Besnik Fishta/

Pulla postare është shumë më tepër se një mjet pagese për shërbimin postar. Ajo është një dokument zyrtar i shtetit, një dëshmi historike dhe një ambasadore e identitetit kombëtar. Çdo pullë përfaqëson vendin që e emeton dhe, përmes figurës, tekstit dhe simbolikës së saj, përcjell kulturën, historinë dhe gjuhën e tij. Pikërisht për këtë arsye, çdo emërtim dhe çdo shënim në një pullë postare duhet të jetë në përputhje të plotë me normën e shqipes standarde. Një gabim gjuhësor, sado i vogël të duket, fiton karakter zyrtar dhe mbetet i dokumentuar për dekada, duke u bërë pjesë e historisë postare të vendit.

Kjo çështje nuk lidhet vetëm me filatelinë e Shqipërisë. Edhe filatelia e Kosovës, si pjesë e trashëgimisë kulturore shqiptare dhe si institucion që komunikon në gjuhën shqipe, ka të njëjtin detyrim për respektimin e normës standarde. Përvoja tregon se në shumë raste Posta e Kosovës e ka zbatuar me korrektësi këtë standard, duke ofruar shembuj pozitivë që meritojnë të vlerësohen. Pikërisht krahasimi i praktikave të dy administratave postare tregon se zbatimi i shqipes standarde është plotësisht i realizueshëm dhe duhet të jetë i njëjtë në të gjitha institucionet shqiptare.

Një nga rastet më të shpeshta të shmangies nga norma është përdorimi i formës “Europe” ose “Europa” në vend të “Evropë”. Ky fenomen është vërejtur në disa emisione filatelike shqiptare, sidomos në pullat kushtuar kampionateve evropiane sportive, por edhe në emërtime të tjera ku kontinenti përmendet në tekstin shqip. Sipas normës drejtshkrimore të shqipes, forma e saktë është Evropë, ndërsa mbiemri është evropian. Përdorimi i formave “Europe”, “Europa” ose “europian” në tekstin shqip përbën një shmangie nga standardi, pasi ato nuk janë pjesë e leksikut normativ të shqipes.

Megjithatë, këtu duhet bërë një dallim i domosdoshëm. Kur në pullë përdoret logoja zyrtare ndërkombëtare EUROPA, ajo duhet të ruhet e pandryshuar, sepse është emërtim zyrtar i programit të përbashkët të PostEurop-it. Por kur fjala përdoret në tekst shpjegues ose në përshkrime në gjuhën shqipe, forma e vetme e drejtë është Evropë. Ky dallim duhet të jetë i qartë për projektuesit dhe redaktorët e emisioneve postare.

Në këtë drejtim, filatelia e Kosovës paraqet një praktikë të mirë. Në emisionet e saj dallohet qartë përdorimi korrekt i logos ndërkombëtare EUROPA, ndërsa në tekstet shpjeguese në gjuhën shqipe përdoret forma normative Evropë. Ky respektim i dallimit ndërmjet logos zyrtare dhe tekstit në shqip është një model pozitiv, që dëshmon se zbatimi i standardit është plotësisht i mundur dhe duhet të ndiqet edhe nga filatelia shqiptare.

Një rast tjetër, po aq domethënës, lidhet me përdorimin e saktë të leksikut. Në një emision filatelik shqiptar me temën “Portat shqiptare” me 2025, ilustrimet paraqesin në të vërtetë dyert e banesave tradicionale shqiptare. Nga pikëpamja e shqipes standarde, dera dhe porta nuk janë sinonime dhe nuk mund të përdoren si të barasvlershme. Fjalori i Gjuhës Shqipe i dallon qartë këto dy njësi leksikore: dera është hyrja e një ndërtese ose e një dhome, ndërsa porta është hyrja e një oborri, kalaje ose e një hapësire të rrethuar. Për rrjedhojë, nëse pullat paraqesin dyer banesash, titulli “Portat shqiptare” nuk përputhet me objektin e ilustruar.

Ky nuk është thjesht një diskutim terminologjik. Ai lidhet me saktësinë e informacionit që një pullë postare është e detyruar të përcjellë. Filatelia nuk është vetëm art grafik; ajo është edhe dokumentim. Prandaj, emërtimi i një emisioni duhet të jetë në përputhje të plotë me figurën që paraqitet. Në këtë rast, një titull si “Dyert shqiptare” do të ishte terminologjikisht më i saktë dhe në përputhje me normën e shqipes standarde.

Krahasimi me filatelinë e Kosovës e bën edhe më të qartë këtë dallim. Në emisionin e Postës së Kosovës kushtuar “Dyerve të Prizrenit” me 2022, është përdorur me saktësi termi dyer, në përputhje të plotë me objektin e paraqitur në pullë. Ky shembull tregon se respektimi i normës leksikore nuk është një kërkesë teorike, por një praktikë plotësisht e realizueshme. Krahasimi i dy emisioneve nxjerr në pah rëndësinë e zgjedhjes së fjalës së duhur në dokumentet zyrtare.

Emisioni shqiptar 2025 – “Portat shqiptare” (shembull i mospërputhjes terminologjike)

Emisioni i Postës së Kosovës 2022 – “Dyert e Prizrenit” (shembull i përdorimit të saktë të termit sipas shqipes standarde)

Fatkeqësisht, devijime të tilla nuk kufizohen vetëm te filatelia. Edhe në median shqiptare hasen shpesh forma si “Europe”, “Europa” ose “europian”, ndonëse norma standarde përcakton qartë format Evropë dhe evropian. Duke qenë se media ka një ndikim të madh në kulturën gjuhësore të shoqërisë, gazetarët dhe redaktorët duhet të jenë ndër mbrojtësit më të vendosur të standardit dhe jo përhapës të formave të pasakta.

