Nga Fadil Ferizi/
Ka krime që pushteti përpiqet t’i mbyllë në arkiv, por që hapja e arkivit i kthen në aktakuzë morale. Masakra e Tivarit, e kryer në fund të marsit dhe në fillim të prillit 1945, është një prej tyre. Tetëdhjetë e një vjet më vonë, Simpoziumi Ndërkombëtar Shkencor i mbajtur në Tivar më 31 mars 2026 dhe fejtoni tetëpjesësh i historianit Sherbo Rastoder (Šerbo Rastoder), botuar në gazetën malazeze “Vijesti” nga 15 deri më 22 prill, e kanë zgjeruar bazën e kërkimit. Por ato nuk e kanë mbyllur çështjen.
Sot mund të rindërtohen më qartë rruga e rekrutëve, njësitë që i shoqëruan, dorëzimi i tyre nga një formacion te tjetri dhe incidenti që i parapriu masakrës. Megjithatë, numri përfundimtar i viktimave, zinxhiri i plotë i komandës, vendndodhja e varreve dhe ekzistenca e një plani paraprak për eliminimin e rekrutëve mbeten çështje të pambyllura.
Kjo kërkon një disiplinë të dyfishtë: të emërtohen përgjegjësit pa fajësuar popuj të tërë dhe të ndahet dokumenti nga dëshmia, dëshmia nga interpretimi dhe interpretimi nga hipoteza. Tivari ishte vendi i krimit, jo autori kolektiv i tij. Krahas individëve që morën pjesë në ndjekjen e shqiptarëve të paarmatosur, pati familje vendëse që i fshehën dhe i shpëtuan të arratisurit, duke rrezikuar jetën e tyre.
Rekrutë për një front të largët
Shqiptarët e Kosovës nuk u nisën drejt Tivarit si destinacion përfundimtar. Ata u mobilizuan, kryesisht me detyrim, për plotësimin e njësive të Armatës së Katërt Jugosllave, e cila zhvillonte operacione në veriperëndim të Jugosllavisë. Rruga kalonte nga Prizreni në Kukës, Fushë-Arrëz, Pukë e Shkodër, pastaj drejt Tivarit, prej nga rekrutët duhej të transportoheshin me anije drejt bregdetit dalmat.
Ky operacion nuk mund të shkëputet nga gjendja politike në Kosovë. Më 8 shkurt 1945, pushteti jugosllav vendosi administrimin ushtarak. Rezistenca në Drenicë dhe në vise të tjera po shtypej nga forca të mëdha ushtarake, ndërsa popullsia shqiptare trajtohej si politikisht e dyshimtë. Në këtë klimë, mobilizimi dhe largimi i mijëra të rinjve të paarmatosur nuk ishte një procedurë e zakonshme administrative. Ishte një operacion ushtarak i ushtruar mbi një popullsi pa mbrojtje politike dhe pa kontroll mbi fatin e saj.
Studimi i Goran Nikoliqit (Goran Nikolić), i mbështetur në dokumente të Arkivit Ushtarak në Beograd, tregon se tri kolonat e marsit u shoqëruan nga Brigada e 27-të Serbe e Divizionit të 46-të. Eshaloni i dytë u nis nga Prizreni me 2 382 rekrutë. Më 30 mars, në Shkodër, Brigada e 27-të ia dorëzoi Brigadës së Dhjetë Malazeze 2 367 prej tyre. Pikërisht një pjesë e këtij eshaloni u godit në Tivar.
Ky zinxhir dorëzimi ngre një pyetje që ende nuk ka marrë përgjigje të plotë: kush mbante përgjegjësi për sigurinë e rekrutëve shqiptarë? Dokumentet e njohura deri më sot nuk tregojnë praninë e një oficeri shqiptar me kompetencë të mirëfilltë komanduese mbi kolonën. Rekrutët ishin çarmatosur dhe i nënshtroheshin plotësisht komandës së formacioneve që i shoqëronin.
Shkasi dhe mekanizmi i hakmarrjes
Ngjarja e menjëhershme që i parapriu masakrës lidhet me vrasjen e një pjesëtari të Brigadës së Dhjetë, Savo Dabanoviqit (Savo Dabanović). Rrethanat nuk paraqiten njësoj në të gjitha dëshmitë. Sipas një versioni, një ose dy rekrutë ia rrëmbyen armën dhe e vranë. Sipas një versioni tjetër, autori nuk u identifikua dhe u veçuan disa të dyshuar. Dëshmitë ndryshojnë edhe për numrin dhe prejardhjen e bombave që thuhet se u hodhën më pas.
Por këto dallime nuk e ndryshojnë thelbin juridik dhe moral. Edhe sikur versioni më rëndues për një rekrut shqiptar të provohej plotësisht, përgjegjësia do të ishte individuale. Aleksandar Rankoviqi (Aleksandar Ranković), duke folur në maj 1945, pranoi se incidenti mund të lokalizohej, por se drejtuesit kërkuan reprezalje, menduan të pushkatonin dyzet shqiptarë për një ushtar dhe pastaj hapën zjarr mbi masën.
Vrasja e Dabanoviqit mund të shpjegojë shkasin e menjëhershëm, por nuk mund të shërbejë si justifikim. Kërcënimi me hakmarrje kolektive, vendosja e armëve automatike përballë një mase të paarmatosur dhe vazhdimi i vrasjeve mbi njerëzit që përpiqeshin të shpëtonin e shndërruan incidentin në krim ushtarak.
