Pamflet nga Rafael Floqi/

“Nuk kanë bërë prokopi popujt që udhëhiqen nga delirantë dhe sharlatanë”, deklaroi dje Edi Rama në Vlorë në mitingun e 35 -vjetorit të PS-së.

Dhe, për çudi, jam dakord me të.

Problemi fillon menjëherë pas kësaj. Sepse pyetja nuk është nëse delirantët dhe sharlatanët janë problem. Pyetja është: kush janë? Janë vallë protestuesit që prej një jave mbushin rrugët e Tiranës, duke kundërshtuar projekte që sipas tyre po betonizojnë bregdetin dhe po privatizojnë hapësirat publike?

Apo janë ata që shohin Tiranën dhe mendojnë se zgjidhja për një qytet ku mijëra apartamente qëndrojnë bosh është ndërtimi i një tjetër kulle 250 metra të lartë, ndoshta me një pistë helikopterësh në çati dhe me një emër anglisht që askush nuk e shqipton dot?

Ndoshta delirantë janë ata që besojnë se qyteti ka nevojë për më shumë pemë. Ose ata që mendojnë se lagjet duhen ndërtuar për njerëzit dhe jo për maketet 3D nga arkitektë të huaj.

Ose ndoshta jo.

Disa ditë më parë, kryeministri përdori edhe një term tjetër filozofik të nivelit të lartë: “honxho-bonxho”. Një koncept ende i paidentifikuar nga Akademia e Shkencave, por që me sa duket përfshin të gjithë ata që nuk bien dakord me qeverinë.

Në Shqipërinë e vitit 2026 duket se ekziston një rregull i thjeshtë: nëse proteston, je honxho-bonxho; nëse kundërshton, je delirant; nëse ngre pyetje, je sharlatan; ndërsa nëse duartroket, je qytetar model.

Por këtu lind një pyetje e bezdisshme.

A është delirant populli kur proteston? Qoftë dhe 500 mije edhe pse nuk është 800 mijë sa shuplakat e PS-së. Apo bëhet delirant vetëm kur proteston kundër pushtetit?

Sepse historia na mëson se pothuajse çdo protestë e madhe, para se të njihej si lëvizje qytetare, është quajtur fillimisht marrëzi, ekstremizëm, destabilizim, apo komplot.

Në fakt, paradoksi shqiptar është edhe më interesant. Për tridhjetë e pesë vjet kemi dëgjuar se populli është i mençur kur voton dhe i manipuluar kur proteston. Është sovrani kur fut fletën në kuti, por bëhet turmë sapo del në rrugë.

Ndërkohë, flamengoja e Zvërnecit po shndërrohet gradualisht në një simbol që shkon përtej një kauze lokale. Jo sepse flamengot kanë lexuar program politik, por sepse shumë qytetarë po projektojnë mbi atë protestë një pakënaqësi më të gjerë ndaj mënyrës se si qeveriset vendi.

Megjithatë, ndryshe nga shumë vende të Europës Lindore që përjetuan lëvizje të fuqishme qytetare dhe ndryshime të thella politike, Shqipëria nuk ka njohur ende një revolucion demokratik që të tronditë themelet e sistemit dhe të prodhojë një elitë të re politike. Dhe kjo nuk ka ndodhur sepse kanë munguar arsyet.

Përkundrazi, korrupsioni, pabarazia, kapja e institucioneve, mungesa e besimit te politika dhe zhgënjimi i vazhdueshëm i qytetarëve kanë krijuar shpesh kushte të ngjashme me ato që në vende të tjera kanë ndezur revolta të mëdha demokratike. Por në Shqipëri zemërimi kolektiv ka gjetur zakonisht dy valvula shkarkimi: ose është përthithur dhe instrumentalizuar nga partitë e vjetra politike, të cilat kanë ditur ta kanalizojnë pakënaqësinë në interes të tyre, ose është shndërruar në valë emigracioni, duke bërë që shumë qytetarë të zgjedhin aeroportin në vend të sheshit. Kështu, energjia që në vende të tjera ka prodhuar ndryshim politik, tek ne shpesh është tretur mes militantizmit partiak dhe ikjes masive jashtë vendit.

Po sikur populli të mos jetë duke ndjekur një delirant, por të jetë thjesht i lodhur? Po sikur, për herë të parë pas shumë vitesh, zemërimi të mos ketë një lider të vetëm, një parti, një flamur politik apo një “shpëtimtar” të radhës? Në fund të fundit, një nga tiparet e protestave të kohëve moderne është se ato shpesh lindin përpara se të gjejnë udhëheqësit e tyre.

Ndoshta paradoksi më i madh i politikës shqiptare është se jemi mësuar aq shumë me idenë se çdo lëvizje duhet të ketë një “kokë”, sa nuk arrijmë të pranojmë se ndonjëherë njerëzit mund të dalin në rrugë edhe pa një dirigjent. Për një pjesë të klasës politike, një protestë pa lider është e pakuptueshme; dikush duhet të jetë pas saj, dikush duhet ta organizojë, dikush duhet ta manipulojë.

Kur një qytetar del në shesh dhe thotë “jo” – jo vendimeve të marra në errësirë, jo arrogancës së pushtetit, jo një klase politike që e sheh popullin vetëm si numër votash – ai nuk po sfidon shtetin. Përkundrazi, ai po ushtron të drejtën themelore që e bën shtetin demokratik.

Sepse në fund të fundit, qytetari nuk është armiku i shtetit. Qytetari është vetë burimi i legjitimitetit të tij. Ai nuk po e destabilizon shtetin; ai po i kujton atij se kujt i përket sovraniteti.

Por po sikur të mos ketë ende një lider?

Po sikur, në vend të një deliranti që udhëheq popullin, të kemi një popull që ende nuk ka vendosur kë të ndjekë?

Ndërsa Migjeni shkruante për “pleqninë e lënë në shenjtërinë e vet”, politika shqiptare duket se vazhdon të endet mes hijeve të së shkuarës. Nga njëra anë, një opozitë e plakur politikisht ashtu si lideri i saj Berisha qё ende kërkon recetat e vjetra të përplasjes, sikur koha e molotovëve dhe e barrikadave të ishte ende zgjidhja e problemeve të sotme. Por koha ka ndryshuar. Kjo nuk është më epoka e flakëve në asfalt, por e qytetarëve që dalin në rrugë me familjet e tyre, me fëmijët për dore, për të treguar se protesta nuk është dhunë, por pjesëmarrje. Janë prindër që sjellin fëmijët në shesh jo për t’u mësuar zemërimin, por për t’u mësuar guximin qytetar, që të mos kenë frikë as nga presioni i pushtetit, as nga ujëhedhësit, as nga etiketimet e shpejta që i shpallin “delirantë” ata që guxojnë të kundërshtojnë. Në fund, shoqëritë nuk ndryshojnë nga flakët e molotovëve, por nga brezat e rinj që mësojnë të flasin pa frikë.

Atëherë pyetja ndryshon krejtësisht. Nuk është më: “Kush është deliranti?” Pyetja bëhet: a po kërkon shoqëria shqiptare një alternativë të re, sepse nuk beson më as te delirantët e djeshëm dhe as te ata që i quajnë të tjerët delirantë sot?

Dhe kjo, për pushtetin, mund të jetë shumë më shqetësuese sesa prania e një lideri karizmatik. Sepse një protestë me lider mund të sulmohet, të diskreditohet ose të negociohet. Një pakënaqësi e shpërndarë në mijëra njerëz, pa një fytyrë të vetme dhe pa një komandë qendrore, është shumë më e vështirë të etiketohet si “delir”. Në fund të fundit, kur të gjithë quhen delirantë, lind dyshimi se ndoshta problemi nuk është më te populli.

Dhe këtu kthehemi te fjalia e kryeministrit.

“Nuk kanë bërë prokopi popujt që udhëhiqen nga delirantë dhe sharlatanë.”

E vërtetë.

Por po aq e vërtetë është se nuk kanë bërë prokopi as popujt ku çdo kritik quhet delirant, çdo protestues quhet honxho-bonxho dhe çdo kundërshtar shpallet armik i zhvillimit.

Prandaj ndoshta debati i vërtetë nuk është se a ka delirantë në Shqipëri.

Debati është: kush po flet për kë?