Në të kundërt, shumë botime zyrtare të institucioneve në Kosovë tregojnë se përdorimi konsekuent i normës standarde është i mundur dhe duhet të shërbejë si shembull pozitiv. Kjo dëshmon se problemi nuk qëndron te mungesa e normës, por te zbatimi i saj.

Këta shembuj tregojnë se nuk kemi të bëjmë me një gabim të rastësishëm, por me një mungesë të qëndrueshmërisë në zbatimin e normës. Pikërisht për këtë arsye, çdo emision i ri duhet t’i nënshtrohet një verifikimi profesional gjuhësor përpara miratimit.

Standardi i gjuhës shqipe nuk është standard vetëm për Republikën e Shqipërisë. Ai është standardi i përbashkët i të gjithë shqiptarëve. Për këtë arsye, institucionet shtetërore në Shqipëri dhe në Kosovë, si edhe institucionet kulturore e mediatike në të gjitha trojet shqiptare, duhet ta zbatojnë atë në mënyrë të njëjtë. Një gjuhë standarde e përdorur në mënyrë të unifikuar është një nga dëshmitë më të prekshme të unitetit kulturor dhe kombëtar të shqiptarëve.

Përvoja tregon se çdo emision postar kalon nëpër disa faza: përzgjedhjen e temës, hartimin e projektit grafik, redaktimin, miratimin dhe botimin. Pikërisht në këtë proces duhet të përfshihet edhe kontrolli profesional i gjuhës. Një redaktim gjuhësor nga specialistë do të shmangte gabimet drejtshkrimore, terminologjike dhe leksikore, duke garantuar që çdo pullë të jetë po aq e saktë në përmbajtje sa edhe e realizuar në aspektin artistik.

Po kështu, vëmendje duhet t’u kushtohet edhe emrave historikë, toponimeve, emërtimeve shkencore të florës dhe faunës, si dhe përdorimit të saktë të terminologjisë kulturore e etnografike. Çdo pasaktësi në këto fusha dobëson vlerën dokumentare të pullës dhe krijon precedentë të panevojshëm në komunikimin zyrtar.

Shembujt e paraqitur dëshmojnë se filatelia shqiptare njeh si raste të suksesshme, ashtu edhe raste të shmangies nga norma, ndërsa filatelia e Kosovës ofron disa modele të mira të zbatimit korrekt të saj. Pikërisht këto përvoja duhet të shërbejnë për krijimin e një praktike të përbashkët redaktuese, ku çdo tekst i botuar në pullat postare t’i nënshtrohet kontrollit profesional gjuhësor përpara emetimit.

Në një kohë kur pullat postare të Shqipërisë dhe të Kosovës përfaqësojnë kulturën shqiptare në qindra vende të botës dhe ruhen përgjithmonë në koleksione, muze e arkiva, ato duhet të jenë modele të saktësisë gjuhësore. Respektimi i normës së shqipes standarde nuk është vetëm një kërkesë formale, por një detyrim institucional, kulturor dhe kombëtar. Një drejtshkrim i saktë, një terminologji e përzgjedhur me kujdes dhe një leksik në përputhje me standardin janë pjesë e përgjegjësisë që çdo institucion shqiptar ka ndaj gjuhës së përbashkët. Vetëm në këtë mënyrë filatelia shqiptare dhe ajo e Kosovës mund të shërbejnë jo vetëm si dokumente postare, por edhe si dëshmi të një kulture, një gjuhe standarde dhe një identiteti të përbashkët kombëtar.

Nga Rafael Floqi/

Deklarata e ministres serbe Snezhana Paunoviç nuk është një lapsus dhe as një shpërthim emocional që mund të kalohet me heshtje. Kur një anëtare e qeverisë së Serbisë deklaron publikisht se, po të kishte qenë në vendin e Sllobodan Millosheviçit, do ta kishte “spastruar etnikisht Kosovën në vitin 1998”, ajo nuk po shpreh thjesht një mendim personal. Ajo po rikthen në ligjërimin zyrtar ideologjinë që prodhoi dëbime masive, masakra dhe varre masive. Nëse kërkon drejtpërdrejt shkatërrimin, tërësisht ose pjesërisht, të një grupi kombëtar, etnik, racor ose fetar dhe bëhet me qëllimin që të tjerët ta realizojnë, atëherë mund të përbëjë “nxitje të drejtpërdrejtë dhe publike për gjenocid”. Kjo është një vepër penale më vete, edhe kur gjenocidi nuk është kryer. Kështu përcaktojnë neni III(c) i Konventës së OKB-së për Gjenocidin dhe neni 25(3)(e) i Statutit të Romës.

Përpjekja e Paunoviçit për ta zbutur më pas deklaratën vetëm sa e bëri atë edhe më të rëndë. Sipas saj, shqiptarët nuk duhej të vriteshin, por ata që nuk e konsideronin Serbinë shtetin e tyre duhej të largoheshin drejt “shtetit amë”. Por shqiptarët e Kosovës nuk janë emigrantë në tokën e tyre. Kosova nuk është një hapësirë ku Beogradi mund të përcaktojë se kush ka të drejtë të jetojë dhe kush duhet të dëbohet. Largimi i një popullsie nga vendlindja mbi bazën e përkatësisë etnike është pikërisht përkufizimi i spastrimit etnik, pavarësisht nëse realizohet me armë, polici, trena apo kamionë.

