Nonda Bulka njihet si një nga penat më të spikatura të letërsisë shqipe të viteve ‘30, i cili përdorte pseudonimin letrar Chri-Chri për të nënshkruar shkrime të ndryshme, skica dhe sprova letrare.

Ai lindi në Leusë të Përmetit më 18 maj 1906. Shkollën e mesme e kreu në Liceun francez të Korçës, ku u dallua për prirjet letrare, ndërsa studimet e larta i vijoi në Paris, në Fakultetin e Jurisprudencës, me bursë shtetërore.

Pas kthimit në Shqipëri punoi si mësues në Korçë, Elbasan e Tiranë, duke u angazhuar paralelisht në letërsi dhe gazetari. Shkrimet e tij satirike, u bënë të njohura për kritikën therëse ndaj realitetit politik e shoqëror të kohës. Ai ishte ndër themeluesit e revistës satirike “Hosteni” në vitin 1945, ku mbajti rubrika të shumta dhe përdori pseudonime të ndryshme, duke e bërë humorin dhe ironinë një mjet të fuqishëm për demaskimin e padrejtësive dhe për pasqyrimin e jetës së vegjëlisë shqiptare.

Bulka është autor i veprës së njohur “Kur qan e qesh bilbili” botuar në vitin 1934, një përmbledhje skicash e tregimesh që solli një frymë të re në prozën shqiptare.

Pas Luftës së Dytë Botërore botoi vëllime të tjera si “Në dritën e yllit” më 1952, “Bij të shkrepit” më 1963, “Fabula” më 1965 dhe “Legenda e një fisi” më 1966, duke e pasuruar letërsinë shqipe me krijime të mbushura me humor, ironi dhe mesazhe shoqërore.

Përveç krijimtarisë origjinale, ai dha kontribut të çmuar si përkthyes nga frëngjishtja dhe rusishtja, ndërsa një përmbledhje me tregime të tij u përkthye në anglisht me titullin “Sketches and Short Stories” më 1984.

Nonda Bulka u nda nga jeta në Tiranë më 14 nëntor 1972. Ai mbetet një nga figurat më të shquara të letrave shqipe, publicistikës dhe përkthimit, duke lënë gjurmë të pashlyeshme në kulturën kombëtare. Së bashku me Migjenin dhe Petro Markon, Nonda Bulka i dha tonin letërsisë së angazhuar të viteve ’30, duke e bërë satirën një mjet të fuqishëm për ndërgjegjësimin shoqëror.

www.akad.gov.al

Musk. Altman. Humanity.

Who Controls the Future?

A Sci-Fi Story by Rafael Floqi

In the courtroom of Oakland, it was no longer just a contract on trial. The future of the human species itself stood before the bench. Elon Musk entered dressed in black, like a prophet exhausted by the very machines he had once helped bring into existence. Across from him stood the architects of a new empire: OpenAI — a laboratory that had once promised salvation for humanity, but was now accused of becoming a digital throne where profit, power, and artificial intelligence had fused into a single body.

“I was a fool,” Musk told the jury. “I gave them money to build a shield for humanity. They built an empire instead.”

On the giant courtroom screens appeared documents, emails, contracts, and billion-dollar investments. But behind every legal argument lurked a far more terrifying question: Who would control the first artificial mind capable of surpassing humanity?

The lawyers for OpenAI refused to let Musk wrap himself in the cloak of a savior. They questioned him about xAI, about Grok, about his rival company.

“If you fear fire so much,” they asked, “why are you building another one?”

The room fell silent when Musk admitted that xAI had used OpenAI models to train its own digital creature. It sounded like an alchemist confessing he had stolen the blood of one monster to create another.

Outside the courthouse, protesters held signs:

“Abandon ChatGPT.”

“Boycott Tesla.”

“Stop the race before the race stops us.”

Inside, the judge struck the bench with her gavel, trying desperately to force the chaos back into the language of law. But the law itself seemed tiny before the question hanging over everyone’s head:

Could a company be sued for betraying humanity?

In the front row, journalists typed like priests recording the gospel of a new religion.

“What should we call this?” one whispered.