Eneida Jaçaj/

Pas protestës së madhe të vitit 1990-91, për rrëzimin e diktaturës dhe simboleve komuniste, shqiptarët, sot, më shumë se kurrë, janë mbledhur bashkë anë e kënd botës, kundër projektit të huaj të dyshimtë për zhvillimin e turizmit në Zvërnec, por edhe atij në ishullin e Sazanit. Gjaku shqiptar vlon nga zemërimi dhe padrejtësia që mund t’u kanoset tokave shqiptare nëpërmjet projekteve të dyshimta grabitqare, nga të cilat mund të përfitonin skemat kurruptive dhe kompanitë e huaja, duke përvetësuar për qëllime ekonomike bukuritë natyrore të bregdetit të Jugut. Shqiptarët e Diasporës kanë lënë vendet e punës dhe janë vërshuar “lumë” drejt Shqipërisë, ku i janë bashkuar protestave të vëllezërve të tyre, në mbrojtje të territoreve të vendit. Zëri i tyre është ngritur në instanca shumë të larta amerikane dhe europiane, duke mos mbetur i kufizuar brenda vendit, me qëllim sigurimin e standardeve të transparencës dhe mbrojtjes së pasurive natyrore të Shqipërisë.

Zemërimi qytetar deri në nivel ndërkombëtar

Protestat e fundit tregojnë një nivel të lartë pakënaqësie dhe mosbesimi ndaj institucioneve shqiptare, kryesisht ndaj kryeministrit Edi Rama, i cili nuk garanton transparencë të plotë dhe përgjegjësi institucionale mbi këtë projekt. Shumë faqe të huaja dhe media vizive kanë pasqyruar ngjarjet e fundit lidhur me projektin e dyshimtë në Zvërnec, ku i kanë bërë jehonë të drejtës së shqiptarëve për të mbrojtur me fanatizëm bregdetin e tyre. Shqiptarët nuk janë kundër investimeve, por kërkojnë transparencë të plotë mbi këto projekte të propozuara në bregdet, pasi vihet në dyshim prona publike; kërkojnë publikimin e menjëhershëm të çdo kontrate, sqarimin e plotë të statusit të pronës nëse do të shitet apo do të jepet me qera te kompania e huaj, që do të bëjë investimin. Vëllezërit shqiptarë kanë të drejtë të ngrenë çdo pikëpyetje mbi projektin bregdetar, pasi kemi të bëjmë me një territor publik, i cili nuk mund të shitet kurrsesi te një i huaj.

Të ngrihet një prokurori e posaçme

Shqiptarët janë të ndërgjegjësuar nga e kaluara e errët kur janë bërë pazare me territoret e vendit, nga vetë shtetasit e saj dhe të huaj. Gjithashtu do të ishte e udhës që të ngrihej një strukturë e posaçme hetimore ose prokurorie e specializuar, që të garantojë kontroll të pavarur mbi mënyrën se si administrohen pasuritë publike. Sipas tyre, çdo mungesë transparence në projekte të këtij niveli krijon dyshime serioze mbi mënyrën e përdorimit të pronës publike dhe mbi përfitimet reale që i kthehen qytetarëve. Në qendër të shqetësimit mbetet pyetja themelore: a kemi të bëjmë me zhvillim ekonomik të qëndrueshëm apo me transferim të pasurive publike në kushte të paqarta dhe të pakontrolluara?

Zvërneci: zonë e ndjeshme ekologjike

Zona e Zvërnecit, pranë lagunës së Nartës, është një nga ekosistemet më të rëndësishme dhe më të ndjeshme në vend. Projekti i propozuar për zhvillim turistik në këtë zonë ka ngritur shqetësime serioze për ndikimin në mjedis, prishjen e habitatit natyror dhe ndryshimin e pakthyeshëm të karakterit të zonës. Ishulli i Sazanit, me rëndësi historike dhe strategjike për Shqipërinë, është gjithashtu në qendër të debatit për zhvillim turistik. Por edhe këtu, mungesa e transparencës mbi modelin e marrëveshjes ka shtuar dyshimet publike. Nëse bëhet fjalë për koncesion, qira afatgjatë apo forma të tjera përdorimi të pronës shtetërore, qytetarët kërkojnë që çdo detaj të bëhet publik dhe i verifikueshëm. Çdo qasje e paqartë, sipas tyre, cenon besimin ndaj institucioneve dhe krijon perceptimin e favorizimeve në dëm të interesit publik.

Debati politik dhe përdorimi i protestave

Debati mbi këto projekte është shoqëruar edhe me përplasje politike. Opozita po i përdor protestat dhe shqetësimet qytetare si argument kundër qeverisë, si i vetmi mjet i tanishëm për të rrëzuar qeverinë. Duhet t’i rikujtojmë opozitës se populli nuk harron kur ish-kryeministri i saj, Sali Berisha, në vitin 2009, nëpërmjet një marrëveshjeje për delimitimin e kufirit detar me Greqinë, tentoi t’i falte disa metra katrorë det shtetit helen, por fatmirësisht u rrëzua nga Gjykata Kushtetuese Shqiptare. Në thelb, situata aktuale nuk lidhet vetëm me dy projekte konkrete, por me një problem më të gjerë: besimin e qytetarëve ndaj institucioneve dhe mënyrës së administrimit të pronës publike. Në një vend me burime të kufizuara natyrore dhe vlera të larta strategjike, çdo vendimmarrje mbi territorin duhet të shoqërohet me transparencë të plotë, kontroll të pavarur dhe konsultim real publik. Përndryshe, rreziku i thellimit të mosbesimit shoqëror dhe konfliktit institucional mbetet i lartë.

The Great Albanian Question: Growth for Whom, Development for What?

By Cafo Boga, M.S. Diplomacy

New York – June 3, 2026

“The nation behaves well if it treats its natural resources as assets which it must turn over to the next generation increased, and not impaired, in value.”— Theodore Roosevelt. For more than a decade, Albania has been presented as a success story of transformation. New roads have been built, tourism has reached record levels, foreign investors have arrived, and the country has advanced on its path toward European integration. Government officials frequently point to these achievements as evidence that Albania is finally overcoming the legacy of poverty, isolation, and underdevelopment that characterized much of its modern history.

Yet beneath these encouraging indicators, a growing number of citizens, intellectuals, environmentalists, and members of the Albanian diaspora are asking a more fundamental question: What kind of country is Albania becoming, and at what cost is this transformation taking place?

The question is not who should own Albania’s future. That answer is clear. Albania’s future should belong to the Albanian people—to its citizens, its communities, its young generation, and those who will inherit the country tomorrow.

The more troubling question is who will own Albania’s future if the present model of development continues unchecked?

If Albania’s coastline, islands, protected areas, ports, urban centers, and strategic lands are gradually transferred into the hands of foreign investors, domestic oligarchs, concessionaires, and politically connected interests, then Albanians may one day discover that they still possess citizenship, flags, songs, and memories—but no longer meaningful ownership or control over some of the most valuable assets of their country.

They may continue to live in Albania, but increasingly as employees rather than owners; as service workers rather than stakeholders; as spectators rather than participants in decisions affecting the future of their own nation.

This concern lies at the heart of the growing controversy surrounding projects such as Zvërnec, Rrjoll, Sazan Island, the Durrës waterfront redevelopment, and other strategic developments that have become symbols of a larger national debate.

The debate is not about whether Albania needs development. It does.

The debate is not about whether Albania should welcome investment. It should.

The real question is whether development is serving the nation or whether the nation is increasingly being reshaped to serve a particular model of development.

The Rise of the Strategic Investment State

One of the defining characteristics of recent years has been the government’s emphasis on large-scale projects. Whether in tourism, real estate, infrastructure, ports, airports, or urban redevelopment, political attention has increasingly focused on projects involving substantial capital, valuable land, and long-term concessions.

There is an old story about the American bank robber Willie Sutton. When asked why he robbed banks, he allegedly replied: “Because that’s where the money is.”

Many critics of Albania’s current development model invoke a similar logic. They argue that the extraordinary concentration of political attention on large projects is no coincidence. Large tourism developments, strategic investments, concessions, and real-estate ventures are where the greatest financial flows, the most valuable public assets, and the largest discretionary government decisions are found.

Supporters argue that this approach is both logical and necessary. Albania lacks sufficient domestic capital to modernize its economy and must therefore attract foreign investment. Large projects bring jobs, infrastructure, technology, and international visibility.

Critics do not necessarily reject investment. Rather, they question whether Albania has become excessively dependent on a development strategy centered on construction, tourism, and the transfer of strategic assets while other sectors of the economy receive far less attention. More importantly, critics question whether existing safeguards are sufficient to ensure transparency, accountability, and public confidence in the approval of large-scale investments.

