Nga Rafael Floqi/
Shkëputur nga libri “Noli dhe Konica në dritën e “Diellit””
Ka një letër të Faik Konicës drejtuar Fan Nolit (rreth vitit 1909) .Në këtë letër të shkurtër, Konica i përgjigjet një shkrimi të ri të Nolit në gazetën Dielli. Transliterimi ruan stilin e hollë ironik dhe tonin miqësor formal të Konicës, tipik për periudhën e bashkëpunimit të hershëm: “I dashuri Imzot Noli,
E lexova me interes shkrimin tuaj të fundit dhe, me gjithë energjinë e tepruar që më duket se i keni dhënë çështjes, duhet t’ju rrëfej se zëri juaj është i vyer për kombin. Gjuha juaj, edhe kur ngrihet si shigjetë, mbetet e pastër dhe e ngrohtë si zjarri i një shtëpie të mirë. Ju përgëzoj, pra, por ju lutem që retorikën ta vini në shërbim të durimit, se kombi ynë ka më shumë nevojë për arsye, sesa për zjarr.
Me respekt,
Faik Konica.”
Ky dokument tregon raportin mjeshtër–dishepull, por me nuancën e Konicës që përpiqet të kanalizojë energjinë e Nolit drejt një shkrimi më të matur.
Letra e mëposhtme është ndër më të rëndësishmet, sepse Noli e pranon hapur ndikimin e Konicës në stilin e tij: “I nderuari Faik,
Nuk mund të rri pa ju falënderuar për mësimin që më keni dhënë, drejtpërdrejt e tërthorazi. Nga ju mësova se si të shkruhet shqipja me dinjitet. Ju më mësuat se gjuha e kombit duhet sharmin e një zonje aristokrate dhe përulësinë e një nëne popullore. Me shpresë se shkrimet e mia të mos ju duken të pamatura, mbetem me nderimet më të larta, Fan Noli.”
Ky dokument konfirmon atë që Noli do ta pranonte publikisht më vonë: “Faiku më mësoi të shkruaj shqip.”
Në historinë e kulturës shqiptare moderne, pak marrëdhënie janë ngarkuar me aq dritë, hije, ngrohtësi dhe ftohtësi njëkohësisht sa ajo midis Faik Konicës dhe Fan S. Nolit. Kjo marrëdhënie, me përplot kthesa që nga fillimet e shekullit XX deri në fundin e jetëve të tyre, është një laborator i gjallë ku mund të studiohen jo vetëm raportet intelektuale dhe kulturore brenda diasporës shqiptare, por edhe mekanizmat psikologjikë të një marrëdhënieje mjeshtër–nxënës, me të gjitha fazat e saj: idealizimin, identifikimin, formimin, emancipimin, ankthin e ndikimit, konfliktin dhe, më në fund, pajtimin e heshtur.
Ky kapitull e shqyrton këtë marrëdhënie në të gjithë thellësinë e saj, duke përdorur dokumente arkivore, analiza krahasuese me çifte të tjera të famshme mjeshtër–nxënës në kulturë, dhe duke e vendosur të gjithë këtë dramë njerëzore dhe intelektuale në kontekstin e zhvillimit të identitetit shqiptar modern.
Marrëdhënia mes këtyre dy figurave nuk fillon si përplasje. Përkundrazi, ajo lind nga një akt intelektual dashurie: Noli, emigranti i ri në tokën amerikane, e gjen te Faik Konica njeriun që i zgjidh nyjën dhe i jep mjetet e para për të shkruar shqipen me bukuri, me elegancë dhe me vetëbesim. Ky moment, sa i thjeshtë në dukje, është i jashtëzakonshëm në pasojat e tij. Në një letër drejtuar Kostë Çekrezit në vitin 1907, Noli e pohon me sinqeritet të rrallë: “Ai më mësoi të shkruaj shqip”
Ky pohim i hershëm është si çelësi i parë që hap portën drejt një raporti kompleks, të ngjashëm me marrëdhëniet e famshme Frojd–Jang, Paund–Eliot apo Tolstoj–Gorki, ku nxënësi nis rrugën në hijen e mjeshtrit, por nuk e përmbyll atë aty.
