Një analizë historiko-gjeopolitike e dokumentit të vitit 1841.
Prof.dr. Pal Nikolli
Burimi i materialit: Revista e periodikut italian “Poliorama Pittoresco” (21 Gusht 1841, Faqe 13, Tomo VI) Titulli Origjinal: GIANINA CAPITALE DELL’ ALBANIA Ilustrimi: Gravurë panoramike nga F. Sardi (litografi)
Dokumenti historik i vitit 1841 nga revista e njohur italiane Poliorama Pittoresco përbën një dëshmi tejet të rëndësishme mbi gjeografinë politike, organizimin ushtarak dhe dinamikat socio – kulturore të hapësirës shqiptare në gjysmën e parë të shekullit të XIX-të. Teksti shoqërues me titull të qartë e domethënës “Gianina Capitale dell’ Albania” (Janina Kryeqytet i Shqipërisë), i bashkëlidhur me një litografi mahnitëse të realizuar nga artisti F. Sardi, pasqyron rolin udhëheqës të qytetit të Janinës dhe kontributin e Ali Pashë Tepelenës në konsolidimin e një autonomie de-facto shqiptare.
1. Koncepti territorial dhe identiteti gjeografik i Shqipërisë.
Në hapje të artikullit, autori italian përcakton me saktësi rajonin gjeografik dhe shtrirjen e territorit shqiptar. Shqipëria përshkruhet si një rajon i gjerë dhe i famshëm prej kohësh, i cili përmbante disa qytete mjaft të rëndësishme. Midis tyre, Janina (e quajtur Janina nga shqiptarët dhe Yania nga osmanët) zinte vendin qendror si kryeqyteti i Shqipërisë së Poshtme (Bassa-Albania).
Vendosja e qytetit në bregun perëndimor të liqenit, e rrethuar nga një natyrë piktoreske dhe me një pazar (Bazar) mirë të ndërtuar, plotësonte strukturën strategjike të kësaj kryeqendre. Gjatë sundimit të Ali Pashë Tepelenës, kontrolli administrativ u shtri në një territor mjaft të gjerë shqiptar që përfshinte sangjakët e Delvinës, Vlorës, Elbasanit dhe Ohrit, duke u zgjeruar deri në Trikala të Thesalisë.
2. Ali Pashë Tepelena: Udhëheqësi dhe shtetari ushtarak.
Analiza i kushton një fokus të veçantë figurës komplekse të Ali Pashës. I përshkruar si një “njeri i jashtëzakonshëm”, ai arriti të ngjitej nga një drejtues i thjeshtë kleftësh (capo de’ clefti) në zotëruesin absolut të Shqipërisë së Poshtme dhe rajoneve përreth.
“Ali-Bascià non riconosceva, se non di nome, la sovranità del Gran-signore… Egli si aveva raccolta una flottiglia di parecchie corvette, e un esercito di 20,000 uomini, meglio ordinato e governato che qualsiasi altra soldatesca ottomana.”
(Ali Pasha nuk e njihte sovranitetin e Sulltanit përveçse me emër… Ai kishte ngritur një flotë me disa korveta dhe një ushtri prej 20,000 vetash, më mirë të organizuar e të qeverisur se çdo forcë tjetër ushtarake osmane.)
Ali Pasha ruajti një pavarësi praktike administrative nga Porta e Lartë. Ai zhvillonte marrëdhënie të drejtpërdrejta diplomatike me fuqitë e mëdha detare europiane, të cilat akredituan përfaqësuesit e tyre pranë kortes së Janinës. Fuqia e tij bazohej mbi një ushtri të disiplinuar dhe një flotë detare me korveta, duke e kthyer Janinën në një pol të fuqishëm gjeopolitik në Ballkan deri në rrethimin e tij dhe fundin tragjik në vitin 1822.
3. Arkitektura, urbanistika dhe rilindja kulturore.
Dokumenti nxjerr në pah transformimin e madh urbanistik dhe kulturor të Janinës gjatë kësaj periudhe. Qyteti dominohej nga dy kështjella kryesore: ajo mbi gadinsulën e liqenit dhe citadela e Litharicës. Në Litharicë, Ali Pasha ndërtoi një pallat me magnificencë mbretërore, duke angazhuar mjeshtër dhe arkitekturë të nivelit europian.
Popullsia e Janinës arriti deri në 40,000 banorë, duke u krahasuar me qytetet më me prosperitet në Itali. Në qytet u ngritën shkolla fillore, një lice ku mësoheshin gjuhët e lashta, filozofia dhe matematika, si dhe një bibliotekë publike e pasur. Janina u kthye në një qendër të rëndësishme tregtare dhe intelektuale, ku zakonet dhe moda europiane po përqafoheshin me shpejtësi.
4. Pasojat e rënies dhe rëndësia historike.
Në përmbyllje, teksti trajton edhe pasojat e rënda që pasuan pas eliminimit të Ali Pashës më 1822. Shkatërrimi i mbretërisë së tij çoi në rrënimin e institucioneve arsimore, tregtisë dhe të vetë qytetit. Në kohën e botimit të artikullit (1841), Janina përshkruhet si një qytet i reduktuar ndjeshëm në popullsi e aktivitet.
Sidoqoftë, ky dokument mbetet një dëshmi e patjetërsueshme historike që provon se në fillim të shekullit të XIX-të, Janina njihej ndërkombëtarisht si kryeqendra politike, ushtarake dhe kulturore e Shqipërisë.