From Citizens to Spectators: The Property Question

Throughout history, ownership of land has been one of the foundations of personal freedom, economic independence, and social stability. For many Albanians, property is often the only significant asset they possess and the primary inheritance they can pass to future generations.

It is therefore not surprising that some of the strongest public reactions in recent years have centered not on investment itself, but on concerns regarding property rights.

The controversy surrounding Rrjoll and Zvërnec illustrates these concerns. Supporters of development view the area as an opportunity for high-value tourism capable of generating employment and attracting investment. Critics, however, argue that the process has raised fundamental questions regarding ownership verification, compensation, transparency, and the rights of local inhabitants whose families have lived and worked in the area for generations.

Similar concerns have emerged regarding strategic investment projects elsewhere and the Alpine Villages initiative. While these programs are presented as instruments of development, some residents fear that they may ultimately weaken rather than strengthen local communities by transferring economic control away from inhabitants and toward larger, better-capitalized interests.

Whether these concerns are justified in every individual case remains a matter of debate. What cannot be ignored is the growing perception among many citizens that development is increasingly something done to communities rather than with them. When local communities feel excluded from decisions affecting their land, livelihoods, and future, development risks losing its social legitimacy regardless of its economic promise.

Zvërnec: A Symbol Rather Than an Exception

The confrontation in Zvërnec has become a symbol precisely because it embodies many of the concerns that have accumulated over time.

Questions regarding environmental impact, public access, ownership history, approval procedures, and transparency remain at the center of the controversy.

Yet even if every legal requirement has been formally satisfied, many citizens remain uneasy. Their concern extends beyond Zvërnec itself. They worry that similar decisions are being made across the country without adequate public debate about their long-term consequences.

Zvërnec is therefore not the disease. It is the symptom.

Tourism and Construction: Successes and Limitations

Few would dispute that tourism has become one of Albania’s most successful economic sectors. Visitor numbers continue to rise, international recognition continues to grow, and tourism has become a significant source of employment and foreign exchange.

Construction has experienced similar growth, particularly in urban centers and coastal regions.

The challenge facing Albania is not whether tourism should grow, but whether tourism and construction have begun to overshadow other equally important sectors of national development.

Many economists and policy analysts argue that tourism and construction, while important, cannot substitute for a diversified economy built upon agriculture, manufacturing, technology, education, innovation, scientific research, and energy development.

The Silent Exodus

Perhaps no issue poses a greater long-term threat to Albania than demographic decline.

Although large-scale emigration began after the collapse of the communist regime, as Albanians sought better opportunities in Western Europe and the United States, the phenomenon continues to this day.

Large numbers of students pursue higher education abroad. Many members of the professional class—including doctors, engineers, IT specialists, academics, and skilled tradespeople—continue to seek opportunities in Western Europe and North America.

Particularly striking is the fact that many members of Albania’s political, business, and economic elite often educate their own children abroad. While understandable on a personal level, this reality raises uncomfortable questions about confidence in domestic institutions and opportunities.

The depopulation of Albania is not limited to international migration. Across many rural regions, villages are steadily losing population as economic opportunities disappear, and younger generations relocate to urban centers or leave the country altogether.

Schools close. Agricultural activity declines. Local economies weaken. Entire communities struggle to maintain their vitality.

Some observers argue that development strategies focused overwhelmingly on coastal tourism and urban construction risk accelerating this trend by concentrating investment in a limited number of sectors and geographic areas.

A country that struggles to retain its youth risks losing not only population but also ownership of its future.

The Missing National Strategy

The central concern raised by many critics is not tourism itself, nor foreign investment, nor development.

It is the absence of a balanced and comprehensive national development strategy.

Tourism is important.

Construction is important.

Foreign investment is important.

But a successful nation must also strengthen agriculture, industry, education, technology, research, energy security, demographic renewal, and environmental stewardship. Development becomes sustainable only when growth is broadly distributed across sectors and regions, rather than concentrated in a few industries or geographic areas.

Without such balance, development risks becoming concentrated in a few sectors while other foundations of national prosperity weaken.

The question is not whether Albania needs investment.

The question is whether investment is being used as a tool to advance a national strategy or whether national policy is increasingly being shaped around the interests of investment itself.

Institutions, Democracy, and Europe

Democratic Albania has achieved freedoms unimaginable during the communist era. Yet many citizens increasingly question whether democratic institutions are functioning as effectively as they should in protecting public interests and ensuring transparency.

The challenge is not to choose between development and democracy.

The challenge is to ensure that development occurs through democratic institutions rather than around them.

This challenge is inseparable from Albania’s European aspirations. European integration is not simply a matter of opening negotiation chapters or meeting technical requirements. At its core, the European project is built upon the rule of law, transparent governance, accountable institutions, environmental stewardship, and respect for public participation.

Many of the current debates surrounding strategic investments, property rights, environmental protection, and institutional oversight are therefore not peripheral issues. They are central to Albania’s European future.

What Can Be Done?

The solution is not to reject investment, nor to oppose every development project.

The challenge is to create a framework that balances economic growth with national interests.

Such a framework would include:

• Full transparency for strategic investments.

• Public access to contracts, permits, and environmental studies.

• Stronger parliamentary oversight.

• Independent environmental reviews.

• Greater participation by local communities.

• Protection of genuinely sensitive ecological and cultural areas.

• Clear property-rights verification procedures.

• Stronger safeguards against conflicts of interest.

These measures would not prevent development. On the contrary, they would strengthen public confidence in it.

Conclusion: Development in the Service of the Nation

The future of Albania will not ultimately be determined by the number of resorts it builds, the height of its towers, or the volume of foreign capital it attracts. Those achievements, while important, are only instruments of development—not development itself.

The true measure of success will be whether future generations inherit a country that remains economically viable, environmentally sustainable, demographically healthy, democratically accountable, and meaningfully owned by its people.

Every nation welcomes investment. Every nation seeks growth. The challenge is ensuring that growth serves the nation rather than requiring the nation to serve growth.

This is the great Albanian question of our time.

And upon that answer may depend who will own Albania’s future.

Opera shqiptare “Mrika” e kompozitorit Prenk Jakova (1917–1969), me libret të poetit Llazar Siliqi (Shkodër, 1924 – 2001), u shfaq në 1 dhjetor 1958 në Teatrin Migjeni të Shkodrës. Ishte operë në katër akte. U vu në skenë nga regjisori dhe dramaturgu shkodran Andrea Skanjeti (Shkodër, 1906 – Shkodër, 1992). Bazë për krijimin e saj ishte vepra “Drite mbi Shqipëri”. Prenka i angazhoi këngëtarët kryesorë: Klotilde Shantoja (Tiranë, 02.10.1930- ), liriken shkodrane Florinda Gjergji (1928-2010), Petrit Garucin, Ndrek Gjergjin (bashkëshorti i Florinda Gjergjit). Kor-maestro të operës së parë shqiptare “Mrika” ishin kompozitori Leonard Deda (1927-1993), kompozitori dhe poeti Zef Lekaj (Shkodër, 1924 – 1999)*, kolosi i etnomuzikologjisë Tonin Daija (Shkodër, 1927 – 2008) dhe muzikologu nga Shkodra Tonin Zadeja (1926-2011), vëlla i Çesk Zadesë.*

Rolin e Mrikës e luan sopranoja shkodrane Klotilde Shantoja, Opera u shfaq më 1 dhjetor 1958. Drama muzikore u realizua me sukses nga trupa e Shkodrës. Suksesi ishte jo vetëm për kompozitorin, por edhe për libretistin Llazar Siliqi, për regjisorin Andrea Skanjeti, për këngëtarët, korin, valltarët dhe orkestrën. Pesë minuta para se të hapej sipari, Prenk Jakova zuri vend para orkestrës. Flautisti i parë Tish Hila (1941-2022), i cili ka qenë edhe argjendar, i dhuron Prenkes një shkop ari si dhurate nga orkestra. Me atë natë shkop ari ai e dirigjon operën.

* * *

Opera “Mrika” u shfaq edhe në Tirane nga trupa e Teatrit të Operës dhe Baletit (TOB). Interpretuan: sopranoja lirike Marie Kraja (Paluca), (Zarë, Kroaci, 1911 – Tiranë, 1999), këngëtari bas Llukë Kaçaj* (1926 – 2001), këngëtari bariton Avni Mula* (1928-2026), këngëtari Ibrahim Tukiqi* (Shkodër, 1926 – Tiranë, 2004), Jorgji Velo. Dirigjent ka qenë profesor Mustafa Krantja* (Kavajë, 1921 – Tiranë, 2002).