Në fillim, Konica është i pandryshueshëm në rolin e tij të mjeshtrit: aristokrat i mendjes, estet i lindur, zotërues i një shqipeje pastërtisht të kultivuar, njeri që kishte jetuar në sallonet e Parisit dhe korridoret e Harvardit, dhe që e shihte veten si standard i fjalës shqipe. Në letrat e tij të hershme, madje edhe në korrespondencat private, ai shfaq një ndjenjë pothuaj paternaliste ndaj shkrimtarëve të rinj. Në një letër drejtuar Kristo Dakos p.sh më 1909 shkruan: “Shqipja nuk është një rrobë për t’u veshur si të teket; ajo ka dinjitet”.
Kjo ndjenjë e një dinjiteti të lartë të gjuhës nuk ishte thjesht një teknikë, por një pozicion psikologjik: Konica ishte mësuesi që i mësonte nxënësit jo vetëm letërsinë, por etikën e gjuhës. Dorëshkrimet e Nolit në “Dielli” të viteve 1907–1908 tregojnë qartë shtresën e dytë të kësaj marrëdhënieje: kur Konica redakton, korrigjon, qorton dhe formon, duke i dhënë Nolit ritmin e parë të fjalës së shkruar shqip. Një shënim i tij mbi një tekst të Nolit është jashtëzakonisht domethënës: “Është ide e mirë, por fjalia e rënduar. Shqipja kërkon hapësirë si fryma”.
Këto redaktime nuk janë thjesht metodike; ato janë gjestet klasike të një mjeshtri që kërkon të krijojë vazhdimësinë e vet nëpërmjet nxënësit. Në terma psikologjikë, ky është identifikimi primar që Frojdi e përshkruan si fazën ku nxënësi ndërton veten, duke u pasqyruar si mjeshtër (Freud 1921). Në këtë fazë Noli është i përulur, admiron gjithçka që bën Faiku, e ndjek stilin e tij, dhe e sheh atë si figurë të pakundërshtueshme të kulturës shqiptare.
Por çdo marrëdhënie e tillë, veçanërisht, kur ka të bëjë me dy mendje të jashtëzakonshme, përmban një moment të pashmangshëm transformimi. Tek Noli ky transformim nis të ndodhë rreth viteve 1910–1912. Ai predikon, shkruan, përkthen dhe fiton mbështetjen e komunitetit shqiptar të Amerikës. Ai nuk është më vetëm. Nxënësi i Konicës, por shfaqet si figurë karizmatike, poetike dhe politike me forcë të natyrshme. Përkthimi i Shakespeare-it është momenti i parë i madh i këtij pavarësimi.
Kur botohet Hamlet-i në shqip, Konica reagoi me një ftohtësi të matur, duke shkruar: “Një punë e guximshme, por kërkon delikatesë të gjuhës angleze” (Dielli, 1910). Ky vlerësim i vakët është simptomë e asaj që teoricieni Harold Bloom e quan “ankthi i ndikimit” (Bloom 1973), momenti, kur mjeshtri e sheh nxënësin si një rrezik për vazhdimësinë e vet.
Është pikërisht këtu që marrëdhënia mes tyre nis të marrë trajta të një drame psikologjike moderniste.
Noli po fiton lirinë e tij. Ai nuk e ndjek më stilin e Konicës; ai krijon të vetin. Ai nuk është më estet i ngushtë, por poet, orator, reformator, teolog, figurë popullore. Konica, ndërkohë, mbetet aristokrat i kulturës, kritik i rrallë, gjuhëtar i përpiktë dhe mendje e ftohtë.
Në raportet amerikane të vitit 1914, diplomati William Grant shkruan: “Noli ka një ndikim që nuk e ka askush tjetër në diasporë; ai prek zemrën e turmës” . Dhe vetë Noli tek predikimet shkruante” “Rruga e njeriut drejt tjetrit fillon në çastin kur ai fiton betejën me vetveten.”
