Nga Rafael Floqi/

Besa dhe pabesia, nga kanunet shqiptare te propaganda politike

Në të drejtën zakonore shqiptare, besa nuk ishte një fjalë zbukuruese, një metaforë elektorale apo një slogan për t’u nxjerrë nga sirtari sa herë në shesh paralajmërohej një protestë. Ajo ishte një institut juridik që krijonte detyrime konkrete, përcaktonte sjelljen e palëve dhe sillte pasoja shoqërore e juridike kur shkelej. Në mungesë të shtetit të centralizuar, gjykatave të përhershme dhe kontratave të shkruara, fuqia detyruese e normës mbështetej te fjala e dhënë, nderi, dorëzania dhe përgjegjësia përpara bashkësisë. Fjala nuk kishte zyrë shtypi që ta riformulonte, këshilltar komunikimi që ta zbuste dhe as analistë që të shpjegonin se premtimi nuk duhej kuptuar ashtu siç ishte shqiptuar.

Kanuni i Lekë Dukagjinit, Kanuni i Skënderbeut dhe Kanuni i Labërisë ndryshojnë sipas trevave ku kanë vepruar, por bashkohen në një parim: fjala publike, pasi jepet, nuk është më pronë private e folësit. Ajo shndërrohet në detyrim ndaj tjetrit dhe ndaj bashkësisë. Prandaj, pabesia nuk konsiderohej thjesht dobësi karakteri. Ajo cenonte rendin juridik, sepse shkatërronte besimin mbi të cilin funksiononte shoqëria. Sot, përkundrazi, fjala politike duket sikur lind me një datë të fshehtë skadence: zakonisht mbaron sapo numërohet vota e fundit.

Besa në Kanunin e Lekë Dukagjinit

Formulimin më të qartë juridik të besës e gjejmë në Kanunin e Lekë Dukagjinit, të mbledhur nga Shtjefën Gjeçovi. Në §854 thuhet: “Besa âsht nji vade lirije e sigurimi, qi shpija e të vramit i ep dorërasit e shpijarvet të tij, tuj mos i ndjekë për gjak përkohësisht e mjé në vade të caktueme.” Besa, pra, ishte një afat juridik sigurie. Ajo pezullonte përkohësisht ushtrimin e gjakmarrjes dhe i garantonte dorërasit ose familjarëve të tij lirinë e lëvizjes. Në terminologjinë moderne mund të krahasohej me një moratorium: e drejta e palës së dëmtuar nuk shuhej, por ushtrimi i saj pezullohej për një kohë të përcaktuar.

Kanuni dallonte besën personale, të shtëpisë dhe të katundit. Sipas §859, “besa e katundit” zgjaste tridhjetë ditë. Ndërmjetësimi bëhej nga pleqtë, dorëzanët dhe përfaqësuesit e bashkësisë. Në §855 thuhet se të kërkosh besë është kanun, ndërsa ta japësh atë është “detyrë e burrni”. Këtu shfaqet ndërthurja e normës juridike me atë morale. Dhënia e besës ishte detyrim, por edhe provë karakteri. Marrësi fitonte siguri; dhënësi merrte përsipër përgjegjësi. Afati dhe kushtet ishin të njohura për të gjithë. Nuk ekzistonte besë pa objekt, pa palë dhe pa kufij.

Shkelja e saj nuk trajtohej gjithmonë si një vepër e veçantë me një dënim unik. Pasoja varej nga dëmi i shkaktuar: vrasje, plagosje, cenim i mikut, mashtrim ose prishje e marrëveshjes. Megjithatë, pabesia e rëndonte pozitën e autorit, sepse ai nuk kishte shkelur vetëm një normë të veçantë, por garancinë mbi të cilën pala tjetër kishte mbështetur sjelljen e saj.

Veçanërisht i rëndë ishte sulmi ndaj një personi gjatë afatit të besës. Viktima kishte hequr dorë nga vetëmbrojtja duke besuar te fjala e dhënë. Pabesia, për këtë arsye, mund të krahasohet me shkeljen e mirëbesimit në të drejtën moderne, por me pasoja shumë më të rënda për nderin dhe pozitën shoqërore të fajtorit. Kanuni nuk parashikonte konferencë shtypi për të shpjeguar se besa ishte keqkuptuar. Afati ishte afat, fjala ishte fjalë dhe shkelja ishte shkelje.

Kanuni i Skënderbeut: fjala si kontratë

Kanuni i Skënderbeut, i mbledhur dhe i kodifikuar nga Dom Frano Illia, përfaqëson traditën zakonore të Shqipërisë së Mesme, veçanërisht të Kurbinit, Krujës, Matit dhe trevave përreth. Vepra, e botuar më 1993, përmban norma mbi familjen, pronën, detyrimet, qeverisjen, fajet, dëmet dhe ndëshkimet. Edhe në këtë kanun, besa shërben si garanci e marrëveshjes. Kontrata zakonore mund të mos kishte dokument, noter, vulë dhe tri kopje të njëjta, por kishte dëshmitarë, dorëzanë dhe nderin e palëve. Fjala e dhënë përpara kuvendit fitonte karakter publik dhe detyrues.

Në Kanunin e Skënderbeut del më qartë roli i dialogut pleqërues dhe i ndërmjetësimit. Qëllimi nuk ishte vetëm ndëshkimi, por rivendosja e ekuilibrit të cenuar. Dorëzania shërbente si mekanizëm sigurimi: një person ose një grup garantonte për përmbushjen e detyrimit të marrë përsipër nga pala tjetër.

Nëse zotimi shkelej, përgjegjësia nuk mbetej vetëm morale. Aktivizohej autoriteti i kuvendit dhe cenohej statusi juridik e shoqëror i shkelësit. Pabesia ishte mohim i aftësisë së personit për të marrë pjesë në marrëdhënie të besueshme. Njeriu që nuk mbante fjalën humbiste “kredinë” e tij zakonore. Mund të kishte pasuri, njerëz dhe pushtet, por nuk zotëronte më kapitalin themelor juridik: besueshmërinë.