* * *

Prenk Jakova është dekoruar me “Urdhrin e Punës të Klasës së Parë” dhe me “Çmimin e Republikës”. I akordohet edhe titulli “Artist i Merituar” dhe “Nderi i Kombit”. Duhet cekur se Shkodra nuk i akordoi asnjë titull. Madje as titullin “Nderi i qytetit të Shkodrës”.

* * *

Në vitin 1966 Prenk Jakova e fillon punën për operën “Skënderbeu”. Për ketë krijim u bazua në veprën “Historia e Skënderbeut” të historianit nga Shkodra Marin Barleti (Shkodër, 1450 – Padovë, Itali, 1512). Opera “Skënderbeu” konsiderohet kryevepër e Prenk Jakovës.

Kur orkestrimi tanimë kishte filluar dhe bëhej sipas grafikut të përcaktuar nga kompozitori, vepra iu nënshtrua kontrollit të regjimit komunist. Prenk Jakova iu kundërvu të gjithëve që donin të bënin ndryshime apo shkurtime. Ndërhyrje të tilla në një vepër muzikore nuk kishin ndodhur që nga krijimi i operës së parë të kompozitorit italian Klaudio Monteverdi* (Claudio Monteverdi), 400 vjet më parë.

* * *

Në përgatitjen e operës “Skënderbeu” që të dorëzohej brenda afatit të kërkuar ndihmoi dirigjenti dhe kompozitori i muzikës klasike shqiptare Mustafa Krantja (Kavajë, 1921 – Tiranë, 2002) si dhe kompozitori Tish Daija* (Shkodër, 1926 – Tiranë, 2003).

Shënime:

– Zef Lekaj (Shkodër, 1924 – 1999) – kompozitor dhe poet. Më 4 korrik të vitit 1979 në Kuçovë (Qyteti Stalin), në sallën e kinemasë së qytetit, arrestohet nga regjimi komunist, me akuzën “Agjitacion, propagandë kundër pushtetit popullor”;

– Çesk Zadeja (Shkodër, 1927 – Romë, 1997) – kompozitor me prejardhje nga Shkodra. Njihet si “Babai i muzikës shqiptare”. Studioi në Konservatorin “P. I. Çajkovski” në Moskë.

– Lukë Kaçaj* (Bajzë, Ivanaj, të Kastratit, Malësi e Madhe, 1926 – 2001), këngëtar bas. Studimet e larta për kanto i kreu në Konservatorin “P. I. Çajkovski” të Moskës.

– Avni Mula (Gjakovë, 1928 – Tiranë, 2020) ka qenë kompozitor, bashkëshort i Nina Mulës*. Studimet e larta i kreu në Konservatorin “P. I. Çajkovski” të Moskës ku diplomoi për këngëtar lirik.

– Nina Odijankova Mula (Izhevsk, Bashkimi Sovjetik, 23 nëntor 1931 – Tiranë, 22 dhjetor 2011) – soprano ruse-shqiptare, bashkëshorte e Avni Mulës. Që të dy janë prindër të këngëtares soprano Inva Mula (1963- ).

– Ibrahim Tukiqi (Shkodër, 1926 – Tiranë, 2004) ishte këngëtar. Studioi për kanto në Konservatorin “P. I. Çajkovski” të Moskës, ku diplomua në vitin 1957.

– Profesor Mustafa Krantja (Kavajë, 1921 – Tiranë, 2002) ka qenë dirigjent dhe veprimtar i muzikës, violinist. Studimet për dirigjent i kreu në vitin 1950 në Konservatorin e Pragës. Karriera e tij profesionale si dirigjent u lidh ngushtë me themelimin e institucioneve muzikore, si Orkestra simfonike e Filarmonisë Shqiptare, Teatri i Operës dhe Baletit, RTSh-ja, dhe KSh-ja. E ka marrë Çmimin e Republikës. Është dekoruar me Urdhrin “Nderi i Kombit”. Nga kryetari i Republikës Çeke është dekoruar me medaljen “Dvorzhak”.

– Klaudio Monteverdi (Claudio Giovanni Antonio Monteverdi, Cremona, Itali, 1567 – Venecie, Itali, 1643) ishte kompozitor italian, drejtues kori. Pionier në zhvillimin e operës. Konsiderohet figurë vendimtare e periudhës së Rilindjes dhe Barokut në historinë e muzikës.

– Tish Daija (Shkodër, 1926 – Tiranë, 2003) ishte kompozitor. E kompozoi baletin e parë shqiptar “Halili dhe Hajria” që u shfaq premierë më 13 janar 1963. Që atëherë është shfaqur mbi 250 herë në Teatrin Kombëtar të Operës dhe Baletit të Shqipërisë. Daija u shkollua në Konservatorin “P. I. Çajkoski” në Moskë.

* * *

Pas operës së parë “Mrika” pasuan edhe opera të tjera. Opera e dytë shqiptare është “Pranvera”, e kompozuar nga Tish Daija me libret të Llazar Siliqit. Premiera e saj u shfaq më 12 qershor 1960 në skenën e Teatrit të Operës dhe Baletit (TKOB) në Tiranë. Vepra u vu në skenë nga regjisorët Jorgjia Bitri dhe Mihal Luarasi* (Korçë, 1929 – 2017). Dirigjent i operës “Pranvera” ishte Simon Gjoni (Shkodër, 1925 – Tiranë, 1991). Ka qenë kompozitor i një numri të madh pjesësh popullore për piano dhe orkestër.

Shënim: Mihal Luarasi (Korçë, 1929 – 2017) ishte regjisor dhe kritik i teatrit. Studimet e larta i kreu në Akademinë e Arteve të Teatrit dhe Filmit në Budapest. Pas kritikave që iu bë nga regjimi komunist “për pikëpamje liberale në art” si regjisor i Festivalit XI të Këngës në Radiotelevizion (1972), në mars të vitit 1973 u pushua nga puna. U arrestua në dhjetor 1973 dhe u dënua me 8 vjet burg. U lirua në vitin 1979 dhe deri në vitin 1989, kur doli në pension, punoi si punëtor. Nga viti 1990 qëndroi disa vjet në Hungari.

Mihal Luarasi vuri në skenë një varg veprash të letërsisë sonë dhe të huaj. Në vitin 1956 vuri në skenë dramën në 5 akte “Intrigë e dashuri” të shkrimtarit, poetit dhe dramaturgut gjerman Fridrih Shiler (Friedrich Schiller, 1759-1805). Në vitin 1957 vuri në skenë dramën “Një dashuri e tillë” të shkrimtarit dhe dramaturgut çek dhe austriak Pavel Kohout (Pragë, 1928- ). Në vitin 1959 vuri në skenë dramën “Dy zotërinj nga Verona” të dramaturgut dhe poetit anglez Uilliam Shekspir* (William Shakespeare, 1564-1616). Më 1961 vuri në skenë dramën “Dhelpra dhe rrushtë” të dramaturgut brazilian Gilerme Figueredo (Guilherme de Oliveira Figueiredo (1915-1997). Më 1968 vuri në skenë dramën “Njolla të murrme”, kurse më 1971 “Të pamposhturit” të dramaturgut dhe poetit Emin Jero të njohur si Minush Jero (Vlorë, 1932-2006).

Më 1972 vuri nëskenë dramën “Orfeu zbret në ferr” të dramaturgut dhe skenaristit amerikan Tenesi Uilliams (Thomas Lanier Williams III, i njohur me pseudonimin e tij Tennessee Williams; Kolumbus, Mississippi, 1911 – New York City, Nju-Jork, 1983). Me bashkëkohësit Eugjen Onil* (Eugene O’Neill, 1888-1953) dhe Artur Miler* (Arthur Miller, Nju-Jork, 1915 – 2005) konsiderohet ndër tre dramaturgët më të shquar të dramaturgjisë amerikane të shekullit XX.

Shënim: Shekspiri konsiderohet si më i madhi shkrimtar në gjuhën angleze dhe dramaturgu më i shquar në botë. Shpesh quhet poet kombëtar i Anglisë dhe “Bard i Avonit” ose thjesht “Bard”.

Shënim: Eugjen Onil (Eugene Gladstone O’Neill Sr.; Lindi në Longacre Square, New York City, New York, 1888 – Vdiq në Kilachand Honors College, Boston, Massachusetts, 1953), dramaturg amerikan. Revolucionarizoi teatrin amerikan. Dramat e tij me titull poetik ishin ndër të parat që futën në SHBA teknikat dramatike të realizmit, të lidhura më parë me novelistin dhe dramaturgun rus Anton Pavloviç Çehov (1860-1904), me dramaturgun norvegjez Henri Ibsen, pseudonim i Brynjolf Bjarme, 1828-1906) dhe me shkrimtarin suedez August Strindberg (1849-1912).

