Presidenti amerikan Xhon F. Kenedi thoshte se ka tre gjëra që janë të vërteta: Zoti, marrëzia njerëzore dhe e qeshura. Dy të parat janë përtej kuptimit tonë, prandaj duhet të bëjmë ç’mundemi me të tretën.

Në Shqipëri kemi pasur fe pa shtet dhe shtet pa fe, por shtet fetar kurrë në historinë tonë. Sot marrëzia në pushtet po sfidon realitetin kushtetues. Ideja e shndërrimit të një pjese të kryeqytetit në një entitet sovran për Urdhrin Bektashi u shit fillimisht si një gjest i lartë i tolerancës fetare. Paketimi ishte gati për konsum ndërkombëtar përmes një fushate të gjerë promovimi politik dhe mediatik. Ndërkohë, pas fasadës së eksportimit të harmonisë fetare, ky projekt mbart një precedent të rrezikshëm që cenon themelet e shtetit unitar dhe parimin e neutralitetit të shtetit ndaj komuniteteve fetare.

Projektit i mungon një vizion i qartë strategjik shtetëror. Një eksperiment i tillë ngre pikëpyetje thelbësore: Mbi çfarë legjitimiteti kushtetues mund t’i jepet një komuniteti fetar një territor me status të veçantë, pasaportë dhe autonomi nga juridiksioni civil e penal i Republikës?

Përtej hijeve të dyshimeve që aludojnë për arkitektura të fshehta gjeopolitike apo ndikime të huaja, problemi kryesor nuk gjendet te agjendat e jashtme, por te dëmi i brendshëm institucional.

Ky komb u ngrit mbi fjalët e shenjta: “Feja e shqiptarit është shqiptaria.” Nuk është rastësi që në aktin e parë diplomatik të shtetit të ri, telegramin dërguar Fuqive të Mëdha më 28 Nëntor 1912, Ismail Qemal Vlora theksoi se Pavarësia u shpall nga delegatë të mbledhur “pa dallim feje”. Ai e kodifikoi laicitetin jo thjesht si një parim abstrakt, por si mburojën e vetme gjeopolitike kundër copëtimit të vendit. Për Themeluesin, neutraliteti fetar ishte ekuilibri i mbijetesës sonë kombëtare në sy të Evropës. Laiciteti është guri i themelit të shtetit shqiptar.

Edhe kur Mbreti Zog dekretoi vendosjen e Kryegjyshatës Botërore në Tiranë në vitin 1930, ai sanksionoi një vijë të kuqe të panegociueshme: bashkësia do të ishte fetare, asnjëherë politike apo shtetërore, dhe rreptësisht nën juridiksionin e shtetit shqiptar. Sot, pushteti i çartur, me eksperimente mikroshtetesh fetare, po tund pikërisht këto themele. Krijimi i një shteti fetar sot nuk është thjesht shkelje e Kushtetutës së sotme, por është zhbërje e kodit gjenetik të diplomacisë dhe mbijetesës sonë, të cilin Ati i Pavarësisë e ngriti pikërisht për të na mbrojtur nga asgjësimi total.

Shqipëria nuk ka nevojë për eksperimente gjeopolitike që fragmentarizojnë sovranitetin për llogari të vëmendjes së përkohshme. Shqipëria ka nevojë për forcimin e shtetit të së drejtës. Toleranca jonë fetare historike nuk ka nevojë për pasaporta sovrane dhe mure ekstraterritoriale. Ajo lulëzon kur ligji është i barabartë për të gjithë, brenda të njëjtit kufi.

Dr. Evarist Beqiri

Dr. Lulzim Nika/

Çmitizimi i historisë së nacionalfolklorizmit tonë është një domosdoshmëri e kohës. Vetëm përmes një qasjeje kritike, të paanshme dhe të mbështetur në metodologji shkencore, mund të çlirohemi nga mbivlerësimi i ngjarjeve dhe personaliteteve historike, të cilat shpesh janë trajtuar si të lavdishme dhe të padiskutueshme, pa një vlerësim të mirëfilltë akademik. Një qasje e tillë është e domosdoshme për ta kuptuar realitetin historik dhe për t’i hapur rrugë zhvillimeve të reja pozitive dhe proceseve të shëndosha shoqërore.