Kjo është arsyeja pse fjala e prijësit peshonte më shumë se ajo e një personi privat. Sa më i lartë autoriteti, aq më e madhe përgjegjësia. Prijësi që kërkonte besën e të tjerëve, ndërsa të vetën e përdorte vetëm deri në përfundimin e votimit të kuvendit, do ta kishte të vështirë të shpëtonte përmes interpretimit krijues të premtimit.

Kanuni njihte fjalën e mbajtur, jo mjeshtërinë për të shpjeguar pse ajo duhej harruar.

Kanuni i Labërisë: besa përpara kuvendit

Kanuni i Labërisë, i lidhur historikisht me Kanunin e Papa Zhulit dhe të Idriz Sulit dhe i kodifikuar në kohët moderne nga Ismet Elezi, pasqyron traditën juridike të Vlorës, Himarës, Kurveleshit, Tepelenës, Gjirokastrës dhe trevave përreth.

Në këtë traditë spikat roli i kuvendit, fshatit dhe përgjegjësisë kolektive. Besa lidhej ngushtë me nderin, burrërinë, mikpritjen dhe mbrojtjen e personit që ndodhej nën garancinë e shtëpisë ose të bashkësisë. Ajo mund të shërbente për pushimin e armiqësisë, pajtimin, sigurimin e udhëtimit, mbrojtjen e mikut dhe zbatimin e vendimeve të kuvendit. Në Labëri, ku kuvendi kishte autoritet të veçantë, pabesia nuk krijonte vetëm konflikt ndërmjet dy individëve. Ajo vendoste autorin përballë opinionit juridik të gjithë bashkësisë. Turpërimi publik, humbja e nderit, përjashtimi, detyrimi për shpërblim dhe përgjegjësia për dëmin përbënin mekanizma ndëshkues.

Ndryshe nga paraqitja romantike, besa nuk ishte formulë magjike shqiptare. Ajo funksiononte sepse mbështetej nga sanksioni. Pa përgjegjësi, besa do të mbetej retorikë.

Kuvendi lab nuk do ta quante mbajtje bese ndryshimin e zotimit sa herë ndryshonin interesat e folësit. As nuk do të mjaftohej me sqarimin se premtimi kishte qenë “programor”, “elektoral” apo “vizionar”, nëse këto kufizime nuk ishin shpallur kur fjala u dha.

Kanuni “i Ramës” -Anakronizmi i besës në politikën moderne

Përdorimi i nocionit të besës në politikën dhe qeverisjen bashkëkohore përbën një anakronizëm juridik. Besa i përket një rendi zakonor ku mungonin institucionet shtetërore, administrata profesionale, kontrata e shkruar dhe gjykata me juridiksion të përcaktuar. Në atë realitet, fjala plotësonte boshllëkun institucional.

Në shtetin modern, detyrimet e qeverisë burojnë nga Kushtetuta, ligji, aktet administrative, programi qeverisës, kontrolli parlamentar dhe përgjegjësia gjyqësore. Kryeministri nuk qeveris me besë personale, por me mandat kushtetues. Republika nuk është fis dhe Këshilli i Ministrave nuk është kuvend burrash rreth një lisi.

Kur një drejtues politik kërkon “besën” e qytetarëve, ai përpiqet ta zhvendosë marrëdhënien nga fusha juridike në atë emocionale. Në vend që të japë llogari për fondet, koncesionet, investimet, ligjet dhe premtimet, ai kërkon besnikëri ndaj personit. Qytetari nuk trajtohet më si mbajtës i sovranitetit, por si anëtar i një bashkësie që duhet t’i qëndrojë besnik prijësit.

Ky është regres nga shteti i së drejtës drejt personalizimit të pushtetit. Qeverisja zëvendësohet nga marrëdhënia personale: më beso mua, edhe kur dokumentet thonë diçka tjetër.

Në të drejtën zakonore, besa kishte objekt, afat dhe palë të përcaktuara. Dihej kush e jepte, kujt ia jepte, për çfarë qëllimi dhe deri kur zgjaste. Ndërsa besa politike kërkohet pa afat, pa kushte dhe pa mekanizëm përgjegjësie. Qeveritari kërkon besim të pakufizuar, por ruan për vete të drejtën ta ndryshojë premtimin sipas rrethanave.

Kjo nuk është besë sipas kanunit. Është një çek politik i bardhë.

Besa si propagandë përpara protestave

Keqpërdorimi bëhet më i dukshëm kur nocioni i besës rikthehet në prag protestash ose përplasjesh politike. Fjala nxirret nga muzeu etnografik, pastrohet nga pluhuri dhe vendoset në podium si armë propagandistike.

Në këto raste, “besa” mund të përdoret për të krijuar një ndarje morale. Në njërën anë vendoset udhëheqësi, partia ose qeveria; në anën tjetër protestuesit dhe kritikët, të paraqitur si njerëz që prishin unitetin, tradhtojnë bashkësinë ose dëmtojnë interesin kombëtar.

Kjo teknikë e largon debatin nga çështjet konkrete. Nuk diskutohet më nëse protestuesit kanë të drejtë, nëse një ligj është i drejtë, nëse fondet publike janë administruar siç duhet apo nëse qeveria i ka respektuar zotimet. Publikut i kërkohet të zgjedhë ndërmjet “besnikërisë” dhe “tradhtisë”.

Kritika ndaj pushtetit shndërrohet artificialisht në pabesi ndaj vendit. Një nocion tradicional, që dikur kufizonte arbitraritetin, përdoret tani për të mbrojtur arbitraritetin nga kritika.

Por në demokraci, protesta nuk është thyerje bese. Ajo është formë e kontrollit publik dhe shprehje e lirisë së tubimit dhe të fjalës. Qytetari nuk i ka dhënë qeverisë besë të pakthyeshme. Vota është mandat i kufizuar në kohë, i kushtëzuar nga Kushtetuta dhe i shoqëruar nga e drejta për të kundërshtuar.

Edhe qytetari që ka votuar për shumicën ruan të drejtën të protestojë kundër saj. Përndryshe, zgjedhjet do të shndërroheshin nga mekanizëm për delegimin e përkohshëm të pushtetit në ceremoni për dorëzimin pa kushte të vullnetit politik.

