Lutfi Dervishi/

1. Pershtajta me natyrën

Kur romakët ndërtuan rrugën Egnatia, aty ku ishte e mundur, ndoqën rrjedhën e lumit dhe nuk tentuan ta përshtatnin Shkumbinin me projektin e tyre. Sot po bëjmë të kundërtën.

2. Porti historik i vendit

Grekët dhe romakët nuk e zgjodhën rastësisht Durrësin. Epidamni-Dyrrahu ishte port i rëndësishëm që nga shekulli VII p.e.s. dhe më vonë u bë pikënisja e rrugës Egnatia. Durrësi lindi e u rrit si qytet prá prej portit. Sot, ne po e çmontojmë atë.

3. Të moçmit ndërtonin në kodra.

Mjafton të shohësh shpërndarjen historike të vendbanimeve: kodra, shpate, tarraca natyrore e vende të mbrojtura. Poshtë liheshin tokat pjellore dhe zonat që përmbyteshin. Në kodër ishe i mbrojtur, me ajrim të mirë e kullim natyror. Sot ku gjejmë shesh, bëjmë përshesh.

4. Lumit nuk i merrej prona.

Fushat aluvionale janë krijuar pikërisht sepse lumenjtë kanë dalë nga shtrati dhe kanë depozituar sedimente gjatë shekujve. Kur i grabit pronën lumit, një ditë ai do ta marrë, pa të njoftuar dhe pa të paraqitur certifikatën e pronësisë.

5. Urat shekullore

Ura e Mesit mbi lumin Kir është shembull i shkëlqyer: 108 metra e gjatë, me 13 harqe. Harqet nuk ishin dekor; ato lejonin kalimin e lirë të ujit kur rriteshin prurjet. (Urat u ndërtuan pa tender!)

6. Qytetet e dinin çfarë ishte hija. Orientimi i ndërtesave, oborret, pemët, muret e trasha dhe materialet natyrore ishin përgjigja ndaj klimës përpara se të shpikeshin kondicionerët. Edhe kur planifikohej kryeqyteti në shekullin e kaluar, arkitektët kishin parasysh korridoret e ajrit dhe lëvizjen e Diellit. Sot kemi lagje që nuk shohin kurrë dritë, ku betoni po i merr frymën qytetit.

7. Toka si pasuri

Nga veriu në jug, toka bujqësore trajtohej si pasuri e rrallë, jo si territor ndërtimi. Pa ekskavatorë e pa betonarme, njerëzit vëzhgonin me kujdes ku kalonte lumi, ku rrëshqiste mali, nga frynte era dhe ku ishte toka më pjellore.

Sot kemi teknologji shumë më të zhvilluar se romakët, bizantinët e osmanët, por po shkatërrojmë të vetmen vatër që kemi për të jetuar.

“Ose ndryshe, ku ta gjejmë një vrakaçor…”

Fejton nga Rafael Floqi

Duke marrë Bunën përpjetë

O në mendime tue mendue….

Shkodra ka parë shumë pushtues. Ka parë venedikas, osmanë, malazezë, serbë, austro-hungarezë, italianë, gjermanë, komunistë e demokratë. Ka parë topa, mortaja, tanke, konferenca ndërkombëtare, memorandume dhe harta të vizatuara në tavolina ku shqiptarët nuk ftoheshin kurrë. Por një gjë nuk e kishte parë kurrë. Një konsullatë që kërkon qytetarët pasi është vendosur ta hapë derën.

Po të besosh thashethemet e kafenesë, romanca politike Rama–Vuçiç nuk përfundoi me funeralin e “Ballkanit të Hapur”. Vetëm ndryshoi emër dhe adresë. Kur “Open Balkan” u varros mes duartrokitjeve të atyre që dikur e bekonin, dikush duhej të shpikte një produkt të ri politik.

Kështu, sipas humorit shkodran, lindi konsullata. Të tilla Shkodra i ka pasur që herët. Në vend të kamionëve pa barriera, tani udhëtojnë dosjet me stema. Në vend të tregtisë së lirë, qarkullojnë vulat. Në vend të samiteve me përqafime, organizohen prerje shiritash.

Një analist tha me seriozitetin që vetëm satira mund ta përballojë: “- Nëse Ballkani i Hapur nuk shtoi tregtinë, Ballkani i Konsullatave do të shtojë protestuesit.”

Nga fundi i kafenesë një plak ia ktheu: – Gabohesh. Në Shkodër protestat nuk organizohen nga konsullatat. Organizohen nga kujtesa.”

Dikush propozoi edhe emrin në serbisht: Konzulat Ničega. Në shqip tingëllonte edhe më bukur:

Konsullata e Hiçit, apo turçe: “Bosh konsullat”

Sepse, aty për herë të parë, hapej një konsullatë që dukej se kishte më shumë diplomatë sesa qytetarë për t’u shërbyer. Në hyrje, sipas shakave që qarkullonin, do të vendosej tabela:

“Mirë se vini! Numri i aplikantëve për shërbime konsullore: në proces kërkimi.”

Thonë se disa konsullata shpërndajnë viza. Por kjo po shpërndan më shumë pikëpyetje.

***

Në Shkodër lajmet ndahen gjithmonë në dy kategori.