Nga Peja në kabinetin e Beogradit

Snezhana Paunoviç ka lindur në Pejë më 1975. Ajo është ekonomiste dhe anëtare e Partisë Socialiste të Serbisë që nga viti 1992, kur kjo forcë drejtohej nga Millosheviçi dhe shërbente si instrument politik i regjimit që ndezi luftërat në ish-Jugosllavi.

Karriera e saj është lidhur ngushtë me Kosovën dhe me strukturat paralele që Beogradi vazhdoi të mbante atje edhe pas luftës. Paunoviç ka qenë koordinatore e strukturave komunale serbe për Gjakovën dhe Deçanin, si dhe drejtuese e institucioneve paralele të lidhura me Pejën.

Për të, Kosova nuk është vetëm një çështje politike. Ajo është kapitali mbi të cilin ka ndërtuar karrierën. Paunoviç i përket brezit të politikanëve serbë që vazhdojnë të ushqehen politikisht nga miti i “Kosovës së humbur”, duke e paraqitur Serbinë vetëm si viktimë dhe duke fshirë krimet e regjimit të Millosheviçit ndaj shqiptarëve.

Paunoviç nuk është një zë i izoluar

Rëndësia e kësaj deklarate shtohet nga fakti se Paunoviç nuk është një aktiviste periferike e nacionalizmit serb. Ajo është ministre, ish-kryetare e grupit parlamentar të Partisë Socialiste dhe ish-nënkryetare e Kuvendit të Serbisë.

Partia e saj, e drejtuar nga Ivica Daçiç, është prej vitit 2012 një nga shtyllat kryesore të pushtetit të Aleksandar Vuçiçit. Socialistët sjellin votat e elektoratit nostalgjik për Serbinë e Millosheviçit dhe, në këmbim, marrin ministri, ndërmarrje publike dhe ndikim politik e ekonomik.

Edhe më shqetësues ishte reagimi i Daçiçit, njëherësh ministër i Brendshëm i Serbisë. Në vend që ta dënonte deklaratën, ai e mbrojti Paunoviçin dhe përsëriti të njëjtën logjikë: shqiptarët që nuk e konsiderojnë Serbinë shtetin e tyre mund të shkojnë në Shqipëri.

Kjo mbrojtje dëshmon se nuk kemi të bëjmë me një devijim personal. Kemi të bëjmë me një kulturë politike që vazhdon t’i konsiderojë shqiptarët e Kosovës si popullsi të huaj, të toleruar përkohësisht në vendin e vet.

Heshtja e Aleksandar Vuçiçit është po aq domethënëse. Presidenti serb, që kontrollon pothuajse çdo qelizë të pushtetit, nuk mund të fshihet pas justifikimit se bëhet fjalë për një deklaratë individuale. Një ministre e kabinetit të tij ka mbrojtur publikisht spastrimin etnik. Ai duhet ta shkarkojë ose të pranojë se kjo ide tolerohet brenda qeverisë së tij.

“Shembull tipik të gjuhës së urrejtjes.”

Ndërsa ministri i Brendshëm i Kosovës Xhelal Sveçla iu përgjigj ministres serbe Paunoviç, lidhur me deklaratat tronditëse të kësaj të fundit se po të ishte në vend të Millosheviçit do të kishte kryer spatrim etnik në Kosovë duke e shpallur “non grata”.

Sveçla theksoi se Paunoviç dhe kushdo që është armik i Kosovës nuk do të shkelë më në territorin e vendit.

“Cilido që cenon sovranitetin dhe integritetin territorial të Republikës së Kosovës nuk është i mirëseardhur në Kosovë, duke qenë se është armik i Kosovës, prandaj unë pa hezitim kam ndërmarrë këtë hap. Një hap të njëjtë do mbaj unë dhe qeveria sa herë ka nevojë për të mbrojtur interesat e Republikës së Kosovës”, u shpreh ai.

Po ashtu Zveçla kërkoi nga faktori ndërkombëtar Izolim të Serbisë derisa Presidenti Vuçiç të marrë masa ndaj ministres Paunoviç. Po aq e rëndë është heshtja e qeverisë shqiptare. Në çdo shtet demokratik, një deklaratë e tillë do të shkaktonte reagim të menjëhershëm diplomatik, thirrjen e përfaqësuesit serb për sqarime dhe kërkesën për shkarkimin e ministres.

Në Tiranë, reagimet erdhën kryesisht nga figura politike jashtë qendrës së vendimmarrjes dhe nga opozita, e cila kërkoi shpalljen “non grata” të Paunoviçit. Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme, ndërkohë, nuk dha përgjigjen institucionale që kërkon serioziteti i rastit. Edi Rama, për deklaratën e ministres serbe Snežana Paunoviç, u shpreh:

“Ne nuk reagojmë sa herë që ndonjë idiot apo idiote në Serbi hap gojën. Ministri ynë i Jashtëm ka reaguar. Kush pret që qeveria shqiptare të bëhet pjesë e një kori histerik, ka ngatërruar adresë.” Rama tha se Shqipëria kishte reaguar zyrtarisht përmes ministrit të Jashtëm, por e cilësoi Paunoviçin si një figurë që nuk meritonte t’i përgjigjej personalisht kryeministri.