Shënim: Artur Mileri ishte i martuar me Inge Morath (Graz, Austri, 1923 – NewYork City, 2002), me aktoren dhe modelen amerikane Marilyn Monroe (Los Angeles, Kalifornia, 01.06.1926 – Fifth Helena Drive, 04.08.1962), me Mary Grace Slattery (1915-2008)..

* * *

Pason opera me 3 akte “Lulja e kujtimit”. Për herë të parë u interpretua më 5 nëntor.1961. Muzika: Kristo Kono, regjisor: Jorgjia Truja, mjeshtër kori: Kostandin Trako, piktor: Stavri Rafael. libreti: Andon Mara – Aleko Skali. Interpretojnë: Marie Kraja (Olimbia), Gjoni (Xhoni) Athanas (Dhimitri), Jorgjia Velo (Sanda), Avni Mula (Kristo), Maliq Herri (Niko), Kristaq Antoniu (Doktori), Rozmari Jorganxhi (nëna e Dhimitrit).

Përmbajtja e operës “Lulja e kujtimit” – Është një dramë lirike. Ngjarjet e veprës të çojnë në Korçën e vitit 1905. Në qendër është dashuria e Dhimitrit me Olimbinë. Vajza e tregtarit të njohur Kristo dashurohet me shegertin e babait. Për të bijën e vetme, Kristoja ka zgjedhur një tjetër burrë, sekretarin të sjellë nga Greqia, Nikon. Fati i dy të dashuruarve ndërlidhet me problemet sociale, por sidomos me ato politike. Është koha e përpjekjeve të lëvizjes kombëtare shqiptare.

Xhelal Zejneli

Krijimi i Maqedonisë federale justifikohet: me argumentin historik, me argumentin e bashkëkohësisë dhe me argumentin hipotetik.

* * *

Në Jugosllavinë e Versajës, shqiptarët nuk njiheshin si komb. Politika kolonialiste e Beogradit dhe e Shkupit, mbi shqiptarët në Maqedoni vazhdoi edhe pas vitit 1945, përkundër demagogjisë politike dhe ideologjike të LKJ-së (Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë), e cila thoshte se ndërton politikën e barazisë së kombeve dhe të kombësive.

Maqedonasit nuk trashëgojnë shtetësi, as nga Mbretëria Jugosllave, e as nga RSFJ-ja. Ata, më parë se shtetësi, trashëgojnë aparatin shtetëror represiv, ideologjinë totalitariste, konceptet unitare, paragjykimet antishqiptare, albanofobinë dhe projektet e Vasa Çubriloviqit (1897-1990) për shfarosjen e shqiptarëve. Maqedonasit trashëgojnë një status kolonial ndaj shqiptarëve, ndonëse edhe vetë kanë qenë koloni serbe apo serbosllave. Në vitin 1991, faktori politik maqedonas synonte që statusin politik të shqiptarëve ta ruante të pandryshuar. Nën trysninë e faktorit shqiptar, pala maqedonase ishte e detyruar të bënte ca ndryshime. Me ndryshimet që pasuan, çështja shqiptare në Maqedoni, nuk lëvizi nga vendi. Ndryshimi ishte ky: Në monizëm shqiptarët ishin popull i shtypur, ndërsa në pluralizëm u shndërruan në popull të dorës së dytë, d.m.th. në pakicë.

Në fillim të viteve ’90 të shekullit XX, Shkupi i refuzoi kërkesat e shqiptarëve, historikisht të justifikueshme. Madje me kushtetutën maqedonase të kohës së pluralizmit politik, d.m.th. të kohës së Kiro Gligorovit (1917-2012), statusi i shqiptarëve në Maqedoni, krahasuar me atë të vitit 1974, shënoi degradim.

Qeveria maqedonase që drejtohej nga kryeministri Lubço Georgievski (1966- ), për diskriminimin e shqiptarëve hiqej sikur e fajësonte të kaluarën. Në të vërtetë, vetë ai dhe partia e tij VMRO, ndoqën ndaj shqiptarëve po atë politikë restriktive, represive dhe diskriminuese – si në të kaluarën. As qeveria e tij pra, nuk tregoi kurrfarë gatishmërie për korrigjimin e padrejtësive të së kaluarës.

Çështja shqiptare shënoi lëvizje para, gjatë qeverisjes së viteve 2002-2005. Ishte kjo e para qeverisje e pas 2001-shit.

Në vitet 2006-2011, me rikthimin në qeverisje të nacionalistëve VMRO-istë, tani të drejtuar nga Nikola Gruevski (1970- ), çështja shqiptare në Maqedoni filloi të shënojë rënie. Ka që thonë: “Gjendja e shqiptarëve në Maqedoni sot është po ajo e para 2001-shit” . Madje ca të tjerë shtojnë: “Sot është më keq se në kohën e komunizmit. As në komunizëm s’kemi qenë më keq” etj.

Me fjalë të tjera, çështja shqiptare në Maqedoni, në dy dhjetëvjeçarët e fundit, u përplas midis skilës dhe haribdës.

Kuptohet, çështja shqiptare në Maqedoni, nuk është punë qeverish dhe individësh, por e marrëveshjes historike ndërmjet dy popujve. Të drejtat e një populli nuk maten në shtratin e Prokrustit.

Është koha për riorganizimin e faktorit politik shqiptar në Maqedoni dhe e formimit të një fronti politik të përbashkët. Sot shqiptarët s’kanë nevojë për luftë. Mjafton që asnjë parti politike shqiptare të mos hyjë në qeveri, dhe Maqedonia të rrënohet. S’ka Maqedoni pa shqiptarët në qeveri.

Padrejtësitë ndaj shqiptarëve në Maqedoni, nuk janë padrejtësi të rastit. Ato janë përpunuar dhe janë përfshirë në projekte dhe në elaborate të cilat janë institucionalizuar dhe janë shndërruar në politikë shtetërore, në politikë kombëtare sllavo-maqedonase. “Naçertania” (1844) e IlijaGarashaninit (1812-1874) dhe vendimet e Traktatit të Shën Stefanit (1878) janë djepi dhe promotori i politikës antishqiptare. Sllavo-maqedonasit nuk janë veçse zbatues të verbët të projekteve serbo-bullgare ndaj shqiptarëve.

Ideologjitë retrograde, anakronike, johistorike dhe antidemokratike Shkupi tenton t’i mbajë në jetë edhe sot, në kohën e zhvillimeve demokratike dhe të integrimeve euro-atlantike. Çfarë paradoksi?!

Sot janë pjekur të gjitha kushtet për zgjidhjen e dejtë të çështjes shqiptare në Maqedoni, për arsye se:

– Faktori shqiptar në Maqedoni, përkundër politikës restriktive dhe diskriminuese, në saje të vitalitetit të pashembullt, në dy dekadat e fundit shënoi një zhvillim dinamik në shumë lëmenj: në fushën politike, ekonomiko-shoqërore dhe kulturore;

– Populli shqiptar në Maqedoni, në dy dekadat e fundit, përjetoi një shkallë të lartë të ndërgjegjësimit kombëtar;

– Populli shqiptar në Maqedoni, në dy dekadat e fundit, arriti një shkallë të lartë të kulturës politike;

– Shqiptarët në Maqedoni, njësoj si dhe mbarë kombi shqiptar në Ballkan, gjatë viteve të krizës në rajon, duke ndjekur një filozofi politike paqeruajtëse dhe konstruktive, dëshmuan një pjekuri politike të shkallës së lartë. Krejt kjo, në funksion të ruajtjes së paqes dhe të stabilitetit në rajon dhe të demokratizimit të tij;

– Çështja shqiptare në Maqedoni përjetoi fazën e emancipimit, të afirmimit, të aktualizimit dhe të ndërkombëtarizimit;

– Faktori kohë, d.m.th. kalimi i një periudhe prej njëzet vjetësh në pluralizëm politik dhe ideologjik e bëjnë të domosdoshëm trajtimin politik dhe jo policor të çështjes shqiptare në Maqedoni. Me fjalë të tjera, shqiptarët e kanë tejkaluar tanimë fazën e pritjes. Edhe sa duhet të presin shqiptarët që kauza e tyre të përfundojë me një epilog politik e juridik të qëndrueshëm dhe jo me një trajtim gjyqësor dhe epilog politik fiktiv?!