Thirrja për “besë” përpara një proteste mund të synojë neutralizimin e pakënaqësisë. Qeveria paraqitet si viktimë e një komploti, ndërsa protestuesit si prishës të qetësisë ose shërbëtorë të interesave të huaja. Kështu kërkohet solidaritet emocional me pushtetin, pa iu përgjigjur shkaqeve që sollën protestën.

Sa më të pakta argumentet juridike dhe ekonomike, aq më shumë flamuj, betime, nder, besë dhe tradhti shfaqen në fjalim.

Paradoksi i besës së kërkuar nga pushteti

Paradoksi qëndron në faktin se besa kërkohet nga qytetarët, por rrallë pranohet si standard për matjen e qeverisë. Popullit i kërkohet durim, unitet dhe besnikëri. Pushteti, ndërkohë, i quan premtimet e veta “objektiva”, “synime” ose “angazhime të përshtatura me rrethanat”.

Kështu krijohet një marrëdhënie e pabarabartë: populli duhet ta mbajë besën, ndërsa qeveria mjaftohet ta interpretojë atë.

Sipas logjikës së kanuneve, kjo përmbysje do të ishte e papranueshme. Ai që kërkon besën e tjetrit duhet të japë më parë garanci për sjelljen e vet. Prijësi nuk përjashtohet nga norma; ai ngarkohet më shumë prej saj. Nëse fjala ndryshon pas marrjes së pushtetit dhe kujtohet përsëri vetëm kur afrohen protesta ose zgjedhjet, nuk kemi ringjallje të traditës, por përdorim të saj si dekor elektoral.

Kanuni nuk do ta pyeste folësin sa bukur e formuloi premtimin, sa herë e përsëriti në televizion apo sa flamuj kishte në sfond. Pyetja do të ishte më e thjeshtë: çfarë premtoi, kujt ia premtoi dhe a e përmbushi?

Nëse përgjigjja e fundit është negative, problemi nuk qëndron te mungesa e besës së popullit, por te fjala e pambajtur e pushtetit.

Nga besa zakonore te mirëbesimi kushtetues

Kanunet i përkasin historisë dhe nuk mund të përdoren si burime të së drejtës pozitive. Ato nuk mund të zëvendësojnë Kushtetutën, ligjin penal, Kodin Civil apo institucionet e drejtësisë. Por parimi që qëndron pas besës mbijeton në koncepte moderne: mirëbesimi kontraktor, siguria juridike, pritshmëria e ligjshme, transparenca dhe përgjegjësia politike.

Një premtim elektoral, në përgjithësi, nuk është kontratë civile dhe mosrealizimi i tij nuk sjell automatikisht përgjegjësi gjyqësore. Por ai krijon përgjegjësi demokratike. Kur qytetarët votojnë duke u mbështetur në zotime konkrete, fjala politike prodhon pritshmëri. Shkelja ose ndryshimi i vazhdueshëm i saj dëmton besimin publik, edhe kur nuk përmbush elementet e një vepre penale.

Dikur, një fjalë e dhënë përpara disa pleqve lidhte burrin, shtëpinë dhe fisin. Sot, një premtim i transmetuar në çdo televizion mund të shpallet i vjetruar sapo pushteti sigurohet. Në logjikën kanunore, nuk do të kishte rëndësi nëse fjala ishte dhënë në shesh, në studio apo nga ballkoni i kryeministrisë. Pyetja do të mbetej: u mbajt apo u shkel?

Republika nuk kërkon besë, por llogari

Në të tre kanunet, besa ishte mekanizëm juridik për ndërtimin e besimit. Kanuni i Lekë Dukagjinit e formulonte si afat sigurie; Kanuni i Skënderbeut e lidhte me detyrimin, dorëzaninë dhe kuvendin; ndërsa Kanuni i Labërisë theksonte nderin dhe përgjegjësinë ndaj bashkësisë.

Pabesia nuk ishte vetëm gënjeshtër. Ajo ishte përdorimi i besimit të tjetrit për ta vendosur atë në një pozitë të pambrojtur. Pikërisht për këtë arsye dënohej rëndë.

Sot, nocioni i besës duhet të trajtohet si pjesë e trashëgimisë historike, juridike dhe kulturore, jo si instrument për të kërkuar bindje politike.

Republika nuk është kuvend fisi, kryeministri nuk është kryeplak dhe qytetari nuk është dorëzan i qeverisë.

Në shtetin demokratik nuk kërkohet besë ndaj sundimtarit. Kërkohet respektim i Kushtetutës, transparencë, llogaridhënie dhe përgjegjësi. Kur këto mungojnë, thirrja për besë nuk i mbush boshllëqet e qeverisjes. Vetëm përpiqet t’i mbulojë ato.

Dhe, po ta shihnim çështjen me syrin e kanunit, ndoshta përfundimi do të ishte edhe më i shkurtër: populli nuk është në besë të qeverisë; qeveria është në besën e përkohshme të popullit.

Burime orientuese

Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit, veçanërisht §§854–861;

Frano Illia, Kanuni i Skënderbeut, Shkodër, 1993.

Ismet Elezi, Kanuni i Labërisë, Toena, Tiranë, 2006.

Mirjona Sadiku, “A Tradition of Honor, Hospitality and Blood Feuds”, Balkan Social Science Review, 2014;

Fatos Tarifa, “Of Time, Honor, and Memory: Oral Law in Albania”, Oral Tradition, 2008;

Arburim Iseni, “Albanian Customary Law, Anglo-Saxon Law and the Legal System of the Old West”, 2023;

UÇK-ja nuk lindi nga ndonjë dëshirë për lavdi. Ajo lindi sepse një populli, pasi iu dogjën shtëpitë dhe iu mbushën varret, nuk i kishte mbetur tjetër veçse të zgjidhte ndërmjet qëndresës dhe zhdukjes.

Më 16 shtator 2026 do të shpallet aktgjykimi ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Gjykata thotë se do të gjykojë katër individë. Mirëpo historia ka veshë më të hollë se ligji: ajo dëgjon edhe përpjekjen për ta ulur në bankën e të akuzuarit vetë luftën çlirimtare.