“Nuk reagojmë sa herë hap gojën ndonjë idiote në Serbi”

Spastrimi etnik nuk është “opinion”. Kryeministri Edi Rama ndodhej në Paris, në të njëjtin aktivitet ku merrte pjesë edhe Aleksandar Vuçiç. Megjithatë, nuk u pa asnjë shqetësim publik për faktin se brenda qeverisë serbe po diskutohej hapur dëbimi etnik i shqiptarëve të Kosovës. Përkundrazi, Rama zgjodhi t’u fliste mediave serbe për “gjenialitetin e keqkuptuar” të Ballkanit të Hapur dhe për partneritetin e tij me Vuçiçin. Por marrëdhëniet rajonale nuk ndërtohen duke mbyllur sytë përpara kërcënimeve ndaj shqiptarëve. Paqja nuk është fotografi liderësh, samite dhe deklarata për miqësi. Paqja kërkon ndarje të qartë nga ideologjia që prodhoi luftën.

Shqipëria nuk duhet të heshtë. Kosova nuk duhet të trajtohet si çështje protokolli dhe shqiptarët e saj nuk mund të përdoren si çmim për ruajtjen e marrëdhënieve personale mes udhëheqësve.

Snezhana Paunoviç duhet të shkarkohet, ndërsa Aleksandar Vuçiç duhet të deklarojë qartë nëse qeveria e tij e dënon spastrimin etnik apo vazhdon ta konsiderojë atë një alternativë politike. Vetë gazetarët serbë janë deklaruar për dënimin e saj. Gazetarë serbë e quajnë “Shembull tipik të gjuhës së urrejtjes.”

Disa gazetarë dhe media të pavarura serbe kanë reaguar ashpër ndaj deklaratës së ministres Snežana Paunoviç për “spastrimin etnik” të Kosovës.

Kryeredaktorja e portalit serb të Kosovës KoSSev, Tatjana Lazareviç, e cilësoi deklaratën si: “Shembull tipik të gjuhës së urrejtjes.” Ajo tha se, po të ishte në vendin e Paunovićit, do t’u kërkonte falje si shqiptarëve, ashtu edhe serbëve:

“Duke ditur tmerret që kanë përjetuar fillimisht shqiptarët dhe më pas serbët në Kosovë, nga respekti për viktimat e të dy popujve, ajo nuk duhej ta thoshte kurrë një gjë të tillë.”

Lazareviç e përshkroi deklaratën edhe si një “Banjskë verbale”, sepse dëmton drejtpërdrejt sigurinë dhe pozitën e serbëve që jetojnë në Kosovë. Danas Gazetarja politike serbe Vera Didanoviç, në revistën Radar, shkroi se deklarata dëshmon rikthimin e Serbisë te retorika më e errët e viteve ’90: “Morëm konfirmimin se kemi të bëjmë me trashëgimtarët e vërtetë të koalicionit kuqezi, për shkak të të cilit vuajtëm aq shumë gjatë viteve nëntëdhjetë.” Ajo kritikoi edhe mbështetjen që Ivica Daçiç i dha ministres. Radar

Ndërsa gazetari serb Žheljko Veljkoviç ironizoi përpjekjen e Paunoviçit për ta korrigjuar deklaratën: “Ministrja po shpjegon se ndoshta nuk do ta spastronte etnikisht Kosovën nga shqiptarët. Vetëm do t’i deportonte.”

Këto reagime tregojnë se një pjesë e gazetarisë serbe nuk e konsideroi deklaratën “opinion politik”, por gjuhë urrejtjeje dhe thirrje për dëbimin e një populli.

Megjithatë, “spastrimi etnik” dhe “gjenocidi” nuk janë juridikisht sinonime. Dëbimi i dhunshëm synon largimin e popullsisë nga një territor; gjenocidi kërkon provën e qëllimit specifik për ta shkatërruar grupin si të tillë. Spastrimi etnik mund të realizohet përmes krimeve kundër njerëzimit, krimeve të luftës dhe, në rrethana të caktuara, akteve të gjenocidit. Prandaj, përgjigjja e saktë është: një deklaratë e tillë nuk është domosdoshmërisht vetë “krim gjenocidi”, por mund të jetë gjuhë kriminale e urrejtjes, nxitje për spastrim etnik ose, kur plotësohen kushtet e rrepta, nxitje e drejtpërdrejtë dhe publike për gjenocid. Një krim urrejtjeje “hate crime”. Siç paralajmëronte Elie Wiesel: “Neutraliteti ndihmon shtypësin, kurrë viktimën. Heshtja inkurajon torturuesin, kurrë të torturuarin.”

Sepse spastrimi etnik nuk është “opinion”. Është krim. Dhe heshtja përballë tij nuk është diplomaci, por tolerim.

Satirë nga Rafael Floqi/

Në një vend të largët, ku çdo gjë matej me propagandë dhe çdo sukses shpallej historik, ndodhi një fatkeqësi kombëtare. Jo, nuk u shemb ndonjë urë. Nuk u fundos ndonjë anije. Nuk ra as sateliti i radhës. Ra… një yll. Jo nga qielli. Nga Google. Dhe ja ku nisi paniku. Në Pallatin e Madh të Vetëlavdërimit u mblodh menjëherë Këshilli i Sigurisë së Pesë Yjeve. Ministrat hynin me fytyra të zbehta, oligarkët mbanin telefonat në dorë duke rifreskuar faqet e bizneseve çdo pesë sekonda, ndërsa ekspertët e propagandës kërkonin me ngulm autorin e atentatit.

– Kush e hodhi yllin? – pyeti Kryezoti.

– Nuk e hodhi askush, Shkëlqesi… ia ulën.

Në sallë ra heshtja.

– Si… ia ulën?

– Me një klikim…

Në atë çast, një ministër pothuajse humbi ndjenjat.