Numrat që arkivat ende nuk i kanë mbyllur
Raporti i oficerit të zbulimit të Brigadës së 27-të, i datës 6 prill 1945, shënonte 452 të vrarë dhe 104 të plagosur. Dy raporte të tjera përmendnin rreth 450 të vrarë dhe rreth 120 të plagosur. Kujtimet e disa pjesëmarrësve e çojnë numrin në rreth 700, ndërsa studiues dhe përfaqësues të familjeve kanë paraqitur shifra prej 1 500, 1 565 ose më shumë.
As shifra më e ulët dhe as ajo më e lartë nuk mund të shpallen përfundimtare. Disa nga raportet ushtarake mund ta kenë zvogëluar përmasën e krimit, ndërsa disa vlerësime të mëvonshme mund të kenë bashkuar viktimat e Tivarit me të vrarët gjatë rrugës ose me tragjedi të tjera. Përfundimi i ndershëm është se u vranë qindra rekrutë të paarmatosur, por numri i saktë nuk mund të përcaktohet pa identifikimin e varreve, hapjen e arkivave dhe krijimin e një regjistri të verifikuar me emra.
Edhe fati i rekrutëve të lidhur me ngjarjen e Dubrovnikut kërkon hetim të veçantë. Në simpozium u paraqit pretendimi se në një zjarr në një depo kimike humbën jetën nga 1 400 deri në 1 700 të rinj. Fjala e Rankoviqit, shumë më e afërt me ngjarjen, përmend 130 shqiptarë të asfiksuar në një magazinë. Mospërputhja është tepër e madhe për një përfundim të prerë. Kjo tragjedi duhet të hetohet në arkiva, jo të pranohet pa verifikim dhe as të zhduket në një heshtje të dytë.
Krimi i drejtpërdrejtë dhe përgjegjësia politike
Përgjegjësia e drejtpërdrejtë ushtarake rëndon mbi pjesëtarët dhe drejtuesit e Brigadës së Dhjetë Malazeze që urdhëruan, lejuan ose kryen zjarrin, si edhe mbi zinxhirin më të lartë komandues që nuk e parandaloi dhe nuk e ndëshkoi krimin. Burimet e mëvonshme flasin për shkarkimin e komandantit Gasho Markoviq (Gašo Marković), të komisarit politik dhe të disa drejtuesve të tjerë. Por nuk është dokumentuar një proces penal i mirëfilltë, një gjykim publik ose vuajtja e dënimit nga përgjegjësit. Shkarkimi administrativ nuk ishte drejtësi. Ishte menaxhim i pasojës.
Përgjegjësia e kuadrove komuniste shqiptare duhet formuluar me të njëjtën saktësi. Deri tani nuk është botuar një dokument që provon marrëveshje paraprake ndërmjet udhëheqjes jugosllave dhe asaj shqiptare për vrasjen e rekrutëve. Lejimi i kalimit të njësive aleate jugosllave nëpër Shqipëri, sado i rëndë në pasojat e tij, nuk provon vetvetiu një plan të përbashkët shfarosës.
Por mungesa e një dokumenti të tillë nuk e zhduk përgjegjësinë politike. Mobilizimi i detyruar, kalimi i kolonave pa garanci mbrojtëse, mungesa e përfaqësimit shqiptar në komandën e shoqërimit, vazhdimi i transporteve edhe pasi autoritetet përkatëse ishin njoftuar për masakrën dhe heshtja shumëvjeçare përbëjnë dështim të rëndë institucional. Në kuptimin moral e politik, kjo ishte braktisje e rekrutëve dhe nënshtrim i interesit kombëtar ndaj bindjes ideologjike.
Nga kujtesa te detyrimi shtetëror
Simpoziumi i 31 marsit nuk vuajti nga mungesa absolute e pranisë institucionale. Në të morën pjesë ose dërguan mesazhe përfaqësues politikë, diplomatikë dhe qeveritarë. Problemi është më i thellë: ende nuk ka mandat të qartë shtetëror, komision funksional, qasje të plotë në arkiva, kërkim sistematik të varreve dhe regjistër të verifikuar të viktimave.
Pjesëmarrësit kërkuan botimin dygjuhësh të kumtesave, vendosjen e një shenje përkujtimore, evidentimin e varrezave të dyshuara, zhvarrimin dhe rivarrimin dinjitoz të viktimave, krijimin e komisioneve ndërshtetërore dhe hapjen e arkivave. Këto nuk janë kërkesa kundër pajtimit. Janë kushtet pa të cilat pajtimi mbetet vetëm fjalë ceremoniale.
Të vdekurit e Tivarit nuk kanë nevojë për një mit të ri. Kanë nevojë për emrat dhe varret e tyre, për dokumentimin e urdhrave dhe për përcaktimin individual të përgjegjësisë. Një komb nuk e mbron dinjitetin duke fshehur fajin e njerëzve të vet. E mbron kur ka fuqinë morale ta shqiptojë të vërtetën edhe kur ajo e akuzon pushtuesin, edhe kur ajo e turpëron bashkëkombësin dhe edhe kur ajo e detyron shtetin të veprojë.