Gjatë katërmbëdhjetë viteve në SHBA, Noli kishte fituar epërsinë dhe autoritetin kryesor brenda komunitetit shqiptar atje, i cili numëronte mbi njëzet mijë vetë. Në vitin 1913 ai shkoi në Londër për të lobuar për pavarësinë dhe, pas Luftës së Parë Botërore, zhvilloi një fushatë për njohjen ndërkombëtare.
Të huajt ndienin kënaqësi të veçantë kur angazhoheshin në biseda intelektuale me këtë peshkop shqiptar. Ai ishte një njeri kom- pleks, stili i të cilit shpesh ishte vetë-ironik. Herë-herë tingëllonte i sigurtë për rëndësinë e tij mesianike; çaste më pas, toni i tij bëhej cinik e shpërfillës. Ky vlerësim është goditje e drejtpërdrejtë në sferën e narcizmit kulturor të Konicës. Mjeshtri kupton se nxënësi i tij ka krijuar një lloj ndikimi, që ai vetë nuk e ka dhe kjo krijon tension të brendshëm psikologjik. Letra e Konicës drejtuar Mid’hat Frashërit në vitin 1921 e pasqyron këtë lloj ankthi: “Noli është i zgjuar, por i vrullshëm. Duket sikur do të arrijë në çdo mal me një kërcim”.
Kjo nuk është kritikë teknike. Është shprehje e frikës se nxënësi mund të udhëheqë një drejtim të ri të kulturës shqiptare, jashtë kontrollit të mjeshtrit. Në psikologjinë e marrëdhënieve akademike, kjo lidhet me konceptin e “lëndimit narcizistik” (Kohut 1977), një ndjenjë e humbjes të kontrollit mbi ndikimin që dikur mendohej i pakthyeshëm. Konflikti mes tyre arrin kulmin gjatë vitit 1924, kur Noli bëhet kryeministër i Shqipërisë. Ky nuk është thjesht konflikt ideologjik; është përfundimi i natyrshëm i një tensioni psikologjik shumë-vjeçar. Konica, si ambasador në SHBA, i shkruan Departamentit të Shtetit: “Programi i Nolit është idealist, por i rrezikshëm. Ai nuk njeh kufij” .
Kjo frazë përmban dy konflikte të mbivendosura: përplasjen politike dhe zhgënjimin personal të mjeshtrit që sheh nxënësin si një apostull të rrezikshëm të idealizmit popullor. Nga ana tjetër, Noli e shihte Konicën si njeri të lidhur me elitën, tepër skeptik dhe të paaftë të kuptonte energjinë popullore të kohës.
Në këtë pikë, marrëdhënia e tyre duket e pariparueshme. Por, si në rastet Freud–Jung (Frojd- Jang) dhe Wagner–Nietzsche (Vagner -Niçe), ndarja e tyre është e pashmangshme, pikërisht, sepse është marrëdhënie gjeniale. Mjeshtri dhe nxënësi nuk mund të ndajnë të njëjtin podium historik.
Ata duhet të shkojnë në drejtime të kundërta për të qenë vërtet të mëdhenj. Por kjo dramë nuk përfundon me konfliktin. Vitet tridhjetë dhe dyzet sjellin një zbutje të madhe të tonit. Konica, në një letër të vitit 1937, shkruan: “Noli është njeri i madh. Ne u grindëm, por historia do t’i japë vendin që meriton” Ndërsa Noli, në fjalimin e varrimit të Konicës në vitin në Boston, shpreh me ton solemn: “Pa Faikun, kultura shqiptare nuk do të njihte modernitetin”.
Këto dy fraza janë të ngarkuara me një ndjenjë të thellë pajtimi. Në terma psikologjikë, sipas Erikson-it (1959), kjo është faza e “integritetit të egos”, momenti kur individi arrin pjekurinë e reflektimit dhe i jep kuptim marrëdhënieve të vjetra. Vetë Konica pohonte “Shpesh u grindëm me Nolin, por gjithnjë për të mirën e Shqipërisë.” Ndërsa Noli pohonte “Ai shkruante si evropian, unë flisja si popull; por zemra na rrihte për të njëjtin flamur.” Faik Konica dhe Fan S. Noli janë dy shtyllat e pandashme të historisë dhe kulturës shqiptare, dy figura që, me gjithë dallimet e tyre të thella stilistike dhe temperamente të kundërta, ndërtuan bashkë themelet e modernitetit shqiptar.