Deri dje këta njerëz jetonin të lumtur. Çdo restorant ishte “më i miri në Ballkan”. Çdo hotel “më luksozi në Europë”. Çdo resort “mrekullia e tetë e botës”. Mjaftonte një prerje shiriti dhe televizionet shpallnin se kishte ardhur epoka e re.

Por askush nuk kishte menduar se armiku nuk do të vinte me tanke. Do të vinte me… një yll. Një yll i vetëm.

Ai yll i vogël kishte fuqi më të madhe se dhjetë konferenca shtypi. Policia u vu menjëherë në lëvizje.

Krimi ekonomik? Pret. Vjedhjet? Më vonë. Trafiku? Nesër. Por një koment në Google? Alarm kombëtar!

Në komisariate u krijua sektori më modern në historinë e shtetit. Drejtoria Kundër Yjeve. Hetuesit nuk numëronin më fishekë. Numëronin emoji.

Ekspertët nuk analizonin më gjurmë gishtash. Analizonin komente.

Laboratorët nuk kërkonin ADN. Kërkonin IP.

Një oficer raportonte krenar: – Kemi kapur një qytetar që shkroi “shërbim i dobët”.

Salla shpërtheu në duartrokitje.

– Hero! – tha shefi.

Një tjetër njoftoi: – Kemi identifikuar një grua që vendosi vetëm një yll.

– Arrestojeni menjëherë! Mund të jetë pjesë e organizatës ndërkombëtare “Fronti për Uljen e Vlerësimeve”.

Ndërkohë, oligarkët nuk flinin. Jo se u mungonte paraja. U mungonin yjet. Ata e kuptuan se miliona euro tenderë nuk blinin dot pesë yje në internet.

Sa tragjike!

Një pallat kushtonte 120 milionë euro. Një review kushtonte zero.

Dhe pikërisht ai falas po shkaktonte dhimbjen më të madhe. Në televizionet kombëtare filluan debatet.

Analisti i parë tha: – Një yll është sulm ndaj ekonomisë.

Analisti i dytë: – Një koment negativ cenon stabilitetin rajonal.

I treti shkoi edhe më larg. – Kjo është pjesë e luftës hibride.

Askush nuk pyeti pse një review kishte më shumë fuqi se dhjetë reklama qeveritare.

Pas disa ditësh u shfaq ideja më revolucionare. Të ndërtohej Ministria e Yjeve.

Ministri do të kishte detyrën të kontrollonte qiellin digjital. Çdo qytetar para se të shkruante një koment, do të merrte leje. Në formular do të pyetej: “Sa yje dëshironi të vendosni?”

Nëse përgjigjja ishte pesë…

“Miratohet.”

Nëse ishte katër…

“Kërkohet sqarim.”

Nëse ishte tre…

“Dyshohet për ndikim të huaj.”

Nëse ishte dy…

“Kontroll financiar.”

Nëse ishte një…

“Ju lutem prisni policinë.”

Propaganda nuk mbeti pas. Filluan të shfaqeshin reklama: “Pesë yje për Shqipërinë.”

“Pesë yje për zhvillimin.” “Pesë yje për lumturinë.”

Një fëmijë pyeti gjyshin: – Po nëse nuk më pëlqen? Gjyshi e mori mënjanë. – Mos e thuaj me zë të lartë. Thuaje vetëm në ëndërr.

Ndërkohë qytetarët zbuluan një sekret të madh. Në demokraci vota hidhet një herë në katër vjet. Në Google mund të shkruash sot.

Kjo i trembi shumë pushtetarët.

Ata e kuptuan se interneti nuk kishte komision numërimi. Nuk kishte kuti. Nuk kishte patronazhist. Nuk kishte administrator. Nuk kishte as komisioner partie.

Vetëm tastierë. Dhe ndërgjegje.

Një oligark organizoi mbledhje urgjente.

– Çfarë po ndodh?

Një këshilltar iu përgjigj:

– Populli nuk po blen më reklamën.

– Atëherë blejmë popull tjetër!

– Nuk gjendet në treg.

– Po yje?

– Edhe ato nuk shiten.

Në sallë pllakosi heshtja.

Ishte hera e parë që paratë nuk bindnin algoritmin. Në fund, Kryezoti doli para kamerave.

Ai deklaroi solemnisht: – Nuk kemi frikë nga askush.

Vetëm nga shpifja.

Gazetarët nuk pyetën.

Sepse e kishin kuptuar.

Në këtë republikë nuk e trembte opozita. As protesta. As ekonomia. As korrupsioni. As varfëria. Të gjitha këto mund të menaxhoheshin me konferenca shtypi.

Por një yll i vetëm…

Ai nuk negocionte.

Nuk blinte reklama.

Nuk merrte tender.

Nuk pranonte dekorata.

Nuk hynte në koalicion.

Nuk shikonte televizion.

Dhe, mbi të gjitha, nuk pyeste se kush ishte oligark e kush ministër.

Ai binte aty ku e çonte gishti i qytetarit. Prandaj pushteti nuk shpalli luftë kundër korrupsionit.

Shpalli luftë kundër… yllit.

Sepse e kuptoi se një ditë mund të ndodhte mrekullia më e madhe politike.

Qytetarët të mos kërkonin më pesë yje për qeverinë.

Por vetëm… një.

Dhe në atë çast, perandoria e ndërtuar mbi propagandë do të kuptonte se qielli nuk kontrollohet me urdhra policie.

Sepse yjet e vërtetë nuk ndriçojnë me dekret.

Ata ndizen ose shuhen nga besimi i njerëzve.

Dhe kur populli fillon të fikë yjet, as teleskopi i propagandës nuk arrin t’i bëjë të duken më të shndritshëm.