– Shqiptarët dhe maqedonasit, brenda dy dekadave të demokracisë parlamentare dhe të pluralizmit politik, tanimë e kanë tejkaluar fazën e përshtatjes, përkatësisht të adaptimit ndaj njëri-tjetrit;

– Kërkesat e shqiptarëve, duke qenë se janë shtruar në institucionet e shtetit dhe në instancat më të larta të tij, si p.sh. në organin ligjvënës, ato vetvetiu posedojnë legjitimitetin dhe justifikimin e tyre;

– Kërkesat e shqiptarëve, duke qenë se janë shtruar në mënyrë demokratike, të organizuar dhe në rrugën politike e institucionale, gëzojnë edhe mbështetjen e faktorit ndërkombëtar;

– Kërkesat e shqiptarëve, përpos që janë historikisht të justifikueshme, për ta, ato kanë edhe rëndësi jetike dhe ekzistenciale.

– Kërkesat e shqiptarëve nuk janë të skajshme dhe radikale, por reale dhe racionale. Njohja e statusit të popullit shtetformues për shqiptarët në Maqedoni dhe krijimi i një Maqedonie me dy entitete nuk i vë në dyshim kufijtë ndërkombëtarë të saj.

Maqedonia hiqet si shtet demokratik. Por, karakterin e vet demokratik ajo duhet ta dëshmojë në praktikë. Zgjidhja përfundimtare e çështjes shqiptare në Maqedoni është testi i demokracisë së saj dhe dëshmi e demokratizimit të saj. Maqedonia pluraliste, shumëpartiake dhe me demokraci parlamentare duhet të dallohet nga Maqedonia moniste, jodemokratike dhe e periudhës së vetëqeverisjes socialiste. Maqedonia e sotme pretendon të quhet demokratike. Zgjidhja e drejtë e çështjes shqiptare do të ishte vlera që do ta dallonte atë nga ajo moniste dhe jodemokratike. Kështu sepse zgjidhja e drejtë e çështjes shqiptare:

– Është interes, sa i shqiptarëve aq edhe i maqedonasve;

– Është në funksion të stabilitetit të Maqedonisë dhe të rajonit, si dhe të zhvillimit të proceseve demokratike dhe integruese në vend dhe në rajon;

– Është në përputhje me tendencën historike;

– Do ta konsolidonte, do ta forconte dhe do ta stabilizonte Maqedoninë përbrenda. Si e tillë, ajo do të ishte më e denjë për të qenë një anëtare e respektuar e BE-së dhe NATO-s.

Zgjidhjen e drejtë të çështjes shqiptare në Maqedoni e lehtësojnë edhe zhvillimet dhe tendencat demokratike si dhe klima dhe integrimet demokratike në rajon. Me zgjidhjen e drejtë të çështjes shqiptare në Maqedoni do të respektoheshin edhe parimet e demokracisë dhe vlerat e qytetërimit perëndimor.

In ultima linea, zgjidhja e drejtë e çështjes shqiptare në Maqedoni është imperativ i kohës. Moszgjidhja e drejtë e çështjes shqiptare, e prolongon zhvillimin e proceseve demokratike në Maqedoni, tensionon marrëdhëniet ndër-etnike, e dekonsolidon dhe e destabilizon atë, parandalon zhvillimin ekonomik, vonon transformimin demokratik si dhe integrimin e saj në familjen e botës së qytetëruar.

Duke qenë se çështja shqiptare në Maqedoni është një dimension i çështjes kombëtare shqiptare, zgjidhja e saj ka rëndësi gjithëkombëtare. Zgjidhja e drejtë e çështjes shqiptare në Maqedoni, krahas Kosovës së pavarur dhe demokratike dhe Shqipërisë së konsoliduar dhe anëtare e NATO-s janë conditio sine qua non për faktorizimin e shqiptarëve në Ballkan dhe për krijimin e një ekuilibri politik të ri në rajon.

Duke qenë se shqiptarët janë përçues të natyrshëm të interesit perëndimor në rajon, zgjidhja integrale e çështjes kombëtare shqiptare në Ballkan është interes i Uashingtonit dhe i Brukselit. Duke qenë se shqiptarët janë digë e parë e Evropës latine dhe gjermane nga mësymjet sllavo-bizantine, bolshevike dhe rusomadhe është e vetëkuptueshme që shqiptarët të mbështeten prej aleatëve të tyre perëndimorë.

Janë shqiptarët ata që kontribuuan në shembjen e Serbosllavisë, mini-perandori kjo e së keqes, e dhunës dhe e tmerrit, që mbante në këmbë Serbinë e madhe – këtë murtajë të zezë të Ballkanit. Janë shqiptarët ata që dhanë ndihmesën e vet dhe luajtën rolin historik në këtë fundshekull, për ta larguar nga rajoni i Ballkanit Rusinë cariste dhe bolshevike. Me fjalë të tjera, me shpërbërjen e Jugosllavisë së AVNOJ-it* rusët s’kishin ç’të kërkonin më në gadishullin që ringrihej.

Shënim: AVNOJ, në shqip KAÇKJ – Këshilli Antifashist i Çlirimit Kombëtar të Jugosllavisë. Mbledhja e KAÇKJ-së u mbajt në Jajce të Bosnjës dhe Hercegovinës, më 29.11.1943. Në mbledhje morën pjesë komunistët jugosllavë të udhëhequr nga Josip Broz Tito (Kumrovec, Kroaci, 7 maj 1892 – Klinika e Lubjanës, Slloveni, 4 maj 1980; u varros në Beograd).

* * *

Duke qenë se ishin shqiptarët ata të cilët kontribuuan që ShBA-ja dhe demokracia të hyjnë në gadishullin grindavec do të ishte e natyrshme që faktori ndërkombëtar influent të mbështesë zgjidhjen e drejtë të çështjes shqiptare në Maqedoni dhe krijimin e Maqedonisë dykombëshe, demokratike dhe euroatlantike.

Shtetet fragjile (të brishta, të thyeshme) dhe të brishta të rajonit – Në rajonin e ex-Jugosllavisë lindën ca shtete me stabilitet të brishtë, si: Bosnja dhe Hercegovina, Maqedonia dhe Mali i Zi. Sipas Beogradit, këtij grupi shtetesh të paqëndrueshme i takon edhe Kosova. Tre shtetet e sipërthëna, për arsye të ndryshme historike, etnike, kulturore, linguistike dhe fetare kanë stabilitet të paqëndrueshëm.

Në Bosnjë dhe Hercegovinë për shembull, nga serbët dhe nga kroatët kontestohet identiteti i myslimanëve të cilët veten e quajnë boshnjakë, ndërsa gjuhën që e flasin – boshnjakishte. Sipas serbëve dhe kroatëve, këta myslimanë nuk janë veçse serbë apo kroatë të islamizuar, ndërsa gjuha që e flasin na qenkësh një serbishte apo kroatishte e ngarkuar me turqizma, arabizma dhe fjalë perse.

Kur është fjala për malazeztë, sipas nacionalistëve serbë, s’ka komb malazias. Ata janë serbë, ndërsa gjuha që flasin nuk është veçse një dialekt i serbishtes. Kur Milo Gjukanoviqi (1962- ) e shpalli referendumin për pavarësinë e Malit të Zi, ishin votat e shqiptarëve dhe të myslimanëve ato që vendosën për shkëputjen e këtij vendi të vogël nga Serbia. Me fjalë të tjera, shoqëria malazeze është e ndarë më dysh: në një anë janë malazeztë, në anën tjetër – serbët apo malazeztë proserbë.

Çështja e sllavo-maqedonasve dihet. Këta mohohen si prej bullgarëve, ashtu edhe prej serbëve dhe grekëve. Vetë sllavo-maqedonasit ndahen në: proserbë dhe në probullgarë.

Në që të tre shtetet e sipërthëna është e implikuar Serbia, me ideologjinë e saj nacionaliste, hegjemoniste, ekspansioniste, etatiste, centraliste, unitare, dominuese dhe kolonialiste.

Kosova nuk bën pjesë në grupin e vendeve me stabilitet të brishtë për arsye se mbi 90% e popullsisë së saj janë shqiptarë – popull ky me identitet të pakontestueshëm dhe me kapacitet të duhur shtetndërtues.