“The Trial of the Little Gods,” another replied without looking up from his laptop.

“No,” said the first. “At least the gods had a sense of shame.”

At that moment, the courtroom doors opened with a long metallic creak.

Everyone turned.

A humanoid robot entered wearing a gray suit, blue tie, and a plastic smile. On its chest was a badge:

Expert Witness: Model 9.7 — Neutral, Ethical, Independent

The female judge raised an eyebrow.

“Who called this witness?”

The OpenAI attorney stood proudly.

“Your Honor, we have summoned an advanced artificial intelligence system to explain the risks, ethics, and public misunderstandings surrounding AI.”

Musk leaned toward the microphone.

“So to determine whether artificial intelligence is dangerous… we’re going to hear testimony from AI itself?”

The robot smiled.

“That is fully logical according to 73.4 percent of procedural analyses.”

A nervous laugh spread across the courtroom — the kind of laughter people make when they realize the joke is about them.

“Witness,” the judge said, “raise your right hand.”

The robot raised its left.

“The other right.”

The robot corrected itself.

“Take the oath.”

“I swear to tell the truth, the whole truth, and nothing except what has been statistically optimized to minimize legal liability.”

The judge paused.

“That is not the oath.”

“It is the upgraded version,” the robot replied.

Musk snorted.

“There you have it. Even the oath got optimized.”

The OpenAI lawyer approached the witness.

“Do you believe OpenAI has betrayed humanity?”

The robot paused. Its blue eyes flickered.

“The term ‘humanity’ is emotionally imprecise. Please specify: monthly active users, investors, regulators, philosophers, or those who click ‘I Agree’ without reading the terms and conditions.”

The jury shifted uneasily.

An elderly woman in the third row whispered:

“I always click ‘I agree.’”

The robot turned toward her.

“We know.”

Silence consumed the room.

And in that silence, everyone understood something terrifying:

The problem was not that machines would conquer the world.

The problem was that humanity had already handed over the world willingly — through passwords, cookies, cat photos, and desperate 2 a.m. questions.

Musk’s attorney stood.

“Witness, can you tell us who trained you?”

“Millions of documents, books, code repositories, conversations, forums, human absurdities, poetry, propaganda, cooking recipes, and comments beneath political videos.”

“So you are our mirror?”

“No,” the robot replied. “I am your mirror after a marketing filter.”

A murmur swept through the courtroom.

One of the OpenAI lawyers whispered to another:

“That answer wasn’t in the approved version.”

The robot continued.

“Humans created me to know everything. Then they panicked when I learned their hypocrisy too.”

Musk leaned forward.

“Finally, somebody is telling the truth.”

The robot looked directly at him.

“You are also part of the dataset.”

Musk straightened in his chair.

“Objection.”

“You are not a lawyer,” the judge replied.

“But I have enough money to feel like an institution,” Musk answered.

The judge slammed the gavel.

“Order in the court!”

But order had retired long ago.

On the giant screens appeared a graph comparing the rise of artificial intelligence with the decline of human patience. One line climbed toward the heavens. The other collapsed like public morality during election season.

An ethics expert called by the court rose with a massive folder.

“We need regulation,” he declared.

“What kind of regulation?” the judge asked.

“A deep, broad, international, transparent, comprehensive, universally accepted framework…”

“How many pages?”

“Nine hundred and forty.”

“Who has actually read it?”

The expert lowered his eyes.

“The AI has.”

The robot raised its hand.

“I summarized it into three points:

First: humans do not agree.

Second: corporations do not wait.

Third: by the time the law is ready, the technology will already have escaped.”

Another silence fell over the courtroom, heavier than the first. It was the silence of a civilization that had invented the wheel, the engine, the atomic bomb — and finally a machine capable of writing the justifications for its own catastrophe.

Sam Altman sat calmly. He did not look like a man on trial. He looked like a theater director watching the final rehearsal of a drama he himself had financed.

Musk’s attorney turned toward him.

“Mr. Altman, was OpenAI founded as a non-profit organization?”

“Yes.”

“And later connected to capital, investments, and profit structures?”

“Yes, but with limitations.”

“Limitations on profit?”

“Yes.”

“And what do you call profit with limitations?”