Ato që jepen në televizor. Dhe ato që mësohen në kafene. Problemi është se zakonisht dalin të sakta këto të dytat. Atë mëngjes, Kafja e Madhe ishte plot. Jo se kishte ardhur ndonjë ministër. As ndonjë këngëtar. As ndonjë futbollist. Jo. Kishte ardhur një lajm. “Hapet Konsullata e Serbisë në Shkodër. Filxhanët mbetën pezull. Kamerieri harroi porosinë. Një plak uli gazetën. — Po mirë… kush po kërkon vizë?

Një tjetër ia ktheu: – Vizë? Jo mor burrë. Kjo është gozhda e sllave Nastradinit. Po kërkojnë shkas, medemek me histori.

I treti, që kishte ndërruar pesë regjime pa ndërruar tavolinë, piu një gllënjkë kafe dhe tha: “ Historia është si rakia. Sa më e vjetër, aq më shumë e hollojnë.”

Në atë çast dera u hap. Një zonjë nga Biblioteka hyri me një dosje të trashë. Mbi kapak lexohej: “Çështja e Shkodrës “. Plaku e pa gjatë. Pastaj tha qetësisht: -“Qenka kthye fantazma.”

Në vende të tjera konsullatat hapen aty ku ka qytetarë. Në Shkodër, sipas humorit të rrugës, po hapej aty ku kishte kujtime. Sepse ky qytet ka një ves të keq. Nuk harron. Harresa është luks. Shkodra nuk e ka pasur kurrë atë luks. Ajo mban mend rrethimin. Mban mend Konferencën e Londrës. Mban mend Parisin. Mban mend Fishtën, që Evropën e quajti “Kurva e Motit”.

Mban mend edhe memorandumin e vitit 1919 që mundohej ta bindte botën se Shkodra ishte “dalja natyrore” e Malit të Zi drejt Adriatikut. Plaku qeshi.: – Portë natyrore? Po mirë… kush e ka çelësin? Kafeneja shpërtheu në të qeshura.

Ndërkohë, sipas burimeve tepër sekrete, me ndihmën e bashkisë dhe policisë ishte ngritur një komision i posaçëm. Misioni? Të gjejë serbo-malazezët e Shkodrës.

Operacioni filloi në Parrucë.

Pastaj në Gjuhadol.

Në Rus.

Në Dudas.

Në Zdrale.

Në Velipojë.

Rezultati?

U gjetën më shumë turistë gjermanë, motoçiklistë çekë dhe italianë me sandale sesa qytetarë që kishin nevojë për një konsullatë serbe. Një zyrtar anonim deklaroi: -Nëse vazhdon kështu, konsullata do t’i lëshojë vizë vetes. Për të justifikuar investimin, tani kërkohet urgjentisht një vrakaçor. U gjend dikush që po këndonte.

“Buna rrjedh e Drini flet,

Vraka ruan lundrën e vet.”…

E ndalën dhe e thirrën. Aty ju duhej njё nga banorët e pesë familjeve sllave të Vrakës, jo për të lundruar në Bunë. Por për të nxjerrë nga fundi i liqenit ndonjë dokument që provon se Shkodra paskësh qenë dalja natyrore e dikujt tjetër e “Karadakut” drejt Adriatikut.

Nëse nuk gjendet dokumenti sot ? Nuk ka problem. Ribotohet memorandumi i vitit 1919. Pasi në Ballkan edhe dokumentet kanë jetë të përjetshme.

Por Vrakës i pat ndodhur ajo që u ndodhi qindra fshatrave shqiptare.

“Kush ma din fatin që kam se u dogja pёr së gjallë …

Njerëzit ikën. Dikur numëroheshin me mijëra. Sot kanë mbetur pak familje. Por kjo nuk e pengon fantazinë burokratike. Megjithëse askush si çregjistroi si në Preshevë. Përkundrazi po i kërkojnë ku të jenë edhe ndonjërin që mban mend njё varg kënge nga ‘Pozdravi”.

Aty ku zbrazet demografia, mbin administrata.

Edi Rama duket se ka zbuluar një ligj të ri të fizikës politike: Sa më e vogël pakica e popullsisë, aq më e madhe konsullata. Po vazhdoi kështu, një ditë do të kemi më shumë diplomatë sesa banorë.

Atëherë protesta nuk do të jetë më kundër konsullatës. Do të jetë për t’i gjetur konsullatës dikë për t’i shërbyer.

Por siç thuhet historia nuk është menu restoranti. Nuk porositet sipas oreksit politik. Një shekull më parë Memorandumi “The Question of Scutari” përpiqej të bindte diplomatët se Shkodra nuk ishte aty ku kishte qenë gjithmonë.

Po të ndiqnim atë logjikë, Italia do të kërkonte Britaninë në emër të Perandorisë Romake. Turqia gjysmën e Ballkanit në emër të Perandorisë Osmane. Dhe ndoshta grekët do të hapnin konsullatë në Trojë dhe s’kishte ç’u duhej kali dhe as filmi mbi Odisenë. Por sidoqoftë historia nuk është certifikatë pronësie. Është kujtesë. Por kur politikës i mbarojnë argumentet, fillon të kërkojë dëshmitarë në Mesjetë. Dhe pavarësisht se sllavët ishin “ortodoksë” në mesjetë, çuditërisht, dilnin katolikë, dhe mjaftonte njё viç pёr ta bërë Gjergj Balshën – Balshiq,

***

Dhe kur diplomati Ditmir Bushati si shkodran me taban pyeti:

– Po pse pikërisht Shkodra?