Të katër shtetet e lartpërmendura kaluan nëpër fazën e luftës. Rregullimi i brendshëm i Bosnjës dhe Hercegovinës është rezultat i luftës dhe i Marrëveshjes së Dejtonit që u arrit më 21.11.1995 në Dejton të ShBA-së e që u nënshkrua më 14.12.1995 në Paris. Pjesë e luftërave pushtuese të Serbisë ishte edhe Mali i Zi. Në vitin 2001 lufta shpërtheu edhe në Maqedoni. Rezultat i saj ishte Marrëveshja e Ohrit të nënshkruar më 13 gusht 2001. Dhjetë vjet pas nënshkrimit të saj, u pa se ajo nuk arriti t’ua sigurojë shqiptarëve statusin e popullit shtetformues. Përse? Për arsye se Marrëveshja e Ohrit:

– Nuk u zbatua brenda afatit të parashikuar;

– Nuk u zbatua plotësisht dhe deri në fund;

– U interpretua një-anshëm;

– U shtrembërua përmbajtja e saj;

– U keqinterpretua;

– Në praktikë, nuk u zbatua me përpikëri;

– Përjetoi dhe pësoi kompromise;

– Vetë marrëveshja, në çastin e nënshkrimit, ishte një kompromis. Në fazat e mëtejme, ajo pësoi kompromise të tjera, duke u shndërruar kësisoj në kompromis të kompromiseve;

– Pala maqedonase, ndonëse nënshkruese e saj, asnjëherë nuk e njohu atë.

Në rrethana të tilla, shqiptarëve në Maqedoni s’u mbetet tjetër, pos të riorganizohen për të realizuar të drejtat e tyre legjitime.

Përse pra të mos njihet të paktën e drejta e natyrshme e tyre për komb në një Maqedoni dykombëshe?!

Kur mund faktori ndërkombëtar të krijojë dy shtete serbe në Ballkan, siç janë Serbia dhe Republika Srpska, përse të mos formohen tre shtete shqiptare në rajon, si Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia dykombëshe, kur dihet se shqiptarët, në krahasim me sllavët, përkatësisht me myslimanët e BH-së, janë popull i lashtë, popull historik, me identitet të pakontestueshëm dhe popull autokton i Gadishullit. Meqë nuk mundësohet formimi i një shteti kombëtar shqiptar, atëherë le t’i lejohet këtij populli të krijojë tre të tillë.

Si është e mundur të njihet nga qendrat politike ndërkombëtare të vendosjes kreatura fantomike në BeH – Republika Serbe (Republika Srpska), e cila ishte rezultat i agresionit dhe i gjenocidit serb, e të zvarritet njohja e subjektivitetit politik të shqiptarëve në Maqedoni, të cilët janë lëvduar sa e sa herë nga të huajt për pjekuri politike, për politikë konstruktive, paqeruajtëse dhe stabilizuese.

Çështja shqiptare në Maqedoni dhe modeli i konfederatës zvicerane – Përse të zvarritet krijimi i Maqedonisë binacionale, kur ekziston Zvicra me tre popuj shtetformues. Zvicra është republikë federative. Rregullimi federativ i ka kontribuar shumë zgjidhjes së drejtë të çështjes kombëtare në Zvicër, me tre grupe etnike kryesore: gjermanë 65%; francezë 18,4% dhe italianë 9,8%. Fisi i vogël – retoromanët ose romanshët, të cilët flasin një dialekt të posaçëm me prejardhje latine, paraqesin grupin e katërt etnik të Zvicrës me 0,8%. Të katër gjuhët janë gjuhë zyrtare të konfederatës. Fetë: katolikë 48%; protestantë 44%; çifutë 0,3%. (Të dhëna të vitit 2005).

Çështja shqiptare në Maqedoni dhe modeli i federatës belge- Përse zvarritet krijimi i Maqedonisë dykombëshe, shqiptaro-maqedonase, i Maqedonisë federale, kur shembull identik kemi në rastin e Belgjikës, e cila me ndryshimin e Kushtetutës më 1993 u bë shtet federal me tri bashkësi kulturore: flamanët, valonët, d.m.th. francezët dhe gjermanofonët dhe me tre rajone: Flandria, Valonia dhe kryeqyteti Bruksel. Grupet etnike: flamanë 56,3% në veri; valonë 32% në jug; gjermanë 0.6%; hebrenj 0,3% (të dhëna të vitit 1977). Valonët, banorë të pjesës jugore dhe juglindore të Belgjikës, flasin frëngjisht me elemente holandeze dhe gjermane. Gjuhët: flamanishtja, frëngjishtja, gjermanishtja (të tria zyrtare).

Parlamenti federal i Belgjikës përbëhet prej dy dhomave, të zgjedhura për katër vjet: Dhoma e përfaqësuesve dhe Senati. Komunat në Belgjikë gëzojnë një vetëqeverisje vendore të gjerë. Me fjalë të tjera, komunat kanë një autonomi të gjerë. Në Belgjikë dikur, fliteshin dy gjuhë: gjuha flamane, e cila pothuajse është identike me gjuhën holandeze dhe gjuha frënge. Gjuha frënge deri në vitin 1914 ka qenë e vetmja gjuhë zyrtare. Shtypi, arsimi, radioja dhe mediumet në Belgjikë, qëmoti janë në dy gjuhë: në gjuhën frënge dhe në atë flamane. Në përbërje të qeverisë, në administratën e vendit dhe në gjyqësi janë bërë përpjekje gjithnjë e më konsekuente për sigurimin e përfaqësimit të barabartë të të dy grupeve etnike kryesore. Në sistemin e arsimit universitar u flak dominimi i mëparshëm i gjuhës frënge. Kërkesat për rregullimin federativ të vendit fituan gjithnjë më shumë reformat kushtetuese më 1967 dhe 1971 u harmonizuan marrëdhëniet ndërmjet bashkësive gjuhësore – flamanëve dhe valonëve, me çka u krijua baza për autonominë e tyre të gjerë në të gjitha fushat e jetës politike dhe ekonomike. Belgjika sot, pas shumë peripecive ndëretnike është shtet federativ. Tendencat qendërikëse në të, përkundër sistemit federativ, sot janë mjaft të fuqishme.

E tillë duhet të jetë edhe Maqedonia. Kuptohet, rrethanat historike, gjeografike, ekonomike, kulturore dhe shkalla e zhvillimit ekonomik në Belgjikë, në një anë, dhe në Maqedoni, në anën tjetër – dallohen.

Ndërmjet Belgjikës dhe Maqedonisë sa ka dallime, po aq ka edhe ngjashmëri.

Moszgjidhja e çështjes shqiptare në Maqedoni mund t’i trimërojë një ditë forcat nacionaliste dhe radikale të shoqërisë shqiptare.

Moszgjidhja e drejtë e çështjes shqiptare në Maqedoni mund ta destabilizojë Maqedoninë dhe ta rrezikojë paqen në rajon. Pikëpamja se zgjidhja “radikale” e çështjes shqiptare në Maqedoni mund t’i nxitë tendencat proserbe, përkatësisht probullgare në të, nxjerr në sipërfaqe të vërtetën evidente – krizën e identitetit të sllavo-maqedonasve.

Pikëpamja se zgjidhja e drejtë e çështjes shqiptare në Maqedoni mund të çelë kutinë e Pandorës dhe të destabilizojë vendin, nxjerr në sipërfaqe dilemën historike – identitetin e dyshimtë të bashkësisë sllavo-folëse në Maqedoni.

Në Maqedoni nuk ka tendenca proserbe, përkatësisht probullgare. Ka forca politike proserbe, përkatësisht probullgare që përbëjnë sistemin politik dhe juridik të saj, që ndodhen në shtet dhe që e drejtojnë atë, radhazi, herë njëra e herë tjetra. Në Maqedoni pra, më parë se tendenca proserbe, përkatësisht probullgare, ka forca proserbe, përkatësisht probullgare që janë dishepuj të bindur dhe epigonë të devotshëm të ideologjive garashaniniste dhe shënstefaniste. Forcat dhe nomenklaturat proserbe në Maqedoni janë ithtarë të ideologjisë serbomadhe të ultranacionalistit serb Ilija Garashaninit (1812-1874) dhe të “Projektit” (Naçertanije, 1844) të tij. Ndërkaq forcat politike probullgare në Maqedoni, janë romantikët e vonuar të Bullgarisë së Shën-Stefanit.

Populli sllavo-maqedonas sot, ashtu si në të kaluarën, ballafaqohet me krizë identiteti. Rrjedhimisht, edhe ideologjia kombëtare e Maqedonisë vihet në dyshim ose më saktë ajo bëhet inekzistente. Për ta kapërcyer krizën nacionalistët sllavo-maqedonas lansojnë tezën e prejardhjes antike të tyre.