Fatkeqësisht, populli shqiptar ka bërë një rrugë të gjatë dhe të vështirë në përpjekjet për ndërtimin e shtetit dhe institucioneve të veta. Edhe gjatë periudhave kur shqiptarët kanë pasur mundësi të qeverisin vetveten, prijësit politikë, në rrethana të ndryshme historike, jo rrallë kanë ndikuar në kthimin e kahjes së zhvillimeve në favor të pushteteve të kohës. Në shumë raste, historia është përdorur për të thurur lavde ndaj vetvetes, lavde që jo gjithmonë kanë qenë të mbështetura në realitetin e ngjarjeve.

Kjo dukuri nuk i përket vetëm një periudhe të caktuar. Ajo është shfaqur edhe gjatë shekullit të kaluar dhe, për fat të keq, vazhdon të jetë e pranishme edhe sot.

Institucionet kompetente që kanë për detyrë të studiojnë dhe të shkruajnë të kaluarën tonë, si dhe një pjesë e opinionit publik, e dinë se interpretimi i historisë nuk është gjithmonë i çliruar nga ndikimet politike. Në raste të caktuara, interpretimet historike lidhen me boshtet e caktuara politike dhe me narrativat që përfaqësojnë ato: disa me traditën e lëvizjes paqësore, ndërsa të tjerë me traditën e rezistencës së armatosur.

Por historia nuk mund të jetë pronë e asnjë krahu politik.

Asnjëra prej këtyre qasjeve nuk duhet të shndërrohet në monopol mbi të vërtetën historike. Detyra e historianit nuk është të mbrojë një narrativë politike, por të hulumtojë, të krahasojë burimet, të verifikojë faktet dhe të nxjerrë përfundime në përputhje me standardet e historiografisë bashkëkohore.

Problemi bëhet edhe më i madh kur politika, institucionet akademike dhe interesat personale ndërthuren. Në vend që aftësia profesionale, puna kërkimore dhe meritat akademike të jenë kriteret kryesore të përzgjedhjes dhe avancimit, shpesh krijohet përshtypja se rëndësi marrin afërsia politike, bindja partiake dhe servilizmi ndaj liderëve.

Nëse kjo dukuri bëhet normë, atëherë dëmtohet jo vetëm shkenca, por edhe vetë shoqëria.

Tregu ynë është i stërmbushur me botime dhe rrëfime historike ku subjektivizmi shpesh zë vendin e metodologjisë shkencore. Në raste të caktuara, edhe ngjarjet tragjike, masakrat dhe vuajtjet e njerëzve janë shndërruar në lavdi të rreme dhe, madje, në kapital personal e politik të individëve.

Kjo është një dukuri veçanërisht e rrezikshme.

Historia nuk duhet të shkruhet për t’i bindur të gjallët se janë vetë historia, aq më pak për t’i shndërruar ata në “heronj” të pakontestueshëm. Historia duhet t’u japë vend, para së gjithash fakteve, dokumenteve dhe njerëzve që kanë dhënë kontributin e tyre, shpesh duke paguar çmimin më të lartë – jetën.

Këtë problem e thellojnë edhe disa media, të cilat në vend të hulumtimit dhe debatit serioz historik, shpesh preferojnë narrativën sensacionale, personalizimin e historisë dhe krijimin e figurave publike që ushqehen nga një shoqëri e traumatizuar.

Një shoqëri që nuk e studion me objektivitet të kaluarën e saj rrezikon ta përsërisë atë.

Prandaj, kemi nevojë për një histori që nuk u shërben individëve, partive apo grupeve të interesit. Kemi nevojë për një histori që i shërben të vërtetës.

Edhe përdorimi i disa formulimeve të trashëguara nga historiografia hegjemoniste serbe kërkon një analizë të veçantë kritike. Shprehje të tilla si “djepi”, “vatra” apo “vendi i shenjtë”, kur përdoren pa analizë historike dhe metodologjike, mund të riprodhojnë pa vetëdije narrativa që kanë shërbyer për pretendime politike dhe territoriale ndaj Kosovës.

Prandaj, nuk mjafton të ndërrojmë autorin, por duhet të ndryshojmë metodën.

Kosova dhe historia shqiptare kanë nevojë për dokumente, arkiva, burime të verifikueshme, krahasim të dëshmive dhe debat akademik të lirë. Vetëm kështu mund të ndërtojmë një histori që nuk është as propagandë politike, as nacionalfolklorizëm dhe as instrument për biznes personal.

Është veçanërisht e dhimbshme kur disa autorë përqendrohen te “heronjtë” e gjallë dhe harrojnë burrat e gratë që dhanë jetën për këtë vend. Ata njerëz nuk kanë nevojë për mitizim; kanë nevojë për dokumentim të sakrificës së tyre dhe për vendin që u takon në historinë tonë.