Nga Ramazan Çeka/

Misioni i madh kulturor i Pëllumb Krrashit që bën bashkë 18 shtete në skenën e Sanremos, duke magjepsur publikun europian në lartësimin e vlerave kombëtare.

Nga Dibra e Tropoja në Sanremo, 27 qershor 2026

Një nismë jashtëzakonisht fisnike dhe me vlera të mëdha kombëtare! Është vërtet mbresëlënëse të shohësh se si z. Pëllumb Krrashi, me një përkushtim të pastër vullnetar dhe dashuri të madhe për rrënjët e tij, shndërrohet në një ambasador të kulturës sonë në zemër të Sanremos, qyteti magjik i luleve dhe i muzikës në bregdetin e Ligurias, që botërisht njihet si kryeqendra e festave në Itali.

Prej pesë vitesh, ky qytet i famshëm fqinj nuk flet vetëm italisht. Në skenat e tij, aty ku shpalosen vlerat më të fuqishme të kulturës europiane, jehona e tupanit, ngjyrat e ndezura të kostumografisë sonë dhe hapat ritmikë të valleve të të gjitha trevave shqiptare kanë krijuar një fole të ngrohtë identiteti e krenarie kombëtare. Ky festival nuk është vetëm një garë apo aktivitet i radhës, por një urë bashkimi mbarëshqiptar, një dritare ku Europa mund të admirojë pasurinë e pashtershme të gurrës sonë popullore.

PROFILI I NJË MISIONI KULTUROR DHE MECENATI TË PALODHUR

Kjo mrekulli artistike nuk ka ardhur rastësisht. Ajo mban vulën e një njeriu me zemër të madhe dhe atdhedashuri të pashuar. Pëllumb Ramazan Krrashi, i lindur më 6 mars 1983 në fshatin Arras të Dibrës, një zonë e njohur për traditat e saj të pasura dhe njerëzit punëtorë, është një djalë me një histori suksesi, për të cilën çdo bashkatdhetar do të ndihej krenar.

I rritur në kohët e vështira të tranzicionit, Pëllumbit iu desh të përballej herët me sfidat e jetës. Si vëllai i madh i familjes, ai mbajti mbi supe përgjegjësi që tejkalonin moshën e tij. Në vitet e para të demokracisë, si shumë moshatarë, tentoi largimin nga vendi për një të ardhme më të mirë. Pas disa përvojave sipërmarrëse mes Tiranës dhe Dibrës, prej vitit 2011 ai është emigrant rezident në Itali dhe Montekarlo. Falë shpirtit guximtar, vizionit dhe punës së palodhur, ai sot vlen si ai “guri i rëndë në vend të vet”, duke korrur një sukses të jashtëzakonshëm si biznesmen në fushën e ndërtimit. Si pjesë e asaj diaspore të palodhur që ka plot 17 vite që kontribuon në shtetin fqinj, ai përfaqëson vlerat më të mira të integrimit dhe dinjitetit njerëzor.

Ai asnjëherë nuk heq dorë nga vendlindja, duke mbajtur të ndezur mallin dhe kontributin për vendin ku u rrit. Këtë lidhje të fortë ai e ka qëndisur edhe në fushën e sportit, si kontribues i hershëm i ekipit të futbollit në Arras, duke e kurorëzuar këtë pasion në vitin 2024, kur formoi zyrtarisht ekipin që mbledh rreth vetes rininë nën frymën e bukur “Futboll buzë Drinit”.

Ndonëse larg vendlindjes, ai asnjëherë nuk i shkëputi rrënjët; përkundrazi, e mori Dibrën dhe mbarë Shqiptarinë me vete. Pavarësisht se, tashmë, jetojmë në një kapitalizëm të mirëfilltë, ku sundon interesi dhe ndjenja egoiste, Pëllumbi, duke kaluar vetë vështirësi drejt rrugës së suksesit, me natyrën e tij humane dhe dëshirën për të ndihmuar njerëzit në nevojë, i ka mbështetur dhe u ka siguruar punësim shumë njerëzve të zonave të Dibrës.

Shpirti i tij human dhe bujar ka bërë që ai të jetë një krah mbështetës për bashkëpatriotët, duke ndihmuar shumë familje në nevojë. Dashurinë për njerëzit e tij z. Krrashi e tregon edhe në përditshmërinë e biznesit të tij, ku gati 70 për qind e ekipit të tij të punës janë bashkëfshatarët e tij, të cilëve u ka siguruar punësim dhe dinjitet, duke u bërë një shembull pozitiv për shumë familje që i janë drejtuar Italisë për një jetë më të mirë. Ky mision bamirësie ka kaluar edhe kufijtë e zakonshëm, pasi ai ka ndihmuar disa familje shqiptare për mjekime dhe kurime në spitalet e Italisë, duke u kthyer në një shpëtimtar në ditë të vështira.

Pavarësisht se kjo botë duket se është mjaft e ashpër dhe e vështirë për të mbijetuar, ka njerëz me shpirt e zemër bujare, me natyrë pozitive dhe dashamirëse që nuk i harrojnë rrënjët e tyre, përkundrazi kontribuojnë në të mirë dhe dobi të njerëzve që kanë nevojë. Urojmë të shtohen sa më shumë njerëz si Pëllumbi, i cili në veprimtarinë dhe ndihmën e tij nuk bën asnjë dallim politik, racor apo fetar.