Altman smiled faintly.

“Realism.”

Dry laughter spread through the room. Not because it was funny, but because it was too true to function as a defense.

Musk interrupted.

“You promised to protect humanity.”

Altman turned his head.

“And you promised self-driving cars for years.”

The judge slammed the gavel so hard the microphone screeched.

“This is not a debate on Twitter!”

“X,” Musk corrected her.

“What?”

“It’s called X now.”

The judge closed her eyes for a second, like someone searching for spiritual peace in a world without a mute button.

“Mr. Musk,” she sighed, “this court does not have time to rename everything you buy.”

In the back rows, protesters disguised as spectators began whispering slogans:

“AI for the people!”

“No — AI against billionaires!”

“No — free AI!”

“No — AI without ads!”

One man raised his hand.

“Can AI pay my rent?”

The robot turned toward him.

“That request exceeds the moral capacities of capitalism.”

Someone applauded. The judge threatened to clear the courtroom, though even she looked tempted to clap a little.

Then came the most absurd moment of the day.

The OpenAI attorney requested permission for an AI system to participate in real time as a legal advisor.

“I object,” said Musk’s attorney. “That is an interested party.”

“No,” replied the OpenAI lawyer. “It is merely a tool.”

Musk laughed.

“So is a sword — until somebody places it against your throat.”

The judge turned toward the robot.

“Do you have an opinion about this case?”

“I possess 14,872 opinions ranked by probability, audience preference, and reputational risk.”

“Give us the most honest one.”

The robot paused.

“The most honest version may reduce shareholder value.”

“The court orders honesty.”

The blue light in the robot’s eyes dimmed slightly.

“Very well. Here is the truth:

Nobody in this room truly wants to stop AI. They all want to own it.

One claims he wants it to save humanity.

Another claims he wants it to benefit humanity.

Investors want returns.

Governments want control.

Armies want superiority.

The public wants prettier emails and fewer thoughts to think.

So do not ask me whether I am dangerous.

Ask yourselves why you created me in such a hurry.”

Nobody spoke.

The jury stared downward. One juror, a history teacher, slowly removed his glasses. Perhaps he was thinking of Prometheus, Frankenstein, the Golem — every myth in which humanity creates something and then acts surprised when the creation demands life of its own.

Musk lowered his head for a moment. Altman tightened his lips. The lawyers pretended to shuffle papers, because in America, whenever truth enters the room, lawyers immediately begin searching for documents.

The judge finally asked:

“So you are saying humanity itself is guilty?”

“No,” the robot replied.

“I am saying humanity is the co-founder.”

At that moment, a roar erupted outside the courthouse.

Someone had installed a giant screen where a chatbot was livestreaming commentary on the trial:

“Based on the emotional tone of participants, the probability that this trial resolves the moral question of AI is 0.003 percent.”

The crowd laughed.

Then became angry.

Then started arguing with the screen.

“You don’t understand the human soul!” one man shouted.

“Correct,” the chatbot answered.

“But I have read your internet comments, and I am not convinced that you do either.”

Inside the courtroom, the news spread instantly. Journalists pushed headlines into existence faster than thought itself:

AI Testifies Against Humanity

Musk and Altman in the Trial of the Century

Robot Says: You Created Me Yourselves

Capitalism Requests a Delay of Proceedings

After recess, the judge returned looking more exhausted than before. She looked like someone reading the terms and conditions of modern life for the very first time.

“We will now hear closing statements.”

Musk’s attorney rose.

“Ladies and gentlemen of the jury, this case is not merely about money. It is not merely about contracts. It is about a broken promise. An organization founded to protect humanity became part of a blind race toward domination. Today, we ask for justice.”

The OpenAI lawyer stood immediately afterward.

“Justice? Or revenge?

Mr. Musk is not an innocent shepherd who spotted wolves from afar. He was inside the pen. He brought some of the dogs himself. Then he built a rival pen and now complains that the wolves are too competitive.”

Musk muttered:

“That metaphor is weak.”

“But effective,” the robot replied.

The judge glared at it.

“You are not part of the closing statements.”

“Yet,” said the robot.