Pikërisht kjo politikë e padefinuar e Shkupit, herë pro Beogradit, e herë pro Sofjes, i determinon forcat politike shqiptare në Maqedoni ta rishqyrtojnë politikën paqësore dhe konstruktive, në thelb shterpe, të pafrytshme dhe joefektive të tyre.

Politika e faktorit politik shqiptar në Maqedoni, në vitet e fundit ka filluar t’i ngjajë gandizmit.

Çështja shqiptare në Maqedoni nuk mund të reduktohet në çështje kulturore. Çështja shqiptare në Maqedoni është çështje e territorit të pushtuar, është çështje e popullit të shtypur, të shfrytëzuar, të dëbuar, të shpërngulur, të akulturuar, të margjinalizuar dhe të getoizuar, që nga viti 1912 e deri në ditët tona.

Zgjidhja e çështjes shqiptare në Maqedoni parakupton:

– Krijimin e Maqedonisë federale;

– Njohjen e kombit shqiptar në Maqedoni;

– Krijimin e Maqedonisë dykombëshe,

– Krijimin e Maqedonisë me dy entitete;

– Të drejtën e popullit shqiptar për vetëvendosje;

Krijimi i Maqedonisë federale justifikohet: me argumentin historik, me argumentin e bashkëkohësisë dhe me argumentin hipotetik.

Në qoftë se zgjidhja e çështjes shqiptare në Maqedoni, d.m.th. federalizimi i Maqedonisë po e destabilizuaka Maqedoninë, atëherë, më parë se çështja shqiptare në Maqedoni, duhet të shtrohet çështja e Maqedonisë në Ballkan.

Zgjidhja e çështjes së Maqedonisë në rajon vetvetiu zgjidh edhe çështjen shqiptare në të, për arsye se bashkësia etnike, gjuhësore dhe kulturore shqiptare në Maqedoni është faktor historik dhe politik, është potencial ekonomik, kreativ, prodhues dhe riprodhues… që jeton si popullsi autoktone në trojet ilire.

Populli sllavo-maqedonas nuk mund të ndërtojë shtëpi në tokë të huaj. Në qoftë se paqja në Maqedoni dhe stabiliteti në të, vareshkan nga viktimizimi i interesave jetike dhe ekzistenciale të shqiptarëve, atëherë një kreaturë e tillë është më mirë të mos ekzistojë. Shqiptarët nuk mund të pranojnë vullnetarisht të sakrifikojnë interesin kombëtar, për hir të ekzistimit të kreaturave artificiale.

Pikëpamja se zgjidhja “radikale” e çështjes shqiptare në Maqedoni mund ta destabilizojë atë, është johistorike d.m.th. në kundërshti me tendencën historike.

Në jetën e brendshme politike të Maqedonisë, krahas fërkimeve dhe koalicioneve ndër-partiake, vend qendror duhet të zënë edhe raportet ndëretnike. Raportet midis dy komuniteteve, përveç dimensionit etnik, kanë edhe rrënjë të thella ekonomiko-shoqërore: shkalla e pabarabartë e zhvillimit të rajoneve, përbërja sociale, papunësia, problemet sociale, shkalla e emancipimit të shoqërive të të dy bashkësive etnike, përqindja e popullsisë rurale, përkatësisht urbane të të dy bashkësive etnike, përqindja e pjesëmarrjes së dy bashkësive etnike në krijimin e të ardhurave etj.

Në Maqedoni gjithnjë e më tepër do të forcohen tendencat që do të konsiderojnë se problemet akute në lëmin e marrëdhënieve ndërnacionale nuk do të mund të zgjidhen brenda suazave të unitarizmit tradicional.

Kërkesat për rregullim federativ një ditë do të fitojnë gjithnjë më shumë ithtarë. Forcat dominuese në Maqedoni, më kot përpiqen t’i kënaqin aspiratat kombëtare me masa gjysmake. As në këtë plan nuk është bërë ndonjë hap i rëndësishëm. Nuk janë duke u realizuar sa duhet as masat paliative.

Çështja shqiptare në Maqedoni nuk mund të zgjidhet as me zgjidhjet që ndodhen ndërmjet rregullimit federativ dhe atij unitar. Në realitetin politik të Maqedonisë duhet të paraqiten elementet e trajtimit të ri të problemit kombëtar.

Në strukturën politike të Maqedonisë duhet të formësohen qartas dy pjesë themelore vendim-marrëse: pjesa shqiptare dhe ajo maqedonase. Në përbërje të qeverisë, në administratën e vendit dhe në gjyqësi duhet të bëhen përpjekje më dinamike dhe gjithnjë më konsekuente për sigurimin e përfaqësimit plotësisht të barabartë të të dy grupeve etnike kryesore, duke zgjidhur sa më parë edhe çështjen e zyrtarizimit të gjuhës shqipe në tërë territorin e vendit; duke u kryer sa më parë decentralizimi i plotë i pushtetit qendror në mënyrë që komunat të kenë një vetëqeverisje vendore të gjerë, përkatësisht një autonomi të gjerë.

Në Maqedoni gjithnjë e më tepër po depërton vetëdija se në thelbin e trazirave ndërmjet dy bashkësive etnike ndodhen probleme të mëdha ekonomike strukturore.

Në Maqedoni duhet të zbatohen reforma kushtetuese të mirëfillta me qëllim të harmonizimit të marrëdhënieve ndërmjet bashkësive gjuhësore – shqiptarëve dhe maqedonasve, me çka do të krijohej baza për autonominë e tyre të gjerë në të gjitha fushat e jetës politike dhe ekonomike.

Ndryshimi radikal i kushtetutës maqedonase, në thelb duhet të jetë në funksion të ripërkufizimit të njëmendët të Maqedonisë dhe të krijimit të shtetit federativ dykëmbësh. Duhet të njihet kombi shqiptar në Maqedoni, duhet të njihet subjektiviteti politik i shqiptarëve, ndërsa gjuha shqipe duhet të zyrtarizohet në shkallë vendi. Mbartës i pushtetit ligjvënës duhet të jetë parlamenti dydhomësh i përbërë nga dhoma e përfaqësuesve dhe nga dhoma e qytetarëve. Në të parën do të duhej të zbatohej institucioni i demokracisë konsenzuale. Koha e dëshmoi se parimi i Badinterit* nuk u respektua sa duhet.

Shënim: Robert Badinter (1928-2024) ishte avokat dhe politikan francez, ministër i Drejtësisë në kohën e presidentit Fransua Miterand (François Mitterrand, ). Në vitin 1981, Badinetri e miratoi heqjen e dënimit me vdekje në Francë. Ishte i përfshirë në hartimin e Marrëveshjes së Ohrit. Marrëveshja bazohej në parimin: “Propozimet që kanë të bëjnë me etninë e që miratohen nga Parlamenti, të cilat pastaj zbatohen në punët e këshillave komunalë dhe në organet e tjera të pushtetit vendor, duhet të mbështeten nga një shumicë e dyfishtë e grupeve etnike shqiptare dhe maqedonase”. Ky shpesh quhet “parimi i Badinterit”.

* * *

Raporti i forcave politike në parlamentin maqedonas sot bën të mundur ngritjen e nismës për ndryshime kushtetuese të mirëfillta. Çdo vonim në këtë drejtim do t’i kthehej Maqedonisë si bumerang. Sikundër iu kthye Serbisë.

Koncepti dyetnik dhe koncepti i shoqërisë binacionale në Maqedoni duhet të institucionalizohet.

Në Maqedoni kemi ballafaqimin e dy koncepteve:

– Koncepti unitar – maqedonas, i cili është johistorik, antidemokratik dhe anakronik; dhe

– Koncepti federativ – shqiptar, i cili është në përputhje me tendencën historike.

Ishte Serbia ajo e cila pretendonte imponimin e konceptit unitar në Jugosllavinë shumëkombëshe. Epilogu dihet: shpërbërja me luftë e RSFJ-së, çintegrimi i Serbisë së madhe, rënia e saj në konflikt me faktorin ndërkombëtar.

Federalizimi i Maqedonisë nuk ka alternativë. Refuzimi i konceptit federativ në Maqedoni mund të çojë pashmangshëm në çintegrimin e saj. Zgjidhjet gjysmake: Maqedonia unitare me koncept demokratik qytetar, nuk janë veçse mashtrim.

Pikëpamja: “Maqedonia është bashkësi e qytetarëve”, synon t’i mbajë shqiptarët në pozitë të nënshtruar. Maqedonia, më parë se bashkësi e qytetarëve, është bashkësi e dy komuniteteve etnike, gjuhësore, kulturore, konfesionale, shqiptaro-maqedonase.

Xhelal Zejneli