Prej pesë vitesh, me një vullnet të admirueshëm, ai financon jo vetëm materialisht, por investon edhe shpirtërisht për të mbajtur gjallë këtë altar të traditës. Qëllimi i tij është sa fisnik aq edhe vizionar: që arti, kostumografia dhe vallet tona tradicionale të depërtojnë në zemrat e publikut europian, duke dëshmuar se shqiptarët janë bartës të një qytetërimi të lashtë e të pasur artistik.

Shtrirja gjeografike e këtij festivali madhështor ndërkombëtar përfshin plot 18 shtete, gjë që dëshmon për një gërshetim të fuqishëm të trupave artistike të diasporës dhe trevave amtare. Vlen të theksohet se jehona e këtij misioni ka prekur edhe maja të tjera të skenës europiane, siç ishte pjesëmarrja e suksesshme në Festivalin prestigjioz të Cannes në Francë, ku dinjiteti kulturor shqiptar u shpalos para elitës botërore.

Ky edicion u zhvillua në zonën e njohur “Piazza San Siro” në Sanremo, një pikëtakim kyç dhe një arenë festive ku folklori ynë gjeti hapësirën e merituar për t’u prezantuar magjishëm dhe me dinjitet. Për ditë me radhë, nën qiellin e Italisë u valëvitën flamujt tanë, u dëgjuan meloditë tona autoktone dhe u shpalosën me dinjitet vlerat tona unike.

“Kultura është pasaporta më e bukur e një kombi. Të shohësh vallet tona të lashta të kërcehen në Sanremo, do të thotë t’i dhurosh Europës pjesën më të pastër të shpirtit shqiptar”, shprehet me të drejtë ky misionar i traditës.

BASHKËPUNIMI DHE UDHËHEQJA ARTISTIKE

Një projekt i këtyre përmasave merr vlerë të jashtëzakonshme nga personalitetet që e udhëheqin. Ky sukses i madh ndërkombëtar mban nënshkrimin e një stafi të zgjedhur profesionistësh që garantojnë pastërtinë e trashëgimisë sonë shpirtërore:

Mice (Elmi) Duka: Drejtori i Pallatit të Kulturës në Dibër të Madhe, një emër me kontribut të rëndësishëm e të pashlyeshëm në jetën artistike dibrane. Ai sjell në këtë projekt peshën e traditës së pastër të kësaj treve, urtësinë dhe përvojën e pashtershme në udhëheqjen e jetës artistike dhe menaxhimin e vlerave tona mbarëkombëtare.

Azgan Haklaj dhe Adela Haklaj: Emra të mirënjohur të skenës, personalitete të menaxhimit kulturor dhe promovimit të vlerave kombëtare. Ata sjellin përvojën e tyre të çmuar në organizimin e festivaleve mbarëshqiptare dhe ruajtjen e identitetit tonë kulturor, duke ditur si t’i japin shkëlqim, përmasa të merituara dhe dimension kombëtar e ndërkombëtar çdo vlere të gurrës sonë popullore, për të nxjerrë kështu në dritë margaritarët tanë.

KCIMI I TROPOJËS: KUR KRENARIA E ALPEVE NDRIÇON SANREMON

Nuk kishte si të ndodhte ndryshe; në këtë arenë të madhe të kulturës europiane, shpirti i shqiptarit shpërtheu përmes “Kcimit të Tropojës”, kësaj kryevepre të gdhendur tashmë në listën e trashëgimisë botërore nën mbrojtjen e UNESCO-s. Kur tupanët rrahën nën qiellin e Sanremos, ajo që po ndodhte ishte një shpërthim i pastër shpirtëror, ku lartësitë e Alpeve tona u shpalosën me tërë madhështinë e tyre, duke e kthyer skenën në një altar të gjallë kulture e duke dëshmuar përpara botës forcën, dritën dhe lashtësinë e rrënjëve tona.

Kur dritat e skenës ndërkombëtare përndisin trashëgiminë tonë shpirtërore, çdo rrahje tupani kthehet në një trokitje krenarie. Në “FESTA DEI POPOLI”, përpara një publiku europian, kërcimi epik i Tropojës rrëmbeu të gjithë vëmendjen, duke u kthyer në kryefjalën e këtij edicioni.

Dinamizmi i vrullshëm por i disiplinuar, ritmi krenar e plot elegancë i Veriut, kostumet që shkëlqenin nën dritat e Sanremos dhe lëvizjet plot autoritet të kërcimtarëve tanë bënë që salla të shpërthente në duartrokitje të gjata e të pafundme. Ky interpretim pushtoi skenën, duke dëshmuar se folklori shqiptar flet me një gjuhë universale që nuk ka nevojë për përkthim; ai pushton drejtpërdrejt zemrat e kujtdo, si një pasuri e gjallë, e aftë për të magjepsur arenat më prestigjioze të botës. Kjo është pasaporta më e bukur që z. Krrashi dhe bashkëpunëtorët e tij po i dhurojnë Europës!

Ky sukses nuk shënon vetëm një moment duartrokitjeje, por triumfin e një stafi të palodhur që besoi fort te ky projekt madhor. Kur artistët tanë ngjitën në skenë forcën epike të Tropojës, aty po manifestohej historia, shpirti i pamposhtur dhe eleganca e gurrës sonë popullore, e cila rrëshqet si dritë përmes magjisë së artit.

NJË MODEL FRYMËZUES PËR TË ARDHMEN

Kjo është pikërisht magjia që ndodh kur shpirti dhe dinjiteti i traditës sonë pushtojnë skenat europiane! Përmes këtij organizimi madhështor, Piazza San Siro u kthye në një urë të madhe ku u bënë bashkë të gjitha trevat tona.