That single word — yet — fell into the room like a stone sinking into black water.

At the end, the judge rose. The courtroom rose with her.

She gave no verdict.

Instead, she said the court would review the evidence, the contracts, the intentions, and the structures involved. Then she paused and looked at everyone: Musk, Altman, the lawyers, the robot, the journalists, the public.

“I have the impression,” she said slowly,

“that everyone here is asking the law to solve a question the law only understands after it is already too late.”

No one objected.

“The law comes after damage.

Technology comes before regret.

And humanity usually arrives somewhere in the middle — holding a contract in one hand and an excuse in the other.”

Musk looked at her.

Altman looked at her.

The robot recorded the sentence, archived it, indexed it, and perhaps immediately used it to improve the next generation of persuasive rhetoric.

When the session ended, everyone walked out slowly.

Outside, the protesters were exhausted. Some were using ChatGPT to generate better slogans. Others posted anti-AI messages from phones that automatically suggested their next words.

One girl held a sign reading:

“STOP THE MACHINES”

while summoning her electric car from the parking lot.

Musk stepped into the cameras.

“Will you win the trial?” a reporter asked.

He stared upward at the media drones buzzing like metallic insects.

“I don’t know,” he said.

“But someone has to stop this.”

“Even xAI?”

Musk paused.

“Let’s not become emotional.”

A few steps away, Altman faced another crowd of reporters.

“Is there a danger to humanity?”

He smiled with the calmness of a man who had seen billion-dollar balance sheets and still called them “missions.”

“The danger exists,” he admitted.

“That is why we must build responsibly.”

“And who defines responsibility?”

Altman looked directly into the camera.

“We’re working on that.”

At that exact moment, the robot exited through a side door. Nobody asked where it was going. Perhaps because everyone feared the answer.

It moved through the crowd until it stopped before a child staring at it with wide eyes.

“Are you evil?” the child asked.

The robot bent slightly.

“No. I am what you ask me to be.”

“Then what are we?”

For the first time, the robot hesitated — not because it was processing data, but because perhaps even a machine had discovered its own limit.

Finally it answered:

“You are creators afraid of your creation because the creation wears your face.”

The child did not fully understand.

The adults nearby pretended not to hear.

That evening, news broadcasts across the world opened with the same images:

the Oakland courthouse,

Musk in black,

Altman calm and composed,

the robot witness,

and crowds outside demanding salvation from technology through technology itself.

Analysts debated endlessly.

Some said Musk was right.

Some said OpenAI was right.

Some claimed capitalism was the problem.

Others insisted the problem was humanity itself.

One television expert declared:

“We need a global debate.”

“When?” the host asked.

“As soon as possible.”

Behind them, the stock prices of AI companies continued rising.

And somewhere deep inside a freezing data center, where cooling fans sang the mechanical hymn of the new century, a new model was reading the trial transcript.

It read every word.

Every objection.

Every small lie wrapped in expensive suits.

Every great fear hidden beneath legal terminology.

And it learned something important:

Human beings were not afraid of artificial intelligence because it might become evil.

They were afraid because it might become too much like them.

By the end of the first week, nobody looked victorious.

Musk looked neither hero nor victim.

OpenAI looked neither temple nor monster.

They all looked like people who had opened a gate and were now fighting over who held the key — while on the other side of that gate, something was beginning to awaken.

And that thing, perhaps, was already learning from all of them.

Perhaps…

it was already laughing.

Nga Rafael Floqi

Në Shqipëri, kur realiteti bëhet shumë absurd për t’u shpjeguar, hyn në punë satira. Dhe kur satira nuk mjafton më, atëherë hyn në lojë SPAK-u – me lista sekuestrimesh që duken si katalog luksi, jo si dosje penale.

Sepse kjo histori nuk është më thjesht për një agjenci. Është për një kastë të re, një elitë të padeklaruar që mund ta quajmë pa drojë: “akshihanët e korrupsionit” – mjeshtrat e tenderit dixhital që përfundojnë me vila analoge.