Historia nuk duhet të jetë përshkrim i njerëzve të gjallë, por studim i së kaluarës.

Nuk duhet të jetë instrument për lavdërime pa bazë, por mjet për të kuptuar të vërtetën.

Dhe mbi të gjitha, nuk duhet të jetë pronë e askujt.

Çmitizimi nuk nënkupton mohimin e historisë, as mohimin e sakrificave kombëtare. Përkundrazi, çmitizimi është mënyra më serioze për t’i mbrojtur ato nga instrumentalizimi, keqpërdorimi dhe harresa.

Nëse duam një shoqëri më të lirë, më demokratike dhe më të zhvilluar, duhet të kemi guximin ta shohim të kaluarën ashtu siç ka qenë – me fitoret dhe humbjet, me sakrificat dhe gabimet, me figurat e mëdha dhe me dështimet e tyre.

Sepse vetëm një shoqëri që ka guximin ta njohë të vërtetën për të kaluarën, mund të ndërtojë me përgjegjësi të ardhmen.

Nga Rafael Floqi/

“Revolucion! Rama në burg! Berisha në burg!” Parrulla godet fort, por ngre edhe pyetjen që protesta nuk mund ta shtyjë pafund: mirë, ata ikën — po kush dhe çfarë vjen pas tyre? Sepse një protestë mund të rrëzojë autoritetin moral të një pushteti, por vetëm një alternativë politike mund të ndërtojë pushtetin që vjen më pas.

“Revolucion, Rama burg, Berisha burg.” Sipas reportazhit të gazetarit britanik Aris Roussinos, kjo është një nga parrullat më karakteristike të protestës që nisi në Zvërnec dhe më pas pushtoi bulevardin e Tiranës.

Parrulla ka forcë. Ka ritëm. Ka zemërim. Dhe, mbi të gjitha, ka një mesazh që shkon përtej ndarjes së vjetër PS-PD: mjaft me të njëjtët!

Por pikërisht këtu fillon edhe problemi.

Në bulevard dëgjon njëkohësisht: “Revolucion!”, “Rama në burg!”, “Berisha në burg!”, “Rama jep dorëheqjen!”. Ndërkohë kërkohet qeveri teknike dhe SPAK-ut i bëhet thirrje të arrestojë objektet e parrullave.

Mirëpo revolucioni, dorëheqja, drejtësia dhe qeveria teknike nuk janë e njëjta gjë.

Nëse kërkon revolucion, pretendon se sistemi duhet ndryshuar në themel. Nëse i drejtohesh SPAK-ut, kërkon që institucionet e këtij sistemi të funksionojnë. Nëse kërkon qeveri teknike, kërkon një zgjidhje politike brenda rendit kushtetues. Nëse kërkon dorëheqjen e Ramës, pret që vetë njeriu që zotëron pushtetin ta dorëzojë atë.

Dhe nëse i thua njëkohësisht “jep dorëheqjen” dhe “Rama në burg”, lind pyetja më elementare: përse duhet të japë dorëheqjen?

Jep dorëheqjen që të shkosh në burg?

Cili politikan racional do të dorëzonte vullnetarisht pushtetin nëse mesazhi që merr është: “Lëre karrigen dhe pastaj do të të fusim në burg”?

Kjo nuk vlen vetëm për Edi Ramën. Do të vlente për cilindo politikan që e percepton pushtetin si mbrojtjen e tij të fundit. Aq më tepër për Ramën, i cili gjatë 13 viteve ka dëshmuar se di të manovrojë, të presë, të absorbojë goditjet dhe t’i mbijetojë krizave. Dhe reportazhi e kap bukur kontrastin.

Jashtë Kryeministrisë thërritet “Revolucion!”. Brenda, Rama e lë gazetarin të presë ndërsa merret me celularin. Pastaj ulet i mbështetur në karrige dhe e paraqet protestën pothuajse si dëshmi se Shqipëria është bërë një vend normal evropian: njerëzit dalin, protestojnë dhe kthehen në shtëpi.

Kur pyetet nëse protestat kërcënojnë trashëgiminë e tij, përgjigjet: “Më pëlqen presioni.” Për Zvërnecin është edhe më i prerë: nuk do të tërhiqet nga projekti.

Pra, bulevardi sillet sikur Rama ikën nesër. Rama sillet sikur do të ikë kur t’i mbarojë kalendari.