Dhomat quhen të Kosovës. Por gjyqtarët nuk janë nga Kosova, prokurorët nuk janë nga Kosova dhe gjykata nuk ndodhet në Kosovë. Vetëm emri është i Kosovës. Barra, turpi dhe pasojat, gjithashtu.

Ky mekanizëm nuk ra nga qielli. Më 3 gusht 2015, pas një refuzimi fillestar dhe një presioni të fortë ndërkombëtar, 82 deputetë votuan për ndryshimin e Kushtetutës. Vetëm pesë votuan kundër dhe një abstenoi.

Presioni është shpjegim, por jo falje. Deputeti zgjidhet për t’i qëndruar presionit, jo për ta shëndrruar kërkesën e ambasadorit në nen kushtetues. Ata ishin betuar t’i shërbenin Republikës, jo ta zvogëlonin atë sa herë që dikush nga jashtë ngrinte zërin.

Sot mund të thonë se nuk kishin rrugë tjetër. Kjo është fjalia e parapëlqyer e çdo politike pa guxim. Rrugë tjetër ka gjithmonë. Ndonjëherë ajo kushton pushtetin, por shpëton nderin.

Akuza për trafikimin e organeve i hapi rrugën kësaj gjykate. Sot ajo nuk ndodhet në aktakuzën kryesore. Akuza u zhduk si tymi, por oxhaku mbeti. Kosova vazhdon të mbajë damkën, ndërsa katër drejtuesit e luftës vazhdojnë të mbahen në Hagë.

Asnjë krim nuk duhet të mbrohet dhe asnjë viktimë nuk duhet të harrohet. Por drejtësia që zgjedh vetëm një anë dhe harrohet para arkivave të shtetit agresor, rrezikon të mos jetë më drejtësi, por politikë me mantel gjyqtari.

Më e dhimbshmja është heshtja e institucioneve tona. Disa heshtin nga frika. Disa nga interesi. Disa të tjerë presin me kënaqësi të fshehur një dënim, sikur burgu i drejtuesve të UÇK-së t’ua vërtetonte urrejtjen e vjetër ndaj luftës çlirimtare.

Ata harrojnë një gjë të vogël, por vendimtare: lirinë për ta kundërshtuar UÇK-në ua solli pikërisht UÇK-ja.

Kosova nuk duhet të turpërohet për luftën e saj çlirimtare. Duhet të turpërohet për deputetët që votuan nën presion, për institucionet që heshtën më pas dhe për politikën që servilizmin e quajti maturi shtetërore.

Më 16 shtator mund të gjykohen katër njerëz. Por atë ditë historia do të gjykojë edhe ata që e ngritën dorën, e ulën kokën dhe e quajtën këtë shtetësi.

Fadil Ferizi

Besnik Fishta/

Pulla postare është shumë më tepër se një mjet pagese për shërbimin postar. Ajo është një dokument zyrtar i shtetit, një dëshmi historike dhe një ambasadore e identitetit kombëtar. Çdo pullë përfaqëson vendin që e emeton dhe, përmes figurës, tekstit dhe simbolikës së saj, përcjell kulturën, historinë dhe gjuhën e tij. Pikërisht për këtë arsye, çdo emërtim dhe çdo shënim në një pullë postare duhet të jetë në përputhje të plotë me normën e shqipes standarde. Një gabim gjuhësor, sado i vogël të duket, fiton karakter zyrtar dhe mbetet i dokumentuar për dekada, duke u bërë pjesë e historisë postare të vendit.

Kjo çështje nuk lidhet vetëm me filatelinë e Shqipërisë. Edhe filatelia e Kosovës, si pjesë e trashëgimisë kulturore shqiptare dhe si institucion që komunikon në gjuhën shqipe, ka të njëjtin detyrim për respektimin e normës standarde. Përvoja tregon se në shumë raste Posta e Kosovës e ka zbatuar me korrektësi këtë standard, duke ofruar shembuj pozitivë që meritojnë të vlerësohen. Pikërisht krahasimi i praktikave të dy administratave postare tregon se zbatimi i shqipes standarde është plotësisht i realizueshëm dhe duhet të jetë i njëjtë në të gjitha institucionet shqiptare.

Një nga rastet më të shpeshta të shmangies nga norma është përdorimi i formës “Europe” ose “Europa” në vend të “Evropë”. Ky fenomen është vërejtur në disa emisione filatelike shqiptare, sidomos në pullat kushtuar kampionateve evropiane sportive, por edhe në emërtime të tjera ku kontinenti përmendet në tekstin shqip. Sipas normës drejtshkrimore të shqipes, forma e saktë është Evropë, ndërsa mbiemri është evropian. Përdorimi i formave “Europe”, “Europa” ose “europian” në tekstin shqip përbën një shmangie nga standardi, pasi ato nuk janë pjesë e leksikut normativ të shqipes.

Megjithatë, këtu duhet bërë një dallim i domosdoshëm. Kur në pullë përdoret logoja zyrtare ndërkombëtare EUROPA, ajo duhet të ruhet e pandryshuar, sepse është emërtim zyrtar i programit të përbashkët të PostEurop-it. Por kur fjala përdoret në tekst shpjegues ose në përshkrime në gjuhën shqipe, forma e vetme e drejtë është Evropë. Ky dallim duhet të jetë i qartë për projektuesit dhe redaktorët e emisioneve postare.

Në këtë drejtim, filatelia e Kosovës paraqet një praktikë të mirë. Në emisionet e saj dallohet qartë përdorimi korrekt i logos ndërkombëtare EUROPA, ndërsa në tekstet shpjeguese në gjuhën shqipe përdoret forma normative Evropë. Ky respektim i dallimit ndërmjet logos zyrtare dhe tekstit në shqip është një model pozitiv, që dëshmon se zbatimi i standardit është plotësisht i mundur dhe duhet të ndiqet edhe nga filatelia shqiptare.

