mandat i kufizuar në kohë, i kushtëzuar nga Kushtetuta dhe i shoqëruar nga e drejta për të kundërshtuar.

Edhe qytetari që ka votuar për shumicën ruan të drejtën të protestojë kundër saj. Përndryshe, zgjedhjet do të shndërroheshin nga mekanizëm për delegimin e përkohshëm të pushtetit në ceremoni për dorëzimin pa kushte të vullnetit politik.

Thirrja për “besë” përpara një proteste mund të synojë neutralizimin e pakënaqësisë. Qeveria paraqitet si viktimë e një komploti, ndërsa protestuesit si prishës të qetësisë ose shërbëtorë të interesave të huaja. Kështu kërkohet solidaritet emocional me pushtetin, pa iu përgjigjur shkaqeve që sollën protestën.

Sa më të pakta argumentet juridike dhe ekonomike, aq më shumë flamuj, betime, nder, besë dhe tradhti shfaqen në fjalim.

Paradoksi i besës së kërkuar nga pushteti

Paradoksi qëndron në faktin se besa kërkohet nga qytetarët, por rrallë pranohet si standard për matjen e qeverisë. Popullit i kërkohet durim, unitet dhe besnikëri. Pushteti, ndërkohë, i quan premtimet e veta “objektiva”, “synime” ose “angazhime të përshtatura me rrethanat”.

Kështu krijohet një marrëdhënie e pabarabartë: populli duhet ta mbajë besën, ndërsa qeveria mjaftohet ta interpretojë atë.

Sipas logjikës së kanuneve, kjo përmbysje do të ishte e papranueshme. Ai që kërkon besën e tjetrit duhet të japë më parë garanci për sjelljen e vet. Prijësi nuk përjashtohet nga norma; ai ngarkohet më shumë prej saj. Nëse fjala ndryshon pas marrjes së pushtetit dhe kujtohet përsëri vetëm kur afrohen protesta ose zgjedhjet, nuk kemi ringjallje të traditës, por përdorim të saj si dekor elektoral.

Kanuni nuk do ta pyeste folësin sa bukur e formuloi premtimin, sa herë e përsëriti në televizion apo sa flamuj kishte në sfond. Pyetja do të ishte më e thjeshtë: çfarë premtoi, kujt ia premtoi dhe a e përmbushi?

Nëse përgjigjja e fundit është negative, problemi nuk qëndron te mungesa e besës së popullit, por te fjala e pambajtur e pushtetit.

Nga besa zakonore te mirëbesimi kushtetues

Kanunet i përkasin historisë dhe nuk mund të përdoren si burime të së drejtës pozitive. Ato nuk mund të zëvendësojnë Kushtetutën, ligjin penal, Kodin Civil apo institucionet e drejtësisë. Por parimi që qëndron pas besës mbijeton në koncepte moderne: mirëbesimi kontraktor, siguria juridike, pritshmëria e ligjshme, transparenca dhe përgjegjësia politike.

Një premtim elektoral, në përgjithësi, nuk është kontratë civile dhe mosrealizimi i tij nuk sjell automatikisht përgjegjësi gjyqësore. Por ai krijon përgjegjësi demokratike. Kur qytetarët votojnë duke u mbështetur në zotime konkrete, fjala politike prodhon pritshmëri. Shkelja ose ndryshimi i vazhdueshëm i saj dëmton besimin publik, edhe kur nuk përmbush elementet e një vepre penale.

Dikur, një fjalë e dhënë përpara disa pleqve lidhte burrin, shtëpinë dhe fisin. Sot, një premtim i transmetuar në çdo televizion mund të shpallet i vjetruar sapo pushteti sigurohet. Në logjikën kanunore, nuk do të kishte rëndësi nëse fjala ishte dhënë në shesh, në studio apo nga ballkoni i kryeministrisë. Pyetja do të mbetej: u mbajt apo u shkel?

Republika nuk kërkon besë, por llogari

Në të tre kanunet, besa ishte mekanizëm juridik për ndërtimin e besimit. Kanuni i Lekë Dukagjinit e formulonte si afat sigurie; Kanuni i Skënderbeut e lidhte me detyrimin, dorëzaninë dhe kuvendin; ndërsa Kanuni i Labërisë theksonte nderin dhe përgjegjësinë ndaj bashkësisë.

Pabesia nuk ishte vetëm gënjeshtër. Ajo ishte përdorimi i besimit të tjetrit për ta vendosur atë në një pozitë të pambrojtur. Pikërisht për këtë arsye dënohej rëndë.

Sot, nocioni i besës duhet të trajtohet si pjesë e trashëgimisë historike, juridike dhe kulturore, jo si instrument për të kërkuar bindje politike.

Republika nuk është kuvend fisi, kryeministri nuk është kryeplak dhe qytetari nuk është dorëzan i qeverisë.

Në shtetin demokratik nuk kërkohet besë ndaj sundimtarit. Kërkohet respektim i Kushtetutës, transparencë, llogaridhënie dhe përgjegjësi. Kur këto mungojnë, thirrja për besë nuk i mbush boshllëqet e qeverisjes. Vetëm përpiqet t’i mbulojë ato.

Dhe, po ta shihnim çështjen me syrin e kanunit, ndoshta përfundimi do të ishte edhe më i shkurtër: populli nuk është në besë të qeverisë; qeveria është në besën e përkohshme të popullit.

Burime orientuese

Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit, veçanërisht §§854–861;

Frano Illia, Kanuni i Skënderbeut, Shkodër, 1993.

Ismet Elezi, Kanuni i Labërisë, Toena, Tiranë, 2006.

Mirjona Sadiku, “A Tradition of Honor, Hospitality and Blood Feuds”, Balkan Social Science Review, 2014;

Fatos Tarifa, “Of Time, Honor, and Memory: Oral Law in Albania”, Oral Tradition, 2008;

Arburim Iseni, “Albanian Customary Law, Anglo-Saxon Law and the Legal System of the Old West”, 2023;