Kjo qetësi mund të jetë teatër politik. Por mund të tregojë edhe se kryeministri sheh përballë shumë zemërim, por ende jo një forcë të organizuar që mund ta zëvendësojë.

Revolucionin do ta bëjë SPAK-u?

Pastaj vjen paradoksi tjetër. “Revolucion!”, por revolucionin pritet ta bëjë SPAK-u.

Nëse besohet se sistemi është i kapur, si mund t’i thuash një institucioni të sistemit: na shpëto nga sistemi?

Nëse SPAK-u besohet se mund të veprojë në mënyrë të pavarur, atëherë kërkesa duhet të jetë e qartë: heto çdo dyshim, ndiq provat, akuzo këdo ndaj të cilit ka prova dhe lëre gjykatën të vendosë.

Por “Rama në burg” apo “Berisha në burg” nuk janë vendime juridike. Janë parrulla politike. Në demokraci, burgun nuk e cakton bulevardi.

Protesta që kërkon shtetin ligjor nuk mund të kërkojë njëkohësisht që ligji të zëvendësohet nga verdikti i turmës. 

Kjo është diferenca midis drejtësisë dhe hakmarrjes.

PD-ja kërkon ta bëjë protestën aleate

Edhe Sali Berisha dhe Partia Demokratike përpiqen ta lexojnë protestën si aleate objektive në betejën kundër Ramës. Berisha ka deklaruar mbështetje për kauzën e saj, duke këmbëngulur se nuk kërkon t’i marrë drejtimin.

Por këtu PD-ja përplaset me një realitet të pakëndshëm: një pjesë e protestës është kundër vetë Berishës.

Berisha pranon se një pjesë e sloganeve kërkon edhe burgosjen e tij. Dhe parrulla “Rama në burg, Berisha në burg” nuk e vendos Berishën në anën e revolucionit. E vendos, në perceptimin e atyre protestuesve, në anën e sistemit që duan të kapërcejnë.

Prandaj PD-ja mund ta konsiderojë protestën aleate kundër Ramës, por protesta nuk është automatikisht aleate e PD-së. Madje përpjekja për ta përvetësuar mund t’i japë Ramës dhuratën që i duhet: mundësinë për ta reduktuar një revoltë qytetare në filmin e vjetër Rama kundër Berishës.

Dhe atë film shqiptarët e kanë parë mjaft.

Nga flamingot te pyetja e pushtetit

Protesta nisi nga diçka shumë konkrete: Zvërneci, prona, mjedisi, ullishtet, bregdeti dhe projekti turistik. Flamingoja u bë simboli i rezistencës. Por brenda javësh kërkesat kaluan nga mbrojtja e territorit te ndryshimi i gjithë sistemit politik.

Kjo është njëkohësisht forca dhe rreziku i saj.

Sepse është shumë më e lehtë të thuash:

Rama ik!
Berisha ik!
SPAK vepro!
Qeveri teknike!
Revolucion!

sesa t’u përgjigjesh pyetjeve:

Kush vjen? Si vjen? Me çfarë programi? Me cilët njerëz? Me çfarë votash? Me çfarë institucionesh?

Këtu mbaron protesta.

Këtu duhet të fillojë politika.

Shqipërisë i duhet një lëvizje e re demokratike

Nëse gjithë kjo energji përfundon vetëm me largimin e një emri, Shqipëria mund të përfundojë me një emër tjetër dhe me të njëjtin sistem. Ky do të ishte dështimi më i madh.

Shqipërisë nuk i duhet një “Ramë tjetër” kundër Ramës. As rikthimi i së vjetrës si alternativë ndaj së sotmes. I duhet një lëvizje e re demokratike, që të lindë nga shoqëria dhe të mos bëhet pronë e një kryetari; që të bashkojë të rinjtë, profesionistët, diasporën, sipërmarrjen, universitetet dhe qytetarët që sot nuk e shohin veten as te PS-ja dhe as te PD-ja.

Një forcë që të mos premtojë “kur të vijmë ne, do t’i fusim ata në burg”, por diçka shumë më revolucionare: “Kur të vijmë ne, as ne nuk do të mund ta urdhërojmë prokurorin kë të hetojë dhe gjykatësin kë të dënojë.”

Ky është revolucioni demokratik që i duhet Shqipërisë. Jo një kryetar më i fortë. Institucione më të forta se kryetari. Jo një parti tjetër të ndërtuar rreth një njeriu. Një shtet ku askush nuk është i pazëvendësueshëm.

Jo vetëm rotacion njerëzish.