Një rast tjetër, po aq domethënës, lidhet me përdorimin e saktë të leksikut. Në një emision filatelik shqiptar me temën “Portat shqiptare” me 2025, ilustrimet paraqesin në të vërtetë dyert e banesave tradicionale shqiptare. Nga pikëpamja e shqipes standarde, dera dhe porta nuk janë sinonime dhe nuk mund të përdoren si të barasvlershme. Fjalori i Gjuhës Shqipe i dallon qartë këto dy njësi leksikore: dera është hyrja e një ndërtese ose e një dhome, ndërsa porta është hyrja e një oborri, kalaje ose e një hapësire të rrethuar. Për rrjedhojë, nëse pullat paraqesin dyer banesash, titulli “Portat shqiptare” nuk përputhet me objektin e ilustruar.

Ky nuk është thjesht një diskutim terminologjik. Ai lidhet me saktësinë e informacionit që një pullë postare është e detyruar të përcjellë. Filatelia nuk është vetëm art grafik; ajo është edhe dokumentim. Prandaj, emërtimi i një emisioni duhet të jetë në përputhje të plotë me figurën që paraqitet. Në këtë rast, një titull si “Dyert shqiptare” do të ishte terminologjikisht më i saktë dhe në përputhje me normën e shqipes standarde.

Krahasimi me filatelinë e Kosovës e bën edhe më të qartë këtë dallim. Në emisionin e Postës së Kosovës kushtuar “Dyerve të Prizrenit” me 2022, është përdorur me saktësi termi dyer, në përputhje të plotë me objektin e paraqitur në pullë. Ky shembull tregon se respektimi i normës leksikore nuk është një kërkesë teorike, por një praktikë plotësisht e realizueshme. Krahasimi i dy emisioneve nxjerr në pah rëndësinë e zgjedhjes së fjalës së duhur në dokumentet zyrtare.

Emisioni shqiptar 2025 – “Portat shqiptare” (shembull i mospërputhjes terminologjike)

Emisioni i Postës së Kosovës 2022 – “Dyert e Prizrenit” (shembull i përdorimit të saktë të termit sipas shqipes standarde)

Fatkeqësisht, devijime të tilla nuk kufizohen vetëm te filatelia. Edhe në median shqiptare hasen shpesh forma si “Europe”, “Europa” ose “europian”, ndonëse norma standarde përcakton qartë format Evropë dhe evropian. Duke qenë se media ka një ndikim të madh në kulturën gjuhësore të shoqërisë, gazetarët dhe redaktorët duhet të jenë ndër mbrojtësit më të vendosur të standardit dhe jo përhapës të formave të pasakta.

Në të kundërt, shumë botime zyrtare të institucioneve në Kosovë tregojnë se përdorimi konsekuent i normës standarde është i mundur dhe duhet të shërbejë si shembull pozitiv. Kjo dëshmon se problemi nuk qëndron te mungesa e normës, por te zbatimi i saj.

Këta shembuj tregojnë se nuk kemi të bëjmë me një gabim të rastësishëm, por me një mungesë të qëndrueshmërisë në zbatimin e normës. Pikërisht për këtë arsye, çdo emision i ri duhet t’i nënshtrohet një verifikimi profesional gjuhësor përpara miratimit.

Standardi i gjuhës shqipe nuk është standard vetëm për Republikën e Shqipërisë. Ai është standardi i përbashkët i të gjithë shqiptarëve. Për këtë arsye, institucionet shtetërore në Shqipëri dhe në Kosovë, si edhe institucionet kulturore e mediatike në të gjitha trojet shqiptare, duhet ta zbatojnë atë në mënyrë të njëjtë. Një gjuhë standarde e përdorur në mënyrë të unifikuar është një nga dëshmitë më të prekshme të unitetit kulturor dhe kombëtar të shqiptarëve.

Përvoja tregon se çdo emision postar kalon nëpër disa faza: përzgjedhjen e temës, hartimin e projektit grafik, redaktimin, miratimin dhe botimin. Pikërisht në këtë proces duhet të përfshihet edhe kontrolli profesional i gjuhës. Një redaktim gjuhësor nga specialistë do të shmangte gabimet drejtshkrimore, terminologjike dhe leksikore, duke garantuar që çdo pullë të jetë po aq e saktë në përmbajtje sa edhe e realizuar në aspektin artistik.

Po kështu, vëmendje duhet t’u kushtohet edhe emrave historikë, toponimeve, emërtimeve shkencore të florës dhe faunës, si dhe përdorimit të saktë të terminologjisë kulturore e etnografike. Çdo pasaktësi në këto fusha dobëson vlerën dokumentare të pullës dhe krijon precedentë të panevojshëm në komunikimin zyrtar.

Shembujt e paraqitur dëshmojnë se filatelia shqiptare njeh si raste të suksesshme, ashtu edhe raste të shmangies nga norma, ndërsa filatelia e Kosovës ofron disa modele të mira të zbatimit korrekt të saj. Pikërisht këto përvoja duhet të shërbejnë për krijimin e një praktike të përbashkët redaktuese, ku çdo tekst i botuar në pullat postare t’i nënshtrohet kontrollit profesional gjuhësor përpara emetimit.

Në një kohë kur pullat postare të Shqipërisë dhe të Kosovës përfaqësojnë kulturën shqiptare në qindra vende të botës dhe ruhen përgjithmonë në koleksione, muze e arkiva, ato duhet të jenë modele të saktësisë gjuhësore. Respektimi i normës së shqipes standarde nuk është vetëm një kërkesë formale, por një detyrim institucional, kulturor dhe kombëtar. Një drejtshkrim i saktë, një terminologji e përzgjedhur me kujdes dhe një leksik në përputhje me standardin janë pjesë e përgjegjësisë që çdo institucion shqiptar ka ndaj gjuhës së përbashkët. Vetëm në këtë mënyrë filatelia shqiptare dhe ajo e Kosovës mund të shërbejnë jo vetëm si dokumente postare, por edhe si dëshmi të një kulture, një gjuhe standarde dhe një identiteti të përbashkët kombëtar.