Shumë vetë u bezdisën. Pse po pyet ai. E ka me Skënderbeun, sepse pyetjet nga ish-socialistët janë të rrezikshme. Sidomos ato që nuk kanë nevojë për përgjigje. Sidomos kur dikush flet për spastrim etnik, diplomacia nuk matet me decibel, por me sekondat e heshtjes. Dhe në Ballkan, ndonjëherë, heshtja bën më shumë zhurmë se vetë deklarata. Madje, dhe kur ministrja serbe flet për spastrime etnike, në Tiranë bie një heshtje aq e thellë, sa duket sikur diplomacia është futur në ‘mute’. Ndaj flet me urtësi, Moisiu vetë Rama “ne nuk këndojmë në kor.

Po ja që edhe Pandeli Majkos ju ndez nervi patriotik, i Luftës së Kosovës dhe kujtoi se pajtimi nuk ndërtohet mbi harresë. As mbi memorandume të pluhurosura. As mbi nostalgji gjeopolitike. Por mbi respektin reciprok, dhe pёr banorët e Luginës. Dhe pyetja u ngrit sërish, “Mirë Lugina po pse Shkodra”. Përgjigja qe po “Mute” …

Në fund, mbi kalldrëmin e lagur të Shkodrës diku nga Rozafa, historia dukej sikur po buzëqeshte me historinë e lashtë të qumështit dhe gurit. Jo me zë të lartë. Me atë nënqeshjen e hollë shkodrane që ther më shumë se britma. Tre vëllezërit dikur mundoheshin të mbanin kalanë në këmbë. Dhe sot dy si-vëllezër mundohen të mbajnë në këmbë memorandume që historia i ka rrëzuar prej kohësh. Në kafene një plak u ngrit, pagoi kafen dhe, para se të largohej, tha:

– Shkodrën s’e morën kur erdhën me topa, mos kujtoni se e marrin me vula e copa.”.

Pastaj shtoi, duke parë drejt bashkisë e qesëndisi: “ Siç po tregon vapa, na doli dhe konsullata non grata … “ ende

Kafeneja shpërtheu në të qeshurat.

Vetëm historia nuk qeshi.

Ajo kishte dëgjuar të njëjtin skenar edhe një shekull më parë. Ende pa u ndërtuar “Kafja e Madhe”.

Nga Rafael Floqi/

Besa dhe pabesia, nga kanunet shqiptare te propaganda politike

Në të drejtën zakonore shqiptare, besa nuk ishte një fjalë zbukuruese, një metaforë elektorale apo një slogan për t’u nxjerrë nga sirtari sa herë në shesh paralajmërohej një protestë. Ajo ishte një institut juridik që krijonte detyrime konkrete, përcaktonte sjelljen e palëve dhe sillte pasoja shoqërore e juridike kur shkelej. Në mungesë të shtetit të centralizuar, gjykatave të përhershme dhe kontratave të shkruara, fuqia detyruese e normës mbështetej te fjala e dhënë, nderi, dorëzania dhe përgjegjësia përpara bashkësisë. Fjala nuk kishte zyrë shtypi që ta riformulonte, këshilltar komunikimi që ta zbuste dhe as analistë që të shpjegonin se premtimi nuk duhej kuptuar ashtu siç ishte shqiptuar.

Kanuni i Lekë Dukagjinit, Kanuni i Skënderbeut dhe Kanuni i Labërisë ndryshojnë sipas trevave ku kanë vepruar, por bashkohen në një parim: fjala publike, pasi jepet, nuk është më pronë private e folësit. Ajo shndërrohet në detyrim ndaj tjetrit dhe ndaj bashkësisë. Prandaj, pabesia nuk konsiderohej thjesht dobësi karakteri. Ajo cenonte rendin juridik, sepse shkatërronte besimin mbi të cilin funksiononte shoqëria. Sot, përkundrazi, fjala politike duket sikur lind me një datë të fshehtë skadence: zakonisht mbaron sapo numërohet vota e fundit.

Besa në Kanunin e Lekë Dukagjinit

Formulimin më të qartë juridik të besës e gjejmë në Kanunin e Lekë Dukagjinit, të mbledhur nga Shtjefën Gjeçovi. Në §854 thuhet: “Besa âsht nji vade lirije e sigurimi, qi shpija e të vramit i ep dorërasit e shpijarvet të tij, tuj mos i ndjekë për gjak përkohësisht e mjé në vade të caktueme.” Besa, pra, ishte një afat juridik sigurie. Ajo pezullonte përkohësisht ushtrimin e gjakmarrjes dhe i garantonte dorërasit ose familjarëve të tij lirinë e lëvizjes. Në terminologjinë moderne mund të krahasohej me një moratorium: e drejta e palës së dëmtuar nuk shuhej, por ushtrimi i saj pezullohej për një kohë të përcaktuar.

Kanuni dallonte besën personale, të shtëpisë dhe të katundit. Sipas §859, “besa e katundit” zgjaste tridhjetë ditë. Ndërmjetësimi bëhej nga pleqtë, dorëzanët dhe përfaqësuesit e bashkësisë. Në §855 thuhet se të kërkosh besë është kanun, ndërsa ta japësh atë është “detyrë e burrni”. Këtu shfaqet ndërthurja e normës juridike me atë morale. Dhënia e besës ishte detyrim, por edhe provë karakteri. Marrësi fitonte siguri; dhënësi merrte përsipër përgjegjësi. Afati dhe kushtet ishin të njohura për të gjithë. Nuk ekzistonte besë pa objekt, pa palë dhe pa kufij.