Konica solli në kulturën tonë një estetikë të re, një gjuhë të përpunuar me rigorozitet intelektual dhe një kritikë të pamëshirshme ndaj çdo forme provincializmi. Ai e ngriti gjuhën shqipe në nivelin e prozës evropiane dhe krijoi modelin e shkrimtarit që mendon para se të flasë.
Nga ana tjetër, Noli u bë zëri moral dhe profetik i kombit, një figurë që e shpuri letërsinë, politikën dhe fenë drejt një horizonti të përbashkët ku fjala është mision dhe përgjegjësi. Nëpërmjet përkthimeve, liturgjisë, publicistikës dhe veprës politike ai i dha kombit një shpirt të ri emancipimi. Rëndësia e tyre shkon përtej letërsisë: Konica dhe Noli krijuan një vizion të ri për identitetin shqiptar.
Konica me mendjen e tij kritike e konceptoi Shqipërinë si projekt kulturor evropian, ndërsa Noli e shndërroi drejtësinë, lirinë dhe sakrificën në themele të moralit kombëtar. Jetët dhe veprat e tyre për-bëjnë një dialog të vazhdueshëm midis arsyes dhe pasionit, ndërmjet estetikes dhe profecisë, ndërmjet të ftohtit aristokratik dhe zjarrit shpirtëror. Pa Konicën, Shqipëria nuk do të kishte gjuhën moderne letrare; pa Nolin, ajo nuk do të kishte dot ndërgjegjen morale të kombit. Së bashku, ata dhanë modelin e shqiptarit të ri: të kulturuar, të vetëdijshëm dhe të orientuar drejt së ardhmes.
Në fund, marrëdhënia e Konicës dhe Nolit është një nga dramat më të fuqishme të historisë shqiptare. Ajo nuk është thjesht një histori bashkëpunimi dhe konflikti, por një reflektim i mënyrës se si formohet kultura, gjuha, estetika dhe identiteti kombëtar.
Konica është themeli estetik dhe aristokrati i fjalës; Noli është apostulli i popullit, reformatori dhe krijuesi i mitit modern. Njëri pa tjetrin është i mangët. Ata janë dy pole të së njëjtës makinë historike që quhet shqiptarizëm. Rivaliteti i tyre nuk e dëmtoi kulturën shqiptare; përkundrazi, e ngriti atë në një nivel tjetër. Pa këtë konflikt, letërsia dhe identiteti shqiptar do të ishin më të varfër.
Bibliografi
Arkivi i Federatës Panshqiptare “Vatra”, Boston, fondi “Correspondence”, dosja 14. Letër e atribuar Faik Konicës drejtuar Fan S. Nolit, rreth vitit 1909.
Harvard University Archives, “Noli Papers”. Letër e Fan S. Nolit drejtuar Faik Konicës, rreth vitit 1911.
Faik Konica, 1911, cituar në Dielli, nr. 124.
Arkivi Qendror Shtetëror i Republikës së Shqipërisë (AQSH), fondi “Koleksioni i Diasporës”, dosja 7.
AQSH, fondi Faik Konica, dosja 32.
Boston Public Library Archives, Box 12.
U.S. National Archives and Records Administration, “Balkan Desk”, 1914.
Fan S. Noli, Predikime.
AQSH, fondi Mid’hat Frashëri, dosja 21/1921.
U.S. Department of State Papers, 1924.
AQSH, fondi Faik Konica, dosja 55/1937.
Boston Cathedral Records, 1965.
Faik Konica, pohimi: “We often quarreled with Noli, but always for the good of Albania.” Burimi bibliografik i plotë duhet verifikuar.
Fan S. Noli, fjalimi për 50-vjetorin e gazetës Dielli, Boston, 1959.