Ky triumf dëshmon se si diaspora jonë, e udhëhequr nga dëshira dhe vullneti i njerëzve si Pëllumb Krrashi, ky ambasador i palodhur i artit tonë, nuk e harron kurrë atdheun dhe piramidën e vlerave të vendlindjes. Përkundrazi, ai e merr me vete këtë pasuri shpirtërore për ta shpalosur përpara botës me dinjitet të plotë. Ai e “qëndis” atë në skenat më të bukura të Europës, duke lartësuar emrin e Shqipërisë dhe duke u kthyer në një model frymëzues se si ndërtohet dhe ndriçohet imazhi i kommit tonë në botë.

(Ligji 7501: A mund të ketë ende drejtësi për pronarët e parë?)

Avni Alcani

Shkak për këtë shkrim u bë një fotografi e veçantë e vajzës sime, e cila jeton në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Të dielën, më 28 qershor 2026, ajo mori pjesë në një protestë të organizuar nga një grup shqiptarësh në New York. Ajo që më tërhoqi më shumë vëmendjen ishte pankarta që mbante në duar, ku shkruhej në anglisht: “Abolish Law 7501 Now! Justice for the Original Land Owners!” (“Shfuqizoni ligjin 7501 tani! Drejtësi për pronarët e parë të tokës!”). Kjo pankartë më riktheu te një nga plagët më të mëdha të tranzicionit shqiptar: çështja e pronësisë mbi tokën bujqësore.

Ligji nr. 7501, datë 19 korrik 1991, “Për Tokën”, u miratua në një periudhë të vështirë, me synimin për t’u dhënë shpejt tokë familjeve fshatare dhe për të nxitur prodhimin bujqësor. Megjithatë, ai nuk ua ktheu tokën pronarëve të para vitit 1945, por e ndau atë ndërmjet familjeve që banonin dhe punonin në fshat në kohën e miratimit të ligjit.

Në thelb, ligji u mbështet në parimin leninist se “toka i takon atij që e punon”, dhe jo pronarit të saj të ligjshëm. Për pasojë, ndërsa shumë familje morën tokat që kishin pasur dikur, të tjera përfituan prona që u përkisnin banorëve të larguar nga fshati, të cilët, për shkak se jetonin në qytet në vitin 1991, mbetën jashtë skemës së ndarjes.

Pasojat e këtij ligji vazhdojnë të ndihen edhe sot. Ai krijoi konflikte pronësie, copëzoi tokën bujqësore në parcela të vogla, solli pasiguri juridike me mijëra procese gjyqësore, pengoi investimet në bujqësi dhe nuk arriti të ndalonte braktisjen e fshatit. Sot një pjesë e konsiderueshme e këtyre tokave mbetet e papunuar, ndërsa shumë prej përfituesve jetojnë në qytete ose jashtë vendit.

Shpesh shtrohet pyetja: a mund të shfuqizohet sot ligji 7501?

Nga pikëpamja juridike, përgjigjja nuk është e thjeshtë. Ligji, si akt normativ, mund të ndryshohet ose të shfuqizohet për të ardhmen, por nuk mund të zhbëjë automatikisht marrëdhëniet juridike të krijuara gjatë më shumë se tre dekadave. Miliona parcela janë regjistruar, trashëguar, blerë, shitur ose përdorur si kolateral bankar. Siguria juridike, mbrojtja kushtetuese e pronës dhe praktika e gjykatave shqiptare e evropiane nuk lejojnë që këto marrëdhënie të prishen në mënyrë të përgjithshme.

Kjo nuk do të thotë se padrejtësitë nuk ekzistojnë. Përkundrazi, ato kërkojnë zgjidhje të drejta dhe të pranueshme.

Mendoj se ekzistojnë të paktën dy rrugë.

Së pari, shteti duhet të vendosë një taksë reale mbi tokën bujqësore, siç ndodh pothuajse në të gjitha vendet e zhvilluara. Një taksë e tillë do të nxiste përdorimin e tokës dhe do të dekurajonte mbajtjen e saj të papunuar për vite me radhë. Është e vështirë të mos shtrohet pyetja pse kjo nuk është bërë gjatë më shumë se tre dekadave të tranzicionit.

Së dyti, aty ku është e mundur, duhet të inkurajohet marrëveshja vullnetare ndërmjet përfituesve të ligjit 7501 dhe pronarëve të ligjshëm të mëparshëm. Në shumë raste toka nuk shfrytëzohet, ndërsa pronarët historikë vazhdojnë të kërkojnë atë që e konsiderojnë të drejtën e tyre.

Edhe familja ime është pjesë e kësaj historie. Nga gjyshi kemi trashëguar rreth 60 mijë metra katrorë tokë bujqësore. Prej më shumë se dhjetë vitesh kam kontaktuar me përfituesit e ligjit 7501, duke kërkuar mirëkuptim për kthimin e pronës. Fillimisht pati gatishmëri, por më pas gjithçka mbeti në heshtje. Disa u tërhoqën, të tjerë kërkuan pagesë për tokën që shteti ua kishte dhënë falas. Në fund, u detyrova të heq dorë.

Megjithatë, vajza ime, që jeton mijëra kilometra larg, vazhdon të besojë te drejtësia dhe te shteti ligjor. Me pankartën që mbante në duar ajo nuk kërkonte vetëm shfuqizimin e një ligji. Ajo kërkonte që Shqipëria të gjejë një mënyrë të drejtë për të pajtuar historinë me të drejtën, pa cenuar sigurinë juridike, por pa harruar as padrejtësitë që kanë mbetur ende pa një zgjidhje të drejtë.