Shkelja e saj nuk trajtohej gjithmonë si një vepër e veçantë me një dënim unik. Pasoja varej nga dëmi i shkaktuar: vrasje, plagosje, cenim i mikut, mashtrim ose prishje e marrëveshjes. Megjithatë, pabesia e rëndonte pozitën e autorit, sepse ai nuk kishte shkelur vetëm një normë të veçantë, por garancinë mbi të cilën pala tjetër kishte mbështetur sjelljen e saj.

Veçanërisht i rëndë ishte sulmi ndaj një personi gjatë afatit të besës. Viktima kishte hequr dorë nga vetëmbrojtja duke besuar te fjala e dhënë. Pabesia, për këtë arsye, mund të krahasohet me shkeljen e mirëbesimit në të drejtën moderne, por me pasoja shumë më të rënda për nderin dhe pozitën shoqërore të fajtorit. Kanuni nuk parashikonte konferencë shtypi për të shpjeguar se besa ishte keqkuptuar. Afati ishte afat, fjala ishte fjalë dhe shkelja ishte shkelje.

Kanuni i Skënderbeut: fjala si kontratë

Kanuni i Skënderbeut, i mbledhur dhe i kodifikuar nga Dom Frano Illia, përfaqëson traditën zakonore të Shqipërisë së Mesme, veçanërisht të Kurbinit, Krujës, Matit dhe trevave përreth. Vepra, e botuar më 1993, përmban norma mbi familjen, pronën, detyrimet, qeverisjen, fajet, dëmet dhe ndëshkimet. Edhe në këtë kanun, besa shërben si garanci e marrëveshjes. Kontrata zakonore mund të mos kishte dokument, noter, vulë dhe tri kopje të njëjta, por kishte dëshmitarë, dorëzanë dhe nderin e palëve. Fjala e dhënë përpara kuvendit fitonte karakter publik dhe detyrues.

Në Kanunin e Skënderbeut del më qartë roli i dialogut pleqërues dhe i ndërmjetësimit. Qëllimi nuk ishte vetëm ndëshkimi, por rivendosja e ekuilibrit të cenuar. Dorëzania shërbente si mekanizëm sigurimi: një person ose një grup garantonte për përmbushjen e detyrimit të marrë përsipër nga pala tjetër.

Nëse zotimi shkelej, përgjegjësia nuk mbetej vetëm morale. Aktivizohej autoriteti i kuvendit dhe cenohej statusi juridik e shoqëror i shkelësit. Pabesia ishte mohim i aftësisë së personit për të marrë pjesë në marrëdhënie të besueshme. Njeriu që nuk mbante fjalën humbiste “kredinë” e tij zakonore. Mund të kishte pasuri, njerëz dhe pushtet, por nuk zotëronte më kapitalin themelor juridik: besueshmërinë.

Kjo është arsyeja pse fjala e prijësit peshonte më shumë se ajo e një personi privat. Sa më i lartë autoriteti, aq më e madhe përgjegjësia. Prijësi që kërkonte besën e të tjerëve, ndërsa të vetën e përdorte vetëm deri në përfundimin e votimit të kuvendit, do ta kishte të vështirë të shpëtonte përmes interpretimit krijues të premtimit.

Kanuni njihte fjalën e mbajtur, jo mjeshtërinë për të shpjeguar pse ajo duhej harruar.

Kanuni i Labërisë: besa përpara kuvendit

Kanuni i Labërisë, i lidhur historikisht me Kanunin e Papa Zhulit dhe të Idriz Sulit dhe i kodifikuar në kohët moderne nga Ismet Elezi, pasqyron traditën juridike të Vlorës, Himarës, Kurveleshit, Tepelenës, Gjirokastrës dhe trevave përreth.

Në këtë traditë spikat roli i kuvendit, fshatit dhe përgjegjësisë kolektive. Besa lidhej ngushtë me nderin, burrërinë, mikpritjen dhe mbrojtjen e personit që ndodhej nën garancinë e shtëpisë ose të bashkësisë. Ajo mund të shërbente për pushimin e armiqësisë, pajtimin, sigurimin e udhëtimit, mbrojtjen e mikut dhe zbatimin e vendimeve të kuvendit. Në Labëri, ku kuvendi kishte autoritet të veçantë, pabesia nuk krijonte vetëm konflikt ndërmjet dy individëve. Ajo vendoste autorin përballë opinionit juridik të gjithë bashkësisë. Turpërimi publik, humbja e nderit, përjashtimi, detyrimi për shpërblim dhe përgjegjësia për dëmin përbënin mekanizma ndëshkues.

Ndryshe nga paraqitja romantike, besa nuk ishte formulë magjike shqiptare. Ajo funksiononte sepse mbështetej nga sanksioni. Pa përgjegjësi, besa do të mbetej retorikë.

Kuvendi lab nuk do ta quante mbajtje bese ndryshimin e zotimit sa herë ndryshonin interesat e folësit. As nuk do të mjaftohej me sqarimin se premtimi kishte qenë “programor”, “elektoral” apo “vizionar”, nëse këto kufizime nuk ishin shpallur kur fjala u dha.

Kanuni “i Ramës” -Anakronizmi i besës në politikën moderne

Përdorimi i nocionit të besës në politikën dhe qeverisjen bashkëkohore përbën një anakronizëm juridik. Besa i përket një rendi zakonor ku mungonin institucionet shtetërore, administrata profesionale, kontrata e shkruar dhe gjykata me juridiksion të përcaktuar. Në atë realitet, fjala plotësonte boshllëkun institucional.