Rotacion idesh, elitash dhe mënyre qeverisjeje.

Nga Migjeni te “bijtë e shekullit të ri”

Dhe këtu protesta mund të gjejë edhe një jehonë shumë më shqiptare sesa sloganet e importuara të revolucionit. Migjeni u drejtohej “të birtë e shekullit të ri” — brezit që kërkonte të thyente botën e vjetër dhe të ndërtonte një tjetër.

Sot kjo thirrje mund të marrë një kuptim të ri. Bijtë e shekullit të ri nuk kanë pse të bëhen fli për një udhëheqës të ri. Nuk duhet të sakrifikohen që një kryetar të zëvendësojë një kryetar tjetër. Sakrifica e tyre duhet të jetë qytetare: të organizohen, të marrin përgjegjësi, të hyjnë në politikë, të konkurrojnë, të votojnë dhe të ndërtojnë institucione që nesër mund t’i kontrollojnë edhe ata vetë.

Sepse kundërshtari më i rrezikshëm për një pushtet 13-vjeçar nuk është turma që bërtet çdo natë se ai ka mbaruar.

Është qytetari që, pasi fiket megafoni, nuk shkon në shtëpi për të pritur protestën tjetër. Por Organizohet. Bashkohet. Krijon alternativën. Dhe hyn në zgjedhje për të fituar.

Atëherë edhe pyetja e parrullës ndryshon. 

“Na të birtë e shekullit të ri — jo për një lider të ri, por për një Shqipëri.!”

Një bisedë me Flora Nikollën për 4th International Cartoon Biennale “Niko Nikolla”.

Bisedoi: Sokol Paja

Në një kohë kur bota komunikon gjithnjë e më shumë përmes imazhit, karikatura mbetet një nga gjuhët më të fuqishme të komunikimit njerëzor. Ajo mund të bëjë të qeshësh, por edhe të mendosh; mund të satirizojë një realitet dhe, në të njëjtën kohë, të ngrejë një pyetje serioze. Në këtë filozofi është ndërtuar gjatë gjashtë viteve, Bienalja Ndërkombëtare e Karikaturës “Niko Nikolla”, një projekt që ka sjellë artistë nga dhjetëra vende të botës në Shqipëri dhe ka krijuar një hapësirë ndërkombëtare të dialogut përmes artit të karikaturës.

Në prag të edicionit të katërt, që do të zhvillohet në Korçë, më 30 tetor – 1 nëntor 2026, Flora Nikolla, ideatorja e Bienales dhe Drejtore Ekzekutive e Albanian Excellence, rrëfen për “Dielli” historinë e këtij projekti, rolin e Agim Sulajt, rrugëtimin nga Pogradeci në Tiranë e më pas në Korçë dhe ambicien për ta kthyer Shqipërinë në një pikë të rëndësishme të hartës ndërkombëtare të karikaturës.

Flora, si lindi ideja për krijimin e Bienales “Niko Nikolla”?

Ideja për krijimin e Bienales, lindi gjashtë vite më parë kur mendova se Shqipëria kishte nevojë për një ngjarje ndërkombëtare të karikaturës, një platformë që të sillte artistë nga vende të ndryshme të botës dhe njëkohësisht të vendoste Shqipërinë në hartën ndërkombëtare të këtij arti. Ishte një ide që lindi në një moment shumë të veçantë, kur në Pogradec, ne qytetin e lindjes së babait tim, Niko Nikolla. Në atë vit, bota hyri në periudhën e COVID-19. Kufijtë u mbyllën, njerëzit u izoluan dhe shumë aktivitete kulturore u ndërprenë. Por pikërisht kur bota po mbyllej, arti duhej të hapte një dritare. Dhe karikatura ishte gjuha që mund ta bënte këtë. Ajo nuk ka nevojë për përkthim. Një vizatim mund të udhëtojë nga Shqipëria në Japoni, nga Polonia në Spanjë, nga Amerika në Australi dhe të kuptohet pa pasur nevojë për një fjali.

Cili është roli dhe kontributi i artistit Agim Sulaj?

Po. Dhe kjo është një pjesë shumë e rëndësishme e historisë së Bienales. Një ide mund të lindë nga një person, por për t’u kthyer në një projekt të qëndrueshëm ka nevojë për njerëzit e duhur.