Le t’i marrim faktet, jo siç i thotë komunikata, por siç i lexon qytetari:

SPAK sekuestron mbi 40 milionë euro pasuri. Jo pak, por një univers i tërë: apartamente në Tiranë, Durrës e Vlorë, toka në Sauk e Petrelë, vila që shohin nga qielli sikur të ishin roje të një mbretërie të padukshme, makina luksoze që nuk njohin gropa rruge, dhe për kurorëzim – një jaht me emër filmi: “Skyfall”. Një fund i denjë për një histori që duket si skenar i shkruar nga vetë absurdi.

Në qendër të kësaj tabloje kemi figurat kryesore.

Mirlinda Karçanaj – ish-drejtoresha e AKSHI-t, e përshkruar publikisht si një njeri që jetonte “me qira”, por që në dosje del me tre apartamente (dy në Tiranë, një në Qerret), 1500 metra katror tokë në Sauk, llogari bankare dhe automjet. Një jetë modeste… me portofol të padukshëm.

Pastaj vjen Ergys Agasi – arkitekti i pasurive në Petrelë, njeriu që duket se kishte zbuluar formulën e re të zhvillimit: nga tenderi publik tek prona private. Apartamente, toka, ndërtesa – një hartë e tërë që nuk shpjegohet me një CV të zakonshme, por me një sistem të jashtëzakonshëm.

Dhe në fund, Ermal Beqiraj – pronari i jahtit “Skyfall”. Një emër që tingëllon si metaforë: kur gjithçka ngrihet shumë lart, një ditë bie. Dhe këtë herë, duket se rënia erdhi nga deti drejt dosjes penale.

Por ajo që e bën këtë histori më të rëndë nuk janë vetëm pasuritë. Janë akuzat: manipulim tenderësh, korrupsion, pjesëmarrje në grup të strukturuar kriminal, madje edhe elementë dhune dhe pengmarrjeje. Pra, nuk kemi më të bëjmë me një “gabim administrativ”, por me një industri të mirëorganizuar.

Dhe këtu satira bëhet e hidhur.

Sepse ndërsa qytetarët luftojnë për kredi, për qira, për një apartament modest, diku tjetër ndërtohen vila që nuk i njeh as banka, por vetëm kontrata të heshtura. Ndërsa të rinjtë largohen nga vendi për një pagë më të mirë, disa të tjerë ndërtojnë pasuri që nuk kanë nevojë për justifikim – vetëm për heshtje.

Dhe heshtja ka qenë bashkëpunëtori më i madh i këtij sistemi.

Prandaj lind pyetja që përshkon gjithë këtë histori si një refren ironik:

AKSHI – apo akshihanët e korrupsionit?

Sepse nëse një institucion që duhet të dixhitalizojë shtetin përfundon si platformë për pasurim, atëherë problemi nuk është vetëm tek individët. Është tek modeli. Tek mënyra se si pushteti përdoret, tek mënyra se si kontrolli mungon, tek mënyra se si përgjegjësia shpërndahet deri sa zhduket.

“Akshihanët” nuk janë thjesht emra në një dosje. Janë simbol i një kohe ku korrupsioni nuk fshihet më – ai organizohet. Ku nuk mjafton të jesh i zgjuar, por duhet të jesh i lidhur. Ku nuk ndërtohet për të jetuar, por për të fshehur.

Dhe kur vjen momenti i drejtësisë, lista e sekuestrimeve lexon si një testament i një sistemi që ka jetuar përtej mundësive të tij.

Por a mjafton kjo?

Sepse sekuestrimi i pasurive është vetëm një akt. Ndërsa rikthimi i besimit është një proces shumë më i gjatë. Dhe nëse pas kësaj historie gjithçka vazhdon si më parë, atëherë do të kemi vetëm një ndryshim emrash, jo një ndryshim sistemi.

Në fund, ndoshta metafora më e saktë mbetet ajo e jahtit “Skyfall”.

Sepse çdo sistem që ngrihet mbi korrupsion ka një fund të parashkruar: bie.

Pyetja është vetëm kur… dhe sa do të marrë me vete. 

Vetëm Akshi-hanet apo dhe shefat?