Nga Rafael Floqi/

Deklarata e ministres serbe Snezhana Paunoviç nuk është një lapsus dhe as një shpërthim emocional që mund të kalohet me heshtje. Kur një anëtare e qeverisë së Serbisë deklaron publikisht se, po të kishte qenë në vendin e Sllobodan Millosheviçit, do ta kishte “spastruar etnikisht Kosovën në vitin 1998”, ajo nuk po shpreh thjesht një mendim personal. Ajo po rikthen në ligjërimin zyrtar ideologjinë që prodhoi dëbime masive, masakra dhe varre masive. Nëse kërkon drejtpërdrejt shkatërrimin, tërësisht ose pjesërisht, të një grupi kombëtar, etnik, racor ose fetar dhe bëhet me qëllimin që të tjerët ta realizojnë, atëherë mund të përbëjë “nxitje të drejtpërdrejtë dhe publike për gjenocid”. Kjo është një vepër penale më vete, edhe kur gjenocidi nuk është kryer. Kështu përcaktojnë neni III(c) i Konventës së OKB-së për Gjenocidin dhe neni 25(3)(e) i Statutit të Romës.

Përpjekja e Paunoviçit për ta zbutur më pas deklaratën vetëm sa e bëri atë edhe më të rëndë. Sipas saj, shqiptarët nuk duhej të vriteshin, por ata që nuk e konsideronin Serbinë shtetin e tyre duhej të largoheshin drejt “shtetit amë”. Por shqiptarët e Kosovës nuk janë emigrantë në tokën e tyre. Kosova nuk është një hapësirë ku Beogradi mund të përcaktojë se kush ka të drejtë të jetojë dhe kush duhet të dëbohet. Largimi i një popullsie nga vendlindja mbi bazën e përkatësisë etnike është pikërisht përkufizimi i spastrimit etnik, pavarësisht nëse realizohet me armë, polici, trena apo kamionë.

Nga Peja në kabinetin e Beogradit

Snezhana Paunoviç ka lindur në Pejë më 1975. Ajo është ekonomiste dhe anëtare e Partisë Socialiste të Serbisë që nga viti 1992, kur kjo forcë drejtohej nga Millosheviçi dhe shërbente si instrument politik i regjimit që ndezi luftërat në ish-Jugosllavi.

Karriera e saj është lidhur ngushtë me Kosovën dhe me strukturat paralele që Beogradi vazhdoi të mbante atje edhe pas luftës. Paunoviç ka qenë koordinatore e strukturave komunale serbe për Gjakovën dhe Deçanin, si dhe drejtuese e institucioneve paralele të lidhura me Pejën.

Për të, Kosova nuk është vetëm një çështje politike. Ajo është kapitali mbi të cilin ka ndërtuar karrierën. Paunoviç i përket brezit të politikanëve serbë që vazhdojnë të ushqehen politikisht nga miti i “Kosovës së humbur”, duke e paraqitur Serbinë vetëm si viktimë dhe duke fshirë krimet e regjimit të Millosheviçit ndaj shqiptarëve.

Paunoviç nuk është një zë i izoluar

Rëndësia e kësaj deklarate shtohet nga fakti se Paunoviç nuk është një aktiviste periferike e nacionalizmit serb. Ajo është ministre, ish-kryetare e grupit parlamentar të Partisë Socialiste dhe ish-nënkryetare e Kuvendit të Serbisë.

Partia e saj, e drejtuar nga Ivica Daçiç, është prej vitit 2012 një nga shtyllat kryesore të pushtetit të Aleksandar Vuçiçit. Socialistët sjellin votat e elektoratit nostalgjik për Serbinë e Millosheviçit dhe, në këmbim, marrin ministri, ndërmarrje publike dhe ndikim politik e ekonomik.

Edhe më shqetësues ishte reagimi i Daçiçit, njëherësh ministër i Brendshëm i Serbisë. Në vend që ta dënonte deklaratën, ai e mbrojti Paunoviçin dhe përsëriti të njëjtën logjikë: shqiptarët që nuk e konsiderojnë Serbinë shtetin e tyre mund të shkojnë në Shqipëri.

Kjo mbrojtje dëshmon se nuk kemi të bëjmë me një devijim personal. Kemi të bëjmë me një kulturë politike që vazhdon t’i konsiderojë shqiptarët e Kosovës si popullsi të huaj, të toleruar përkohësisht në vendin e vet.

Heshtja e Aleksandar Vuçiçit është po aq domethënëse. Presidenti serb, që kontrollon pothuajse çdo qelizë të pushtetit, nuk mund të fshihet pas justifikimit se bëhet fjalë për një deklaratë individuale. Një ministre e kabinetit të tij ka mbrojtur publikisht spastrimin etnik. Ai duhet ta shkarkojë ose të pranojë se kjo ide tolerohet brenda qeverisë së tij.

“Shembull tipik të gjuhës së urrejtjes.”

Ndërsa ministri i Brendshëm i Kosovës Xhelal Sveçla iu përgjigj ministres serbe Paunoviç, lidhur me deklaratat tronditëse të kësaj të fundit se po të ishte në vend të Millosheviçit do të kishte kryer spatrim etnik në Kosovë duke e shpallur “non grata”.

Sveçla theksoi se Paunoviç dhe kushdo që është armik i Kosovës nuk do të shkelë më në territorin e vendit.

“Cilido që cenon sovranitetin dhe integritetin territorial të Republikës së Kosovës nuk është i mirëseardhur në Kosovë, duke qenë se është armik i Kosovës, prandaj unë pa hezitim kam ndërmarrë këtë hap. Një hap të njëjtë do mbaj unë dhe qeveria sa herë ka nevojë për të mbrojtur interesat e Republikës së Kosovës”, u shpreh ai.

Po ashtu Zveçla kërkoi nga faktori ndërkombëtar Izolim të Serbisë derisa Presidenti Vuçiç të marrë masa ndaj ministres Paunoviç. Po aq e rëndë është heshtja e qeverisë shqiptare. Në çdo shtet demokratik, një deklaratë e tillë do të shkaktonte reagim të menjëhershëm diplomatik, thirrjen e përfaqësuesit serb për sqarime dhe kërkesën për shkarkimin e ministres.