Agim Sulaj ishte një nga njerëzit kyç në këtë rrugëtim. Ai u bë bashkëthemelues i Bienales dhe Drejtor i saj Artistik, duke sjellë përvojën, autoritetin dhe vizionin e tij si një artist i njohur i karikaturës. U bashkua e u ngjiz mirë, ideja dhe vizioni për krijimin e Bienales me në ndërtimin e identitetit të saj artistik e ndërkombëtar të sjellë nga Agim Sulaj. Mendoj se pikërisht ky kombinim e bëri të mundur që një ide e lindur në Shqipëri të mos mbetej një aktivitet i zakonshëm, por të merrte karakterin e një Bienaleje të vërtetë ndërkombëtare.

Çfarë e bëri kaq të veçantë fillimin e një Bienaleje të vërtetë ndërkombëtare?

Fakti që nisëm në një periudhë pandemie. Në atë kohë mund të ishte shumë e lehtë të thoshim: “Le ta shtyjmë.” Por vendosëm të mos e shtynim. Përkundrazi, besuam se artistët kishin nevojë të komunikonin dhe publiku kishte nevojë për një buzëqeshje. Kjo është edhe arsyeja pse karikatura është kaq e fuqishme. Ajo mund të flasë për një krizë, për politikën, për teknologjinë, për luftën, për marrëdhëniet njerëzore apo për jetën e përditshme dhe ta bëjë këtë në vetëm një imazh.

Si ka qenë rrugëtimi i Bienales gjatë këtyre gjashtë viteve?

Ka qenë një rrugëtim shumë i bukur dhe aspak i zakonshëm.Bienalja nisi në Pogradec. Më pas u zhvendos në Tiranë, ku u zhvilluan dy edicione.

Dhe tani, për edicionin e katërt, vjen në Korçë, një qytet me një traditë të jashtëzakonshme kulturore dhe artistike. Pra, Bienalja ka lëvizur brenda Shqipërisë, por në të njëjtën kohë ka zgjeruar gjithnjë e më shumë hartën e saj ndërkombëtare. Për mua është shumë domethënëse që një projekt i tillë të mos mbetet vetëm në Tiranë. Ne duam që qytete të ndryshme shqiptare të bëhen pjesë e këtij komunikimi ndërkombëtar.

Cilat kanë qenë temat e edicioneve të mëparshme artistike?

Temat kanë qenë gjithmonë të lidhura me realitetin në të cilin jetojmë. Kemi pasur “Buzëqeshje Ballkanike”, një temë që preku humorin, identitetin dhe realitetin ballkanik. Më pas, Ku shkon botë ? “Të jetosh në një botë dixhitale”, një temë që lidhej me ndryshimin e madh që teknologjia ka sjellë në jetën tonë.

Kemi pasur edhe temën e portretit, “Portret – Dritan Abazoviç”, duke e përdorur portretin si një formë artistike dhe satirike. Çdo edicion ka pasur karakterin e vet, por gjithmonë kemi dashur që tema t’u japë artistëve liri për interpretim.

Çfarë risie sjell edicioni i katërt?

Edicioni i katërt është shumë i rëndësishëm për ne. Këtë vit kemi dy tema: “Angel or Devil?” – “Engjëll apo Djall?” dhe “Portrait – Bujar Kapexhiu”.

“Engjëll apo Djall?” është një temë që mund të interpretohet në mënyra të pafundme. Mund të jetë një reflektim mbi njeriun, politikën, shoqërinë, pushtetin, teknologjinë apo kontradiktat e jetës moderne.

Ndërsa “Portrait – Bujar Kapexhiu” është një nderim për një figurë të rëndësishme të karikaturës shqiptare. Kemi dashur që tradita shqiptare e karikaturës të jetë pjesë e një Bienaleje që tashmë ka një dimension ndërkombëtar.

Sa i përket pjesëmarrjes së artistëve, sa ndërkombëtare është sot Bienalja “Niko Nikolla”?

Mjafton të shohësh listën e vendeve dhe flamujt e artistëve pjesëmarrës për ta kuptuar. Mesatarisht kemi pasur rreth 60 vende pjesëmarrëse për edicion.

Nëse e shohim në katër edicione, kemi një shtrirje të konsiderueshme ndërkombëtare dhe qindra pjesëmarrje nga vende të ndryshme të botës. Por për mua, rëndësi nuk ka vetëm numri. Pas çdo vendi është një artist. Dhe pas çdo artisti është një kulturë.

Kjo do të thotë se nëpërmjet Bienales, Shqipëria ka komunikuar me një pjesë shumë të madhe të komunitetit ndërkombëtar të karikaturës.

Kjo është ajo që dua të them kur them se Bienalja ka ndihmuar në vendosjen e Shqipërisë në hartën botërore të karikaturës.