Në shtetin modern, detyrimet e qeverisë burojnë nga Kushtetuta, ligji, aktet administrative, programi qeverisës, kontrolli parlamentar dhe përgjegjësia gjyqësore. Kryeministri nuk qeveris me besë personale, por me mandat kushtetues. Republika nuk është fis dhe Këshilli i Ministrave nuk është kuvend burrash rreth një lisi.

Kur një drejtues politik kërkon “besën” e qytetarëve, ai përpiqet ta zhvendosë marrëdhënien nga fusha juridike në atë emocionale. Në vend që të japë llogari për fondet, koncesionet, investimet, ligjet dhe premtimet, ai kërkon besnikëri ndaj personit. Qytetari nuk trajtohet më si mbajtës i sovranitetit, por si anëtar i një bashkësie që duhet t’i qëndrojë besnik prijësit.

Ky është regres nga shteti i së drejtës drejt personalizimit të pushtetit. Qeverisja zëvendësohet nga marrëdhënia personale: më beso mua, edhe kur dokumentet thonë diçka tjetër.

Në të drejtën zakonore, besa kishte objekt, afat dhe palë të përcaktuara. Dihej kush e jepte, kujt ia jepte, për çfarë qëllimi dhe deri kur zgjaste. Ndërsa besa politike kërkohet pa afat, pa kushte dhe pa mekanizëm përgjegjësie. Qeveritari kërkon besim të pakufizuar, por ruan për vete të drejtën ta ndryshojë premtimin sipas rrethanave.

Kjo nuk është besë sipas kanunit. Është një çek politik i bardhë.

Besa si propagandë përpara protestave

Keqpërdorimi bëhet më i dukshëm kur nocioni i besës rikthehet në prag protestash ose përplasjesh politike. Fjala nxirret nga muzeu etnografik, pastrohet nga pluhuri dhe vendoset në podium si armë propagandistike.

Në këto raste, “besa” mund të përdoret për të krijuar një ndarje morale. Në njërën anë vendoset udhëheqësi, partia ose qeveria; në anën tjetër protestuesit dhe kritikët, të paraqitur si njerëz që prishin unitetin, tradhtojnë bashkësinë ose dëmtojnë interesin kombëtar.

Kjo teknikë e largon debatin nga çështjet konkrete. Nuk diskutohet më nëse protestuesit kanë të drejtë, nëse një ligj është i drejtë, nëse fondet publike janë administruar siç duhet apo nëse qeveria i ka respektuar zotimet. Publikut i kërkohet të zgjedhë ndërmjet “besnikërisë” dhe “tradhtisë”.

Kritika ndaj pushtetit shndërrohet artificialisht në pabesi ndaj vendit. Një nocion tradicional, që dikur kufizonte arbitraritetin, përdoret tani për të mbrojtur arbitraritetin nga kritika.

Por në demokraci, protesta nuk është thyerje bese. Ajo është formë e kontrollit publik dhe shprehje e lirisë së tubimit dhe të fjalës. Qytetari nuk i ka dhënë qeverisë besë të pakthyeshme. Vota është mandat i kufizuar në kohë, i kushtëzuar nga Kushtetuta dhe i shoqëruar nga e drejta për të kundërshtuar.

Edhe qytetari që ka votuar për shumicën ruan të drejtën të protestojë kundër saj. Përndryshe, zgjedhjet do të shndërroheshin nga mekanizëm për delegimin e përkohshëm të pushtetit në ceremoni për dorëzimin pa kushte të vullnetit politik.

Thirrja për “besë” përpara një proteste mund të synojë neutralizimin e pakënaqësisë. Qeveria paraqitet si viktimë e një komploti, ndërsa protestuesit si prishës të qetësisë ose shërbëtorë të interesave të huaja. Kështu kërkohet solidaritet emocional me pushtetin, pa iu përgjigjur shkaqeve që sollën protestën.

Sa më të pakta argumentet juridike dhe ekonomike, aq më shumë flamuj, betime, nder, besë dhe tradhti shfaqen në fjalim.

Paradoksi i besës së kërkuar nga pushteti

Paradoksi qëndron në faktin se besa kërkohet nga qytetarët, por rrallë pranohet si standard për matjen e qeverisë. Popullit i kërkohet durim, unitet dhe besnikëri. Pushteti, ndërkohë, i quan premtimet e veta “objektiva”, “synime” ose “angazhime të përshtatura me rrethanat”.

Kështu krijohet një marrëdhënie e pabarabartë: populli duhet ta mbajë besën, ndërsa qeveria mjaftohet ta interpretojë atë.

Sipas logjikës së kanuneve, kjo përmbysje do të ishte e papranueshme. Ai që kërkon besën e tjetrit duhet të japë më parë garanci për sjelljen e vet. Prijësi nuk përjashtohet nga norma; ai ngarkohet më shumë prej saj. Nëse fjala ndryshon pas marrjes së pushtetit dhe kujtohet përsëri vetëm kur afrohen protesta ose zgjedhjet, nuk kemi ringjallje të traditës, por përdorim të saj si dekor elektoral.

Kanuni nuk do ta pyeste folësin sa bukur e formuloi premtimin, sa herë e përsëriti në televizion apo sa flamuj kishte në sfond. Pyetja do të ishte më e thjeshtë: çfarë premtoi, kujt ia premtoi dhe a e përmbushi?