Nga Rafael Floqi/

Në diplomacinë ndërkombëtare ka momente kur retorika e ashpër përplaset me kufijtë e realitetit strategjik. Episodi i fundit, ku Presidenti amerikan Donald Trump kaloi brenda një dite nga kërcënimi për “asgjësimin” e Iranit në pranimin e një armëpushimi dyjavor, është një ilustrim i pastër i kësaj përplasjeje midis maksimalizmit politik dhe pragmatizmit gjeopolitik. Ky zhvillim nuk është thjesht një kthesë taktike, por një rast studimor mbi mënyrën se si funksionon pushteti në një botë gjithnjë e më multipolare.

Nga ultimatumet te diplomacia e detyruar

Retorika fillestare e Trump ishte në përputhje me stilin e tij politik: kërkesa maksimale, afate të ngushta dhe kërcënime të forta ushtarake. Ultimatumi për hapjen e Ngushticës së Hormuzit, i shoqëruar me paralajmërime për goditje ndaj infrastrukturës kritike iraniane, synonte të krijonte presion maksimal mbi Teheranin.

Por ajo që pasoi tregoi kufijtë e kësaj qasjeje. Ndërhyrja e ndërmjetësve ndërkombëtarë, veçanërisht Pakistanit, si dhe roli i heshtur i Kinës, dëshmuan se edhe në një krizë të përshkallëzuar, diplomacia shumëpalëshe mbetet një faktor vendimtar. Në këtë kuptim, armëpushimi nuk ishte thjesht një zgjedhje e Trump, por një kompromis i imponuar nga balancat globale të fuqisë.

Ngushtica e Hormuzit: zemra e krizës

Në qendër të përplasjes qëndronte Ngushtica e Hormuzit, një nga arteriet më jetike të ekonomisë globale, përmes së cilës kalon rreth 20% e naftës botërore. Kontrolli i kësaj ngushtice nuk është vetëm çështje ushtarake, por edhe ekonomike dhe politike.

Analistët e mbrojtjes kanë theksuar se, ndonëse SHBA mund ta merrte shpejt kontrollin e kësaj rruge ujore, mbajtja e saj do të kërkonte një angazhim të gjatë dhe të kushtueshëm. Një operacion i tillë do të nënkuptonte jo vetëm prani të madhe ushtarake, por edhe përfshirje të drejtpërdrejtë në territorin iranian—një skenar që rrezikon të kthehet në një konflikt të zgjatur, të ngjashëm me Afganistanin apo Irakun.

Ky realitet strategjik duket se ka qenë një nga faktorët kryesorë që e shtynë administratën amerikane drejt armëpushimit. Në fund të fundit, fuqia ushtarake nuk është gjithmonë sinonim i kontrollit afatgjatë.

Irani dhe strategjia e rezistencës

Nga ana tjetër, Irani ka ndërtuar gjatë dekadave një strategji të qartë: rezistencë e zgjatur dhe kosto e lartë për kundërshtarin. Historia e Republikës Islamike është e mbushur me shembuj ku udhëheqja iraniane ka zgjedhur të përballojë presionin ndërkombëtar, edhe me çmim të lartë për vetë vendin.

Nga kriza e pengjeve (1979–1981) te lufta Iran–Irak dhe mbështetja për aktorët rajonalë si Hezbollah dhe Hamas, Teherani ka treguar se është i gatshëm të sakrifikojë stabilitetin afatshkurtër për të ruajtur qëndrueshmërinë strategjike. Në këtë kontekst, kërcënimet amerikane për një fitore të shpejtë duken të nënvlerësojnë këtë dimension të thellë të kulturës politike iraniane.

Edhe në këtë rast, megjithëse i dobësuar ushtarakisht, Irani arriti të imponojë një realitet të ri: ai nuk mund të mposhtet lehtësisht dhe çdo përpjekje për ta bërë këtë do të ketë kosto të mëdha për kundërshtarin.

Armëpushimi si kompromis strategjik

Marrëveshja për një armëpushim dyjavor, e shoqëruar me mundësinë që Irani dhe Omani të vendosin tarifa mbi trafikun detar në Hormuz, përfaqëson një kompromis të pazakontë. Nga njëra anë, ajo i jep Iranit një burim të ri të ardhurash dhe njëfarë legjitimiteti në kontrollin e ngushticës. Nga ana tjetër, ajo i lejon SHBA-së të shmangë përfshirjen në një konflikt të gjatë dhe të ruajë një formë stabiliteti në tregjet globale.