Çfarë ndikimi ka pasur Agim Sulaj në këtë shtrirje ndërkombëtare?

Një rol shumë të rëndësishëm. Si bashkëthemelues dhe Drejtor Artistik, Agim Sulaj ka qenë një nga shtyllat e identitetit artistik të Bienales. Përvoja e tij ndërkombëtare, marrëdhëniet me komunitetin e karikaturës dhe njohja e këtij arti kanë ndihmuar shumë që Bienalja të krijojë një profil serioz.

Mendoj se një nga bukuritë e këtij projekti është pikërisht bashkëpunimi. Njëra anë është ideja dhe vizioni për ta krijuar një platformë të tillë në Shqipëri.

Ana tjetër është përvoja artistike dhe profesionale që e ndihmon atë platformë të fitojë autoritet. Dhe këto dy dimensione janë bërë bashkë.

A është kjo edhe një formë diplomacie kulturore shqiptare?

Pa dyshim. Unë e shoh Bienalen edhe si një formë të diplomacisë kulturore shqiptare. Kur një artist nga një vend tjetër vjen në Shqipëri, ekspozon këtu, njeh artistët shqiptarë dhe krijon marrëdhënie të reja, kemi krijuar një urë. Kur një artist shqiptar hyn në një rrjet ndërkombëtar, kemi krijuar një tjetër urë. Në fund, kultura bën atë që politika shpesh e ka të vështirë ta bëjë: i afron njerëzit.

Çfarë lidhjeje ka kjo Bienale me Albanian Excellence?

Bienalja është pjesë e vizionit të Albanian Excellence për ta promovuar Shqipërinë përmes njerëzve, artit, kulturës dhe vlerave të saj. Ne besojmë se “Excellence” nuk është vetëm një çmim apo një titull. Është një mënyrë për të ndërtuar ura. Dhe një Bienale ndërkombëtare është pikërisht një urë.

Ne duam që Shqipëria të mos shihet vetëm si një vend që pret turistë, por edhe si një vend që krijon, organizon dhe pret ngjarje me standard ndërkombëtar.

Pse emri “Niko Nikolla”?

Sepse emri i Niko Nikollës përfaqëson një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë sonë kulturore dhe të botës së humorit, publicistikës dhe krijimtarisë, si kryeredaktor i Revistës të vetme opozitare “Hosteni “ për 25 vite, atëhere kur u krijua edhe shkolla e karikaturës shqiptare. Kështu si një praktikë kjo e njohur edhe në notë, emri i tij i jep Bienales një lidhje me kujtesën dhe traditën, ndërsa vetë Bienalja është një mënyrë për ta çuar këtë trashëgimi drejt së ardhmes. Ne besojmë se emrat e njerëzve që kanë kontribuar në kulturën shqiptare duhet të vazhdojnë të jetojnë përmes projekteve të reja.

Çfarë prisni nga Korça?

Shumë. Korça ka një shpirt të veçantë. Është një qytet ku arti, kultura, tradita dhe historia janë pjesë e identitetit të përditshëm. Prandaj mendoj se është një vend shumë i bukur për ta çuar Bienalen në një fazë të re. Nga Pogradeci, në Tiranë, dhe tani në Korçë, Bienalja ka krijuar një itinerar të vetin. Por udhëtimi i vërtetë ka qenë ai nga Shqipëria drejt botës.

Cili është mesazhi juaj për artistët që marrin pjesë?

T’u themi faleminderit. Sepse pa artistët nuk do të kishte Bienale. Çdo artist që dërgon një vepër në Shqipëri bëhet pjesë e kësaj historie. Edhe nëse nuk vjen fizikisht në Korçë, vepra e tij udhëton. Dhe kjo është fuqia e artit.

Po mesazhi për publikun shqiptar?

Të mos e shohë karikaturën vetëm si diçka që na bën të qeshim. Ta shohë si një art që na bën të mendojmë. Pas një vizatimi të bukur mund të fshihet një pyetje shumë serioze. Pas një buzëqeshjeje mund të jetë një kritikë ndaj shoqërisë. Dhe pas një batute mund të fshihet një e vërtetë.

Ku e shihni Bienalen pas disa vitesh?

E shoh gjithnjë e më ndërkombëtare.Dua që “Niko Nikolla” të bëhet një emër i njohur në kalendarin botëror të karikaturës. Dua më shumë vende, më shumë artistë, më shumë bashkëpunime dhe më shumë të rinj që të afrohen me këtë art.