Nëse përgjigjja e fundit është negative, problemi nuk qëndron te mungesa e besës së popullit, por te fjala e pambajtur e pushtetit.

Nga besa zakonore te mirëbesimi kushtetues

Kanunet i përkasin historisë dhe nuk mund të përdoren si burime të së drejtës pozitive. Ato nuk mund të zëvendësojnë Kushtetutën, ligjin penal, Kodin Civil apo institucionet e drejtësisë. Por parimi që qëndron pas besës mbijeton në koncepte moderne: mirëbesimi kontraktor, siguria juridike, pritshmëria e ligjshme, transparenca dhe përgjegjësia politike.

Një premtim elektoral, në përgjithësi, nuk është kontratë civile dhe mosrealizimi i tij nuk sjell automatikisht përgjegjësi gjyqësore. Por ai krijon përgjegjësi demokratike. Kur qytetarët votojnë duke u mbështetur në zotime konkrete, fjala politike prodhon pritshmëri. Shkelja ose ndryshimi i vazhdueshëm i saj dëmton besimin publik, edhe kur nuk përmbush elementet e një vepre penale.

Dikur, një fjalë e dhënë përpara disa pleqve lidhte burrin, shtëpinë dhe fisin. Sot, një premtim i transmetuar në çdo televizion mund të shpallet i vjetruar sapo pushteti sigurohet. Në logjikën kanunore, nuk do të kishte rëndësi nëse fjala ishte dhënë në shesh, në studio apo nga ballkoni i kryeministrisë. Pyetja do të mbetej: u mbajt apo u shkel?

Republika nuk kërkon besë, por llogari

Në të tre kanunet, besa ishte mekanizëm juridik për ndërtimin e besimit. Kanuni i Lekë Dukagjinit e formulonte si afat sigurie; Kanuni i Skënderbeut e lidhte me detyrimin, dorëzaninë dhe kuvendin; ndërsa Kanuni i Labërisë theksonte nderin dhe përgjegjësinë ndaj bashkësisë.

Pabesia nuk ishte vetëm gënjeshtër. Ajo ishte përdorimi i besimit të tjetrit për ta vendosur atë në një pozitë të pambrojtur. Pikërisht për këtë arsye dënohej rëndë.

Sot, nocioni i besës duhet të trajtohet si pjesë e trashëgimisë historike, juridike dhe kulturore, jo si instrument për të kërkuar bindje politike.

Republika nuk është kuvend fisi, kryeministri nuk është kryeplak dhe qytetari nuk është dorëzan i qeverisë.

Në shtetin demokratik nuk kërkohet besë ndaj sundimtarit. Kërkohet respektim i Kushtetutës, transparencë, llogaridhënie dhe përgjegjësi. Kur këto mungojnë, thirrja për besë nuk i mbush boshllëqet e qeverisjes. Vetëm përpiqet t’i mbulojë ato.

Dhe, po ta shihnim çështjen me syrin e kanunit, ndoshta përfundimi do të ishte edhe më i shkurtër: populli nuk është në besë të qeverisë; qeveria është në besën e përkohshme të popullit.

Burime orientuese

Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit, veçanërisht §§854–861;

Frano Illia, Kanuni i Skënderbeut, Shkodër, 1993.

Ismet Elezi, Kanuni i Labërisë, Toena, Tiranë, 2006.

Mirjona Sadiku, “A Tradition of Honor, Hospitality and Blood Feuds”, Balkan Social Science Review, 2014;

Fatos Tarifa, “Of Time, Honor, and Memory: Oral Law in Albania”, Oral Tradition, 2008;

Arburim Iseni, “Albanian Customary Law, Anglo-Saxon Law and the Legal System of the Old West”, 2023;

UÇK-ja nuk lindi nga ndonjë dëshirë për lavdi. Ajo lindi sepse një populli, pasi iu dogjën shtëpitë dhe iu mbushën varret, nuk i kishte mbetur tjetër veçse të zgjidhte ndërmjet qëndresës dhe zhdukjes.

Më 16 shtator 2026 do të shpallet aktgjykimi ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Gjykata thotë se do të gjykojë katër individë. Mirëpo historia ka veshë më të hollë se ligji: ajo dëgjon edhe përpjekjen për ta ulur në bankën e të akuzuarit vetë luftën çlirimtare.

Dhomat quhen të Kosovës. Por gjyqtarët nuk janë nga Kosova, prokurorët nuk janë nga Kosova dhe gjykata nuk ndodhet në Kosovë. Vetëm emri është i Kosovës. Barra, turpi dhe pasojat, gjithashtu.

Ky mekanizëm nuk ra nga qielli. Më 3 gusht 2015, pas një refuzimi fillestar dhe një presioni të fortë ndërkombëtar, 82 deputetë votuan për ndryshimin e Kushtetutës. Vetëm pesë votuan kundër dhe një abstenoi.

Presioni është shpjegim, por jo falje. Deputeti zgjidhet për t’i qëndruar presionit, jo për ta shëndrruar kërkesën e ambasadorit në nen kushtetues. Ata ishin betuar t’i shërbenin Republikës, jo ta zvogëlonin atë sa herë që dikush nga jashtë ngrinte zërin.

Sot mund të thonë se nuk kishin rrugë tjetër. Kjo është fjalia e parapëlqyer e çdo politike pa guxim. Rrugë tjetër ka gjithmonë. Ndonjëherë ajo kushton pushtetin, por shpëton nderin.