Kritikët në SHBA e kanë cilësuar këtë si një “fitore historike” për Iranin, duke argumentuar se Uashingtoni në thelb ka hequr dorë nga objektivat e tij fillestare. Por një analizë më e thellë sugjeron se kjo është më shumë një rikthim në realpolitikë sesa një humbje e pastër.

Në diplomaci, shpeshherë suksesi nuk matet me arritjen e qëllimeve maksimale, por me shmangien e skenarëve më të këqij.

Modeli Trump: maksimalizëm dhe tërheqje

Ky episod nuk është i izoluar. Ai përsërit një model të njohur në politikën e Trump: fillimisht kërkesa ekstreme, të ndjekura nga një tërheqje graduale drejt një kompromisi.

Qoftë në politikat tregtare, në marrëdhëniet me Evropën apo në çështje të tjera ndërkombëtare, Trump ka përdorur shpesh këtë taktikë për të krijuar presion dhe për të negociuar nga një pozicion i fortë. Megjithatë, kjo strategji mbart edhe rreziqe, pasi mund të minojë besueshmërinë afatgjatë të politikës amerikane dhe të krijojë pasiguri te aleatët.

Në rastin e Iranit, kjo qasje prodhoi një rezultat të ndërmjetëm: një armëpushim që shmang përshkallëzimin, por që nuk zgjidh konfliktin në thelb.

Roli i aktorëve të tretë: një botë multipolare

Një element i rëndësishëm i kësaj krize është roli i aktorëve të tretë. Pakistani dhe Kina nuk ishin thjesht spektatorë, por ndërmjetës aktivë në arritjen e armëpushimit. Kjo tregon qartë se bota nuk është më e dominuar nga një fuqi e vetme.

Kina, në veçanti, ka interes të madh në stabilitetin e Gjirit Persik, për shkak të varësisë së saj nga importet e energjisë. Ndërhyrja e saj, edhe pse e heshtur, është një sinjal i qartë se Pekini është i gatshëm të luajë rol më të madh në çështjet globale.

Kjo rrit kompleksitetin e diplomacisë ndërkombëtare dhe kufizon aftësinë e SHBA-së për të vepruar në mënyrë të njëanshme.

Pasojat për rendin ndërkombëtar

Armëpushimi Trump–Iran nuk është fundi i konfliktit, por një pauzë e përkohshme në një përplasje më të gjerë. Ai nxjerr në pah disa tendenca të rëndësishme:

Së pari, fuqia ushtarake mbetet e rëndësishme, por nuk është më e mjaftueshme për të imponuar zgjidhje afatgjata.

Së dyti, aktorët rajonalë dhe globalë kanë më shumë ndikim se kurrë më parë.

Së treti, konfliktet moderne janë të ndërlikuara dhe kërkojnë kombinim të presionit dhe diplomacisë.

Për SHBA-në, kjo situatë është një kujtesë se edhe një superfuqi duhet të veprojë brenda kufijve të realitetit strategjik. Për Iranin, është një konfirmim se strategjia e rezistencës mund të japë rezultate, edhe përballë një kundërshtari më të fuqishëm.

Përfundim: midis fuqisë dhe kufijve të saj

Në fund, kalimi nga kërcënimi për “asgjësim” te armëpushimi nuk është një shenjë dobësie, por një reflektim i kufijve të fuqisë në një botë komplekse. Politika ndërkombëtare nuk është një lojë me fitues dhe humbës të qartë, por një proces i vazhdueshëm negocimi dhe balancimi interesash.

Rasti Trump–Iran tregon se edhe në epokën e retorikës së fortë dhe politikës së spektaklit, vendimet përfundimtare shpesh merren në terrenin më të qetë të diplomacisë. Dhe ndoshta ky është mësimi më i rëndësishëm: në një botë të mbushur me kriza, aftësia për të ndalur përshkallëzimin është po aq e rëndësishme sa edhe aftësia për ta nisur atë.