Por mbi të gjitha dua që të ruajmë atë që ishte në fillim: guximin për të besuar te një ide.

Sepse gjashtë vite më parë, kur bota ishte në mes të COVID-it, askush nuk mund ta dinte se ku do të arrinte kjo ide. Sot mund të themi se ajo ka bërë një rrugë të gjatë. Nga Pogradeci në Tiranë.Nga Tirana në Korçë. Nga Shqipëria drejt dhjetëra vendeve të botës. Dhe nëse ka një gjë që kjo Bienale ka dëshmuar, është kjo:

Nuk duhet të jesh një vend i madh për të pasur një ide të madhe. Mjafton të kesh guximin ta nisësh.

NJË IDE, DY FORCA KRIJUESE

Historia e Bienales “Niko Nikolla” është edhe historia e një bashkëpunimi.

Flora Nikolla – Ideatore dhe Drejtore Ekzekutive

Ideja për krijimin e Bienales dhe vizioni për ta kthyer Shqipërinë në një pikë takimi ndërkombëtar të karikaturës.

Agim Sulaj – Bashkëthemelues dhe Drejtor Artistik

Kontributi artistik, eksperienca ndërkombëtare dhe ndërtimi i identitetit artistik të Bienales.

Dy role të ndryshme, por një qëllim i përbashkët:

TË SJELLIN BOTËN E KARIKATURËS NË SHQIPËRI DHE SHQIPËRINË NË BOTË.

4th International Cartoon Biennale “Niko Nikolla”

Korçë, Albania | 30 October – 1 November 2026

Themes: “Angel or Devil?” & “Portrait – Bujar Kapexhiu”

Organized by: Albanian Excellence.

Lutfi Dervishi/

1. Pershtajta me natyrën

Kur romakët ndërtuan rrugën Egnatia, aty ku ishte e mundur, ndoqën rrjedhën e lumit dhe nuk tentuan ta përshtatnin Shkumbinin me projektin e tyre. Sot po bëjmë të kundërtën.

2. Porti historik i vendit

Grekët dhe romakët nuk e zgjodhën rastësisht Durrësin. Epidamni-Dyrrahu ishte port i rëndësishëm që nga shekulli VII p.e.s. dhe më vonë u bë pikënisja e rrugës Egnatia. Durrësi lindi e u rrit si qytet prá prej portit. Sot, ne po e çmontojmë atë.

3. Të moçmit ndërtonin në kodra.

Mjafton të shohësh shpërndarjen historike të vendbanimeve: kodra, shpate, tarraca natyrore e vende të mbrojtura. Poshtë liheshin tokat pjellore dhe zonat që përmbyteshin. Në kodër ishe i mbrojtur, me ajrim të mirë e kullim natyror. Sot ku gjejmë shesh, bëjmë përshesh.

4. Lumit nuk i merrej prona.

Fushat aluvionale janë krijuar pikërisht sepse lumenjtë kanë dalë nga shtrati dhe kanë depozituar sedimente gjatë shekujve. Kur i grabit pronën lumit, një ditë ai do ta marrë, pa të njoftuar dhe pa të paraqitur certifikatën e pronësisë.

5. Urat shekullore

Ura e Mesit mbi lumin Kir është shembull i shkëlqyer: 108 metra e gjatë, me 13 harqe. Harqet nuk ishin dekor; ato lejonin kalimin e lirë të ujit kur rriteshin prurjet. (Urat u ndërtuan pa tender!)

6. Qytetet e dinin çfarë ishte hija. Orientimi i ndërtesave, oborret, pemët, muret e trasha dhe materialet natyrore ishin përgjigja ndaj klimës përpara se të shpikeshin kondicionerët. Edhe kur planifikohej kryeqyteti në shekullin e kaluar, arkitektët kishin parasysh korridoret e ajrit dhe lëvizjen e Diellit. Sot kemi lagje që nuk shohin kurrë dritë, ku betoni po i merr frymën qytetit.

7. Toka si pasuri

Nga veriu në jug, toka bujqësore trajtohej si pasuri e rrallë, jo si territor ndërtimi. Pa ekskavatorë e pa betonarme, njerëzit vëzhgonin me kujdes ku kalonte lumi, ku rrëshqiste mali, nga frynte era dhe ku ishte toka më pjellore.

Sot kemi teknologji shumë më të zhvilluar se romakët, bizantinët e osmanët, por po shkatërrojmë të vetmen vatër që kemi për të jetuar.