Akuza për trafikimin e organeve i hapi rrugën kësaj gjykate. Sot ajo nuk ndodhet në aktakuzën kryesore. Akuza u zhduk si tymi, por oxhaku mbeti. Kosova vazhdon të mbajë damkën, ndërsa katër drejtuesit e luftës vazhdojnë të mbahen në Hagë.

Asnjë krim nuk duhet të mbrohet dhe asnjë viktimë nuk duhet të harrohet. Por drejtësia që zgjedh vetëm një anë dhe harrohet para arkivave të shtetit agresor, rrezikon të mos jetë më drejtësi, por politikë me mantel gjyqtari.

Më e dhimbshmja është heshtja e institucioneve tona. Disa heshtin nga frika. Disa nga interesi. Disa të tjerë presin me kënaqësi të fshehur një dënim, sikur burgu i drejtuesve të UÇK-së t’ua vërtetonte urrejtjen e vjetër ndaj luftës çlirimtare.

Ata harrojnë një gjë të vogël, por vendimtare: lirinë për ta kundërshtuar UÇK-në ua solli pikërisht UÇK-ja.

Kosova nuk duhet të turpërohet për luftën e saj çlirimtare. Duhet të turpërohet për deputetët që votuan nën presion, për institucionet që heshtën më pas dhe për politikën që servilizmin e quajti maturi shtetërore.

Më 16 shtator mund të gjykohen katër njerëz. Por atë ditë historia do të gjykojë edhe ata që e ngritën dorën, e ulën kokën dhe e quajtën këtë shtetësi.

Fadil Ferizi

Besnik Fishta/

Pulla postare është shumë më tepër se një mjet pagese për shërbimin postar. Ajo është një dokument zyrtar i shtetit, një dëshmi historike dhe një ambasadore e identitetit kombëtar. Çdo pullë përfaqëson vendin që e emeton dhe, përmes figurës, tekstit dhe simbolikës së saj, përcjell kulturën, historinë dhe gjuhën e tij. Pikërisht për këtë arsye, çdo emërtim dhe çdo shënim në një pullë postare duhet të jetë në përputhje të plotë me normën e shqipes standarde. Një gabim gjuhësor, sado i vogël të duket, fiton karakter zyrtar dhe mbetet i dokumentuar për dekada, duke u bërë pjesë e historisë postare të vendit.

Kjo çështje nuk lidhet vetëm me filatelinë e Shqipërisë. Edhe filatelia e Kosovës, si pjesë e trashëgimisë kulturore shqiptare dhe si institucion që komunikon në gjuhën shqipe, ka të njëjtin detyrim për respektimin e normës standarde. Përvoja tregon se në shumë raste Posta e Kosovës e ka zbatuar me korrektësi këtë standard, duke ofruar shembuj pozitivë që meritojnë të vlerësohen. Pikërisht krahasimi i praktikave të dy administratave postare tregon se zbatimi i shqipes standarde është plotësisht i realizueshëm dhe duhet të jetë i njëjtë në të gjitha institucionet shqiptare.

Një nga rastet më të shpeshta të shmangies nga norma është përdorimi i formës “Europe” ose “Europa” në vend të “Evropë”. Ky fenomen është vërejtur në disa emisione filatelike shqiptare, sidomos në pullat kushtuar kampionateve evropiane sportive, por edhe në emërtime të tjera ku kontinenti përmendet në tekstin shqip. Sipas normës drejtshkrimore të shqipes, forma e saktë është Evropë, ndërsa mbiemri është evropian. Përdorimi i formave “Europe”, “Europa” ose “europian” në tekstin shqip përbën një shmangie nga standardi, pasi ato nuk janë pjesë e leksikut normativ të shqipes.

Megjithatë, këtu duhet bërë një dallim i domosdoshëm. Kur në pullë përdoret logoja zyrtare ndërkombëtare EUROPA, ajo duhet të ruhet e pandryshuar, sepse është emërtim zyrtar i programit të përbashkët të PostEurop-it. Por kur fjala përdoret në tekst shpjegues ose në përshkrime në gjuhën shqipe, forma e vetme e drejtë është Evropë. Ky dallim duhet të jetë i qartë për projektuesit dhe redaktorët e emisioneve postare.

Në këtë drejtim, filatelia e Kosovës paraqet një praktikë të mirë. Në emisionet e saj dallohet qartë përdorimi korrekt i logos ndërkombëtare EUROPA, ndërsa në tekstet shpjeguese në gjuhën shqipe përdoret forma normative Evropë. Ky respektim i dallimit ndërmjet logos zyrtare dhe tekstit në shqip është një model pozitiv, që dëshmon se zbatimi i standardit është plotësisht i mundur dhe duhet të ndiqet edhe nga filatelia shqiptare.

Një rast tjetër, po aq domethënës, lidhet me përdorimin e saktë të leksikut. Në një emision filatelik shqiptar me temën “Portat shqiptare” me 2025, ilustrimet paraqesin në të vërtetë dyert e banesave tradicionale shqiptare. Nga pikëpamja e shqipes standarde, dera dhe porta nuk janë sinonime dhe nuk mund të përdoren si të barasvlershme. Fjalori i Gjuhës Shqipe i dallon qartë këto dy njësi leksikore: dera është hyrja e një ndërtese ose e një dhome, ndërsa porta është hyrja e një oborri, kalaje ose e një hapësire të rrethuar. Për rrjedhojë, nëse pullat paraqesin dyer banesash, titulli “Portat shqiptare” nuk përputhet me objektin e ilustruar.