Në Tiranë, reagimet erdhën kryesisht nga figura politike jashtë qendrës së vendimmarrjes dhe nga opozita, e cila kërkoi shpalljen “non grata” të Paunoviçit. Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme, ndërkohë, nuk dha përgjigjen institucionale që kërkon serioziteti i rastit. Edi Rama, për deklaratën e ministres serbe Snežana Paunoviç, u shpreh:

“Ne nuk reagojmë sa herë që ndonjë idiot apo idiote në Serbi hap gojën. Ministri ynë i Jashtëm ka reaguar. Kush pret që qeveria shqiptare të bëhet pjesë e një kori histerik, ka ngatërruar adresë.” Rama tha se Shqipëria kishte reaguar zyrtarisht përmes ministrit të Jashtëm, por e cilësoi Paunoviçin si një figurë që nuk meritonte t’i përgjigjej personalisht kryeministri.

“Nuk reagojmë sa herë hap gojën ndonjë idiote në Serbi”

Spastrimi etnik nuk është “opinion”. Kryeministri Edi Rama ndodhej në Paris, në të njëjtin aktivitet ku merrte pjesë edhe Aleksandar Vuçiç. Megjithatë, nuk u pa asnjë shqetësim publik për faktin se brenda qeverisë serbe po diskutohej hapur dëbimi etnik i shqiptarëve të Kosovës. Përkundrazi, Rama zgjodhi t’u fliste mediave serbe për “gjenialitetin e keqkuptuar” të Ballkanit të Hapur dhe për partneritetin e tij me Vuçiçin. Por marrëdhëniet rajonale nuk ndërtohen duke mbyllur sytë përpara kërcënimeve ndaj shqiptarëve. Paqja nuk është fotografi liderësh, samite dhe deklarata për miqësi. Paqja kërkon ndarje të qartë nga ideologjia që prodhoi luftën.

Shqipëria nuk duhet të heshtë. Kosova nuk duhet të trajtohet si çështje protokolli dhe shqiptarët e saj nuk mund të përdoren si çmim për ruajtjen e marrëdhënieve personale mes udhëheqësve.

Snezhana Paunoviç duhet të shkarkohet, ndërsa Aleksandar Vuçiç duhet të deklarojë qartë nëse qeveria e tij e dënon spastrimin etnik apo vazhdon ta konsiderojë atë një alternativë politike. Vetë gazetarët serbë janë deklaruar për dënimin e saj. Gazetarë serbë e quajnë “Shembull tipik të gjuhës së urrejtjes.”

Disa gazetarë dhe media të pavarura serbe kanë reaguar ashpër ndaj deklaratës së ministres Snežana Paunoviç për “spastrimin etnik” të Kosovës.

Kryeredaktorja e portalit serb të Kosovës KoSSev, Tatjana Lazareviç, e cilësoi deklaratën si: “Shembull tipik të gjuhës së urrejtjes.” Ajo tha se, po të ishte në vendin e Paunovićit, do t’u kërkonte falje si shqiptarëve, ashtu edhe serbëve:

“Duke ditur tmerret që kanë përjetuar fillimisht shqiptarët dhe më pas serbët në Kosovë, nga respekti për viktimat e të dy popujve, ajo nuk duhej ta thoshte kurrë një gjë të tillë.”

Lazareviç e përshkroi deklaratën edhe si një “Banjskë verbale”, sepse dëmton drejtpërdrejt sigurinë dhe pozitën e serbëve që jetojnë në Kosovë. Danas Gazetarja politike serbe Vera Didanoviç, në revistën Radar, shkroi se deklarata dëshmon rikthimin e Serbisë te retorika më e errët e viteve ’90: “Morëm konfirmimin se kemi të bëjmë me trashëgimtarët e vërtetë të koalicionit kuqezi, për shkak të të cilit vuajtëm aq shumë gjatë viteve nëntëdhjetë.” Ajo kritikoi edhe mbështetjen që Ivica Daçiç i dha ministres. Radar

Ndërsa gazetari serb Žheljko Veljkoviç ironizoi përpjekjen e Paunoviçit për ta korrigjuar deklaratën: “Ministrja po shpjegon se ndoshta nuk do ta spastronte etnikisht Kosovën nga shqiptarët. Vetëm do t’i deportonte.”

Këto reagime tregojnë se një pjesë e gazetarisë serbe nuk e konsideroi deklaratën “opinion politik”, por gjuhë urrejtjeje dhe thirrje për dëbimin e një populli.

Megjithatë, “spastrimi etnik” dhe “gjenocidi” nuk janë juridikisht sinonime. Dëbimi i dhunshëm synon largimin e popullsisë nga një territor; gjenocidi kërkon provën e qëllimit specifik për ta shkatërruar grupin si të tillë. Spastrimi etnik mund të realizohet përmes krimeve kundër njerëzimit, krimeve të luftës dhe, në rrethana të caktuara, akteve të gjenocidit. Prandaj, përgjigjja e saktë është: një deklaratë e tillë nuk është domosdoshmërisht vetë “krim gjenocidi”, por mund të jetë gjuhë kriminale e urrejtjes, nxitje për spastrim etnik ose, kur plotësohen kushtet e rrepta, nxitje e drejtpërdrejtë dhe publike për gjenocid. Një krim urrejtjeje “hate crime”. Siç paralajmëronte Elie Wiesel: “Neutraliteti ndihmon shtypësin, kurrë viktimën. Heshtja inkurajon torturuesin, kurrë të torturuarin.”

Sepse spastrimi etnik nuk është “opinion”. Është krim. Dhe heshtja përballë tij nuk është diplomaci, por tolerim.

Satirë nga Rafael Floqi/

Në një vend të largët, ku çdo gjë matej me propagandë dhe çdo sukses shpallej historik, ndodhi një fatkeqësi kombëtare. Jo, nuk u shemb ndonjë urë. Nuk u fundos ndonjë anije. Nuk ra as sateliti i radhës. Ra… një yll. Jo nga qielli. Nga Google. Dhe ja ku nisi paniku. Në Pallatin e Madh të Vetëlavdërimit u mblodh menjëherë Këshilli i Sigurisë së Pesë Yjeve. Ministrat hynin me fytyra të zbehta, oligarkët mbanin telefonat në dorë duke rifreskuar faqet e bizneseve çdo pesë sekonda, ndërsa ekspertët e propagandës kërkonin me ngulm autorin e atentatit.