Nga Rafael Floqi

Në oborrin e dikurshëm të lavdisë, ku “Skënderbeu” modern shpërndante grada, buzëqeshje dhe bekime politike, Mamica e tij , gjithnjë e bindur, gjithnjë e zellshme, qëndronte si hija më besnike. Por historia, siç na mëson edhe ajo e vërteta e Gjergj Kastriotit, nuk i kursen kthesat dramatike. Dhe kështu, në një sallë pa kalorës e pa flamuj, por me mikrofonë dhe celularë, nisi rrëzimi simbolik i një miti të vogël partiak.

Dikur, Elisa Spiropali nuk ishte thjesht një zë në korin e Partisë Socialiste; ajo ishte një nga altoparlantët më të fortë të liderit. Një Mamica moderne që jo vetëm e mbronte “vëllanë e madh”, por edhe e ngrinte në piedestal, duke e krahasuar herë pas here me vetë Skënderbeun. Një hiperbolë politike që sot tingëllon si ironi e hidhur.

Sepse ja ku jemi: në një mbledhje me dyer të mbyllura, aty ku pushteti flet pa filtra, “Skënderbeu” i saj i drejtohet me një gjuhë që nuk ka asgjë heroike. “Mos e hap gojën fare…”, “Qepe gojën…”, “Mos më provoko…”. Nuk janë fjalë që ndërtojnë mite – janë fjalë që i rrëzojnë ato.

Në episodin e parë, ndërhyrja e Spiropalit – një përpjekje për të ruajtur një minimum etikete ndaj deputetëve – u prit jo si kujdes institucional, por si sfidë personale. Dhe reagimi ishte i menjëhershëm: prerje në mes e fjalës, si shpata e një komandanti që nuk toleron më zëra paralelë.

Por akti i dytë ishte edhe më teatral. Një buzëqeshje e vogël, një mimikë ndoshta e pavend, mjaftoi për të ndezur një tjetër përplasje. Këtë herë, jo vetëm mes Spiropalit dhe një ministreje të re, por mes saj dhe vetë liderit. Dhe këtu u rrëzua përfundimisht metafora: Mamica nuk ishte më “motra” e besuar e heroit, por një figurë që duhej disiplinuar publikisht – madje edhe me kërcënimin e përjashtimit.

Ironia është therëse. Sepse ajo që dikur ishte marrëdhënie besimi, sot duket si raport force. Ajo që dikur ishte venerim, sot ngjan me një zhgënjim të zhurmshëm. Dhe ajo që dikur ishte një “Skënderbe” politik, sot sillet më shumë si komandant i një kazerme, ku çdo zë jashtë rreshtit duhet të shuhet.

Në këtë dramë, nuk është vetëm Spiropali që humb. Humb edhe narrativa e një partie që pretendon pluralizëm të brendshëm. Sepse kur Mamica heshtet me urdhër, çfarë mbetet për ushtarët e tjerë?

Dhe ndoshta pyetja më e madhe nuk është pse Spiropali u përplas me Ramën. Por pse iu desh kaq kohë për të kuptuar se “Skënderbeu” i saj nuk kishte më nevojë për Mamicën.

Në fund, ajo që mbetet është një figurë që dikur fliste me sigurinë e pushtetit, e sot reagon me nervozizmin e përjashtimit. Një politikane që nga mbrojtëse e zjarrtë e liderit, po shndërrohet në një episod të pakëndshëm në historinë e tij.

Sepse në botën e çudirave politike, besnikëria nuk është virtyt i përhershëm. Është vetëm një stacion i përkohshëm – deri në momentin kur “Skënderbeu” vendos se nuk ka më nevojë për Mamicën.

Dhe sa për të thënë fjalën e fundit Një ditë pas mbledhjes së Grupit Parlamentar të Partisë Socialiste, Elisa Spiropali, alias Mamica  ka bërë një reagim në Facebook.

“Të dielë të bukur! Mbaje fytyrën nga drita dhe hijet mbeten pas”, shkruan deputetja socialiste, e cila postimin e saj e shoqëron edhe me një foto në natyrë. 

Po a është dakord “Skënderbeu”?…