Ky nuk është thjesht një diskutim terminologjik. Ai lidhet me saktësinë e informacionit që një pullë postare është e detyruar të përcjellë. Filatelia nuk është vetëm art grafik; ajo është edhe dokumentim. Prandaj, emërtimi i një emisioni duhet të jetë në përputhje të plotë me figurën që paraqitet. Në këtë rast, një titull si “Dyert shqiptare” do të ishte terminologjikisht më i saktë dhe në përputhje me normën e shqipes standarde.

Krahasimi me filatelinë e Kosovës e bën edhe më të qartë këtë dallim. Në emisionin e Postës së Kosovës kushtuar “Dyerve të Prizrenit” me 2022, është përdorur me saktësi termi dyer, në përputhje të plotë me objektin e paraqitur në pullë. Ky shembull tregon se respektimi i normës leksikore nuk është një kërkesë teorike, por një praktikë plotësisht e realizueshme. Krahasimi i dy emisioneve nxjerr në pah rëndësinë e zgjedhjes së fjalës së duhur në dokumentet zyrtare.

Emisioni shqiptar 2025 – “Portat shqiptare” (shembull i mospërputhjes terminologjike)

Emisioni i Postës së Kosovës 2022 – “Dyert e Prizrenit” (shembull i përdorimit të saktë të termit sipas shqipes standarde)

Fatkeqësisht, devijime të tilla nuk kufizohen vetëm te filatelia. Edhe në median shqiptare hasen shpesh forma si “Europe”, “Europa” ose “europian”, ndonëse norma standarde përcakton qartë format Evropë dhe evropian. Duke qenë se media ka një ndikim të madh në kulturën gjuhësore të shoqërisë, gazetarët dhe redaktorët duhet të jenë ndër mbrojtësit më të vendosur të standardit dhe jo përhapës të formave të pasakta.

Në të kundërt, shumë botime zyrtare të institucioneve në Kosovë tregojnë se përdorimi konsekuent i normës standarde është i mundur dhe duhet të shërbejë si shembull pozitiv. Kjo dëshmon se problemi nuk qëndron te mungesa e normës, por te zbatimi i saj.

Këta shembuj tregojnë se nuk kemi të bëjmë me një gabim të rastësishëm, por me një mungesë të qëndrueshmërisë në zbatimin e normës. Pikërisht për këtë arsye, çdo emision i ri duhet t’i nënshtrohet një verifikimi profesional gjuhësor përpara miratimit.

Standardi i gjuhës shqipe nuk është standard vetëm për Republikën e Shqipërisë. Ai është standardi i përbashkët i të gjithë shqiptarëve. Për këtë arsye, institucionet shtetërore në Shqipëri dhe në Kosovë, si edhe institucionet kulturore e mediatike në të gjitha trojet shqiptare, duhet ta zbatojnë atë në mënyrë të njëjtë. Një gjuhë standarde e përdorur në mënyrë të unifikuar është një nga dëshmitë më të prekshme të unitetit kulturor dhe kombëtar të shqiptarëve.

Përvoja tregon se çdo emision postar kalon nëpër disa faza: përzgjedhjen e temës, hartimin e projektit grafik, redaktimin, miratimin dhe botimin. Pikërisht në këtë proces duhet të përfshihet edhe kontrolli profesional i gjuhës. Një redaktim gjuhësor nga specialistë do të shmangte gabimet drejtshkrimore, terminologjike dhe leksikore, duke garantuar që çdo pullë të jetë po aq e saktë në përmbajtje sa edhe e realizuar në aspektin artistik.

Po kështu, vëmendje duhet t’u kushtohet edhe emrave historikë, toponimeve, emërtimeve shkencore të florës dhe faunës, si dhe përdorimit të saktë të terminologjisë kulturore e etnografike. Çdo pasaktësi në këto fusha dobëson vlerën dokumentare të pullës dhe krijon precedentë të panevojshëm në komunikimin zyrtar.

Shembujt e paraqitur dëshmojnë se filatelia shqiptare njeh si raste të suksesshme, ashtu edhe raste të shmangies nga norma, ndërsa filatelia e Kosovës ofron disa modele të mira të zbatimit korrekt të saj. Pikërisht këto përvoja duhet të shërbejnë për krijimin e një praktike të përbashkët redaktuese, ku çdo tekst i botuar në pullat postare t’i nënshtrohet kontrollit profesional gjuhësor përpara emetimit.

Në një kohë kur pullat postare të Shqipërisë dhe të Kosovës përfaqësojnë kulturën shqiptare në qindra vende të botës dhe ruhen përgjithmonë në koleksione, muze e arkiva, ato duhet të jenë modele të saktësisë gjuhësore. Respektimi i normës së shqipes standarde nuk është vetëm një kërkesë formale, por një detyrim institucional, kulturor dhe kombëtar. Një drejtshkrim i saktë, një terminologji e përzgjedhur me kujdes dhe një leksik në përputhje me standardin janë pjesë e përgjegjësisë që çdo institucion shqiptar ka ndaj gjuhës së përbashkët. Vetëm në këtë mënyrë filatelia shqiptare dhe ajo e Kosovës mund të shërbejnë jo vetëm si dokumente postare, por edhe si dëshmi të një kulture, një gjuhe standarde dhe një identiteti të përbashkët kombëtar.