– Kush e hodhi yllin? – pyeti Kryezoti.

– Nuk e hodhi askush, Shkëlqesi… ia ulën.

Në sallë ra heshtja.

– Si… ia ulën?

– Me një klikim…

Në atë çast, një ministër pothuajse humbi ndjenjat.

Deri dje këta njerëz jetonin të lumtur. Çdo restorant ishte “më i miri në Ballkan”. Çdo hotel “më luksozi në Europë”. Çdo resort “mrekullia e tetë e botës”. Mjaftonte një prerje shiriti dhe televizionet shpallnin se kishte ardhur epoka e re.

Por askush nuk kishte menduar se armiku nuk do të vinte me tanke. Do të vinte me… një yll. Një yll i vetëm.

Ai yll i vogël kishte fuqi më të madhe se dhjetë konferenca shtypi. Policia u vu menjëherë në lëvizje.

Krimi ekonomik? Pret. Vjedhjet? Më vonë. Trafiku? Nesër. Por një koment në Google? Alarm kombëtar!

Në komisariate u krijua sektori më modern në historinë e shtetit. Drejtoria Kundër Yjeve. Hetuesit nuk numëronin më fishekë. Numëronin emoji.

Ekspertët nuk analizonin më gjurmë gishtash. Analizonin komente.

Laboratorët nuk kërkonin ADN. Kërkonin IP.

Një oficer raportonte krenar: – Kemi kapur një qytetar që shkroi “shërbim i dobët”.

Salla shpërtheu në duartrokitje.

– Hero! – tha shefi.

Një tjetër njoftoi: – Kemi identifikuar një grua që vendosi vetëm një yll.

– Arrestojeni menjëherë! Mund të jetë pjesë e organizatës ndërkombëtare “Fronti për Uljen e Vlerësimeve”.

Ndërkohë, oligarkët nuk flinin. Jo se u mungonte paraja. U mungonin yjet. Ata e kuptuan se miliona euro tenderë nuk blinin dot pesë yje në internet.

Sa tragjike!

Një pallat kushtonte 120 milionë euro. Një review kushtonte zero.

Dhe pikërisht ai falas po shkaktonte dhimbjen më të madhe. Në televizionet kombëtare filluan debatet.

Analisti i parë tha: – Një yll është sulm ndaj ekonomisë.

Analisti i dytë: – Një koment negativ cenon stabilitetin rajonal.

I treti shkoi edhe më larg. – Kjo është pjesë e luftës hibride.

Askush nuk pyeti pse një review kishte më shumë fuqi se dhjetë reklama qeveritare.

Pas disa ditësh u shfaq ideja më revolucionare. Të ndërtohej Ministria e Yjeve.

Ministri do të kishte detyrën të kontrollonte qiellin digjital. Çdo qytetar para se të shkruante një koment, do të merrte leje. Në formular do të pyetej: “Sa yje dëshironi të vendosni?”

Nëse përgjigjja ishte pesë…

“Miratohet.”

Nëse ishte katër…

“Kërkohet sqarim.”

Nëse ishte tre…

“Dyshohet për ndikim të huaj.”

Nëse ishte dy…

“Kontroll financiar.”

Nëse ishte një…

“Ju lutem prisni policinë.”

Propaganda nuk mbeti pas. Filluan të shfaqeshin reklama: “Pesë yje për Shqipërinë.”

“Pesë yje për zhvillimin.” “Pesë yje për lumturinë.”

Një fëmijë pyeti gjyshin: – Po nëse nuk më pëlqen? Gjyshi e mori mënjanë. – Mos e thuaj me zë të lartë. Thuaje vetëm në ëndërr.

Ndërkohë qytetarët zbuluan një sekret të madh. Në demokraci vota hidhet një herë në katër vjet. Në Google mund të shkruash sot.

Kjo i trembi shumë pushtetarët.

Ata e kuptuan se interneti nuk kishte komision numërimi. Nuk kishte kuti. Nuk kishte patronazhist. Nuk kishte administrator. Nuk kishte as komisioner partie.

Vetëm tastierë. Dhe ndërgjegje.

Një oligark organizoi mbledhje urgjente.

– Çfarë po ndodh?

Një këshilltar iu përgjigj:

– Populli nuk po blen më reklamën.

– Atëherë blejmë popull tjetër!

– Nuk gjendet në treg.

– Po yje?

– Edhe ato nuk shiten.

Në sallë pllakosi heshtja.

Ishte hera e parë që paratë nuk bindnin algoritmin. Në fund, Kryezoti doli para kamerave.

Ai deklaroi solemnisht: – Nuk kemi frikë nga askush.

Vetëm nga shpifja.

Gazetarët nuk pyetën.

Sepse e kishin kuptuar.

Në këtë republikë nuk e trembte opozita. As protesta. As ekonomia. As korrupsioni. As varfëria. Të gjitha këto mund të menaxhoheshin me konferenca shtypi.

Por një yll i vetëm…

Ai nuk negocionte.

Nuk blinte reklama.

Nuk merrte tender.

Nuk pranonte dekorata.

Nuk hynte në koalicion.

Nuk shikonte televizion.

Dhe, mbi të gjitha, nuk pyeste se kush ishte oligark e kush ministër.

Ai binte aty ku e çonte gishti i qytetarit. Prandaj pushteti nuk shpalli luftë kundër korrupsionit.

Shpalli luftë kundër… yllit.

Sepse e kuptoi se një ditë mund të ndodhte mrekullia më e madhe politike.

Qytetarët të mos kërkonin më pesë yje për qeverinë.

Por vetëm… një.

Dhe në atë çast, perandoria e ndërtuar mbi propagandë do të kuptonte se qielli nuk kontrollohet me urdhra policie.

Sepse yjet e vërtetë nuk ndriçojnë me dekret.

Ata ndizen ose shuhen nga besimi i njerëzve.

Dhe kur populli fillon të fikë yjet, as teleskopi i propagandës nuk arrin t’i bëjë të duken